Trong đó phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, bởi lẽ: Kênh hình trong sách giáo kho
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG SGK LỊCH SỬ LỚP 12 NHẰM NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY
Người thực hiên: Nguyễn Tại Tuấn Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử
THANH HÓA NĂM 2022
Trang 2MỤC LỤC
Trang
1 Mở đầu 1
1.1 Lý do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
1.5 Những điểm mới của SKKN 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 3
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiêm 4
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 12
3 Kết luận và kiến nghị 13
3.1 Kết luận 13
3.2 Kiến nghị 14
Trang 31 Mở đầu
Trong thời gian qua, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được đề cập
và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục, giáo viên trực tiếp giảng dạy Nhìn chung đều khẳng định, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh là rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Với quan điểm đó, đã dấy lên một cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học trong hệ thống giáo dục nói chung và các trường phổ thông nói riêng Đồng thời nhiều đợt tập huấn, hội thảo đổi mới phương pháp dạy học đã được tổ chức ở những cấp độ khác nhau, nhằm nâng cao năng lực sư phạm cho giáo viên Từ đó đã có nhiều phương pháp mới đã được giáo viên ứng dụng trong việc dạy học và đã dấy lên một phong trào thi đua dạy học, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn trong đội ngũ giáo viên ở các trường học Những hoạt động trên đã góp phần tích cực nâng cao chất lượng giáo dục trong thời gian qua Với tình hình chung, đổi mới phương pháp giảng dạy của bộ môn Lịch sử cũng đã được sự quan tâm đúng mức Nhiều phương pháp mới theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã được sử dụng, đặc biệt là ứng dụng CNTT trong dạy học Cũng phải thấy rằng, việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử là sự kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn của cả hệ thống phương pháp, mỗi phương pháp đều có vai trò nhất định riêng Trong đó phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, bởi lẽ: Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh, vì một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi, khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Ngoài ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờ học, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâu hơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh Tuy nhiên, làm thế nào để khai thác tốt, nhằm phát huy đúng vị trí, vai trò của kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử thì kĩ năng khai thác kênh hình của giáo viên đóng vai trò quyết định Vì vậy nắm được những kĩ năng cơ bản để khai thác kênh hình sách giáo khoa phục vụ cho việc giảng dạy là sự cần thiết về chuyên môn của giáo viên nói chung và giáo viên Lịch sử nói riêng hiện nay Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng, bản thân tôi xin mạnh dạn trình bày một số vấn đề về việc: khai thác kênh hình trong dạy học Lịch sử để phát huy tính tích cực của học sinh.Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáo viên tiến hành một giờ dạy học hiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí do tôi chọn đề tài này
1.1 Lý do chọn đề tài
Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của nó có vai trò và tác động to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay Tuy nhiên ngày nay việc học sinh không thích học cũng như tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng nhiều Nhiều em
Trang 4cho rằng đây là một môn học thuộc lòng mất nhiều thời gian lại khô khan, nhàm chán Thiếu hiểu biết lịch sử là điều vô cùng nguy hiểm khi văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam hội nhập với văn hóa và con người của nhiều dân tộc trên thế giới.Vậy tại sao học sinh lại thiếu hiểu biết và không thích học Lịch sử? Cũng có nhiều nguyên nhân Song không thể phủ nhận nguyên nhân xuất phát từ việc dạy
và học Lịch sử của chúng ta từ trước đến nay còn nặng về cung cấp kiến thức gây
ra tình trạng quá tải cho học sinh Do đặc điểm của việc nhận thức Lịch sử là không trực tiếp quan sát sự kiện, nhân vật quá khứ nên việc tạo biểu tượng là một yêu cầu quan trọng trong dạy học bộ môn Biểu tượng lịch sử là hình ảnh chân thực của quá khứ về hiện thực quá khứ được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất.Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa được quan tâm một cách đầy đủ.Chúng ta mới chỉ quan tâm đến kênh chữ nhiều hơn mà không nhận thấy kênh hình không những là nguồn kiến thức quan trọng mà nó còn là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động và hấp dẫn hơn Trong các buổi bồi dưỡng thay sách giáo viên mới chỉ được giải thích về kênh chữ, nội dung, phương pháp mà chưa được bồi dưỡng cụ thể về kênh hình Có nhiều kênh hình mới mà giáo viên chưa thật nắm rõ về xuất
xứ cũng như nội dung của nó.Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huy được hết hiệu quả của nó.Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử, bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tự nghiên cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn chọn đề
tài “Một số giải pháp sử dụng kênh hình trong SGK lịch sử lớp 12 nhằm nâng
cao chất lượng giảng dạy”
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Khai thác kênh hình rèn luyện cho học sinh kỹ năng, kỹ xảo, quan sát, nhận xét, mô tả, phân tích nhận định, đánh giá
- Khai thác kênh hình là một trong những hình thức làm việc cao của học sinh, góp phần làm phát triển tư duy sáng tạo của học sinh, giúp học sinh khắc sâu kiến thức hơn
- Thông qua việc khai thác kênh hình, giáo viên rèn cho học sinh kỹ năng phân tích, so sánh, đọc, trình bày diễn biến trên lược đồ
- Rèn kỹ năng tư duy cho học sinh trong việc khai thác kênh hình
- Học sinh tích cực suy nghĩ, phát huy tính tư duy, tự giác, chủ động, sáng tạo của mình
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Thực hiện giải pháp: “Một số giải pháp sử dụng kênh hình trong SGK
lịch sử lớp 12 nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy” đối với học sinh lớp 12
trên cơ sở tìm hiểu nội dung của tranh ảnh lịch sử Kĩ năng và kĩ thuật khai thác ảnh trong SGK môn lịch sử 12, khối 12 thuộc đơn vị Trường THPT Nguyễn Trãi
- Các tranh ảnh khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 12
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu : Phương pháp dạy học lịch sử, tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên, SGK lịch sử 12 và dạy học lấy học sinh làm trung
Trang 5tâm,… đây là những tư liệu, nguồn lịch sử để nghiên cứu, những nội dung cần
sử dụng
- Điều tra tìm hiểu đối tượng học sinh khối 12 nhất là qua các lần kiểm tra, thống kê, so sánh đối chiếu kết quả, có được thông tin phản hồi thu lượm để giải pháp phù hợp với thực tế và hiệu quả hơn trong dạy học lịch sử
- Phương pháp đọc tài liệu
- Phương pháp quan sát, phân tích, đánh giá, khái quát
- Phương pháp điều tra tìm hiểu đối tượng học sinh
1.5 Những điểm mới của SKKN
- Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử 12 theo yêu cầu của giáo viên
- Phát huy tính tích cực, tinh thần tự giác trong học tập của học sinh
- Giúp học sinh yêu thích môn học
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổi mới giáo dục, cũng như thực tiễn dạy học bộ môn việc biên soan sách giáo khoa có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa lịch sử hiện nay được biên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy cho giáo viên mà còn là tài liệu học tập ở lớp và ở nhà của học sinh theo định hướng mới Đó là học sinh không phải học thuộc lòng SGK mà cần tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong SGK dưới sự tổ chức hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó các em tụ hình thành cho mình những hiểu biết mới về lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông là tái tạo lịch sử, tức là cho học sinh tiếp xúc với những chứng cứ vật chất, những dấu vết của quá khứ, tạo ra ở học sinh những hình ảnh cụ thể, sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử, những biểu tượng về con người và hoạt động của con người trong bối cảnh thời gian, không gian xác định với những điều kiện lịch sử cụ thể Vậy tái tạo lịch sử bằng phương thức nào? Để tạo ra những hình ảnh lịch sử cụ thể, bên cạnh lời nói sinh động GV sử dụng các phương tiện trực quan Căn cứ vào tài liệu học tập và mục tiêu lĩnh hội, có thể lựa chọn các phương tiện trực quan khác nhau như:
+ Tạo hình ảnh một sự vật cụ thể: dùng hiện vật, tranh, ảnh, phim đèn chiếu, video
+ Tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa lí diễn ra các sự kiện lịch sử: dùng tranh, ảnh, bản đồ, sa bàn
+ Trình bày diễn biến các sự kiện lịch sử: dùng tranh, ảnh, phim đèn chiếu, phim màn ảnh rộng, video…
+ Tạo biểu tượng về thời gian: dùng sơ đồ, bảng niên biểu…
+ Tạo biểu tượng về sự phát triển: dùng sơ đồ, biểu đồ, tranh, ảnh, bảng so sánh…
So với lời nói của giáo viên, các phương tiện trực quan có ưu thế hơn, như tạo ra hình ảnh lịch sử cụ thể, sinh động và chính xác hơn, giúp học sinh thuận lợi hơn trong việc tạo biểu tượng lịch sử Vì vậy cần quan tâm sử dụng các phương tiện trực quan kết hợp với lời nói sinh động của giáo viên
Trang 6Qua việc khai thác nội dung kênh hình SGK môn lịch sử, nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong cuộc chiếm lĩnh kiến thức Đồng thời thực hiện theo tinh thần đổi mới môn lịch sử không ngừng chú trọng cải tiến phương pháp dạy học, học sinh phải được hướng dẫn phương pháp tự học thì hiệu quả chất lượng mới được nâng cao
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiêm
Lịch sử là một trong những hệ thống các môn học trong nhà trường phổ thông, nó giúp các em hiểu biết các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử đã xảy
ra trong quá khứ và hiện tại Các sự kiện lịch sử ấy thể hiện rõ qua hệ thống kênh hình SGK Thực tế, trong quá trình giảng dạy giáo viên chưa tạo cho học sinh sự tìm tòi và lòng say mê thật sự đối với bộ môn
Xuất phát từ đặc thù bộ môn và công việc sau này khi đăng ký thi đại học
và chọn nghề nghiệp… Từ lâu ấn tượng đối với môn lịch sử không được tốt đẹp cho lắm Phần lớn quan niệm của phụ huynh và học sinh cho rằng đây là môn phụ, không tham gia xét tuyển, cho nên các em chỉ học qua loa, chiếu lệ cho có điểm thôi, chứ không học với niềm say mê thực sự Điều đó, chúng ta phải thừa nhận rằng, việc học sinh không thích học bộ môn vẫn là bắt nguồn từ các phương pháp giảng dạy của giáo viên, vẫn còn phần đông giáo viên chưa thực
sự nắm chắc phương pháp, kỹ thuật dạy học lịch sử có hiệu quả cao, chưa xác định cho mình quá trình dạy học rõ ràng, từ đó giáo viên chưa khơi dậy ở các em lòng đam mê hứng thú tìm tòi trong học tập môn lịch sử và cũng vì thế đã làm cho chất lượng tiết dạy chưa cao và học sinh thật sự thích bộ môn
Từ thực tiễn đó, để giúp các em có phương pháp học tập tốt đòi hỏi người giáo viên phải biết lựa chọn và vận dụng phương pháp hợp lý là khâu tổ chức hoạt động dạy học, nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh để việc giảng dạy đạt hiệu quả cao, tạo được sự hứng thú, say mê học tập của học sinh
Trong quá trình hội nhập quốc tế và xu thế toàn cầu hóa hóa diễn ra mạnh
mẽ, bên cạnh sự phát triển nhanh về kinh tế ,thay đổi sâu sắc về mặt xã hội…Thì vấn đề giữ gìn ,phát huy , bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc,giáo dục truyền thống yêu nước …Giáo dục đóng vai trò quan trọng, trong
đó có bộ môn Lịch sử Để đạt mục tiêu trên cần hướng dẫn học sinh khai thác triệt để nội dung kênh hình trong SGK để học sinh khắc sâu, nắm chắc kiến thức qua nội dung bài học là phương tiện thông tin có hiệu quả nhất về quá khứ lịch
sử vừa là phương tiện làm việc của học sinh Tác dụng của việc khai thác kênh hình không chỉ dừng lại ở chổ kích thích hứng thú học tập và làm học sinh dễ hiểu, mà còn góp phần trao dồi khả năng tư duy, kỹ năng, kỹ xảo cho các em thông qua việc sử dụng các kênh hình Việc sử dụng các kênh hình trong dạy học là rất cần thiết và quan trọng, giúp cho học sinh thuận tiện hơn trong việc suy luận so sánh các đối tượng trong quá trình phân tích tổng hợp
Việc khai thác kênh hình trong SGK sao cho đạt yêu cầu cao nhất trong việc thực hiện mục tiêu dạy học thể hiện rõ tư tưởng sư phạm, tuy nhiên nội dung kênh hình mỗi bài học rất đa dạng tùy theo yêu cầu của từng bài mà sử dụng các hoạt động khác nhau Nhưng trong một tiết học làm thế nào để học sinh hoạt động là chính, giáo viên chỉ là người tổ chức hướng dẫn các hoạt động
Trang 7của học sinh, lựa chọn phương pháp phù hợp với nội dung bài dạy để truyền đạt thường xuyên trao đổi học tập kinh nghiệm giảng dạy ở đồng nghiệp để tìm biện pháp hữu hiệu nhất, để giúp các em học tập tốt hơn
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Để phù hợp với các phương pháp dạy học theo hướng đổi mới thì việc khai thác nội dung kênh hình trong SGK không chỉ nhằm phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn mà còn là một nguồn nhận thức lịch sử chứ không chỉ là minh họa cho bài học Tuy nhiên, sử dụng thế nào có hiệu quả, phát triển tư duy cho học sinh thì không đơn giản Hiệu quả của việc sử dụng phương pháp trực quan do nhiều yếu tố quyết định như: nội dung của bài học, tranh ảnh lịch sử, phương pháp sử dụng, kỹ năng và năng lực
sư phạm của giáo viên
Việc khai thác nội dung kênh hình trong SGK được thực hiện tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu vơi nhau: tai nghe, mắt thấy, tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, phát triển năng lực chú ý và hứng thú quan sát Ngược lại, nếu không thực hiện tốt dễ làm cho học sinh phân tâm sự chú ý, không tập trung
Do đó, trong quá trình sử dụng kênh hình trong SGK giáo viên không những có vai trò định hướng cho học sinh quan sát hướng dẫn và gợi ý cách khai thác kiến thức mà còn giúp học sinh tự thao tác, sử dụng, khám phá, tìm tòi kiến thức hoặc cũng cố kiến thức và rèn kỹ năng quan sát cho học sinh Để khai thác nội dung kênh hình trong SGK giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát tranh ảnh,
sơ đồ, lược đồ,… trong SGK và nêu câu hỏi để học sinh khai thác qua hoạt động
cá nhân hoặc hoạt động hợp tác tổ, nhóm, qua đó giáo dục tư tưởng cho học sinh sau mỗi tiết học, bài học Tạo điều kiện cho học sinh tích cực và hứng thú học tập tìm hiểu về lịch sử, xác định rõ động cơ, phương pháp học tập lịch sử không
phải là học thuộc lòng mà là một phương pháp luận sử học Giải pháp chứng
minh vấn đề được giải quyết:
Để việc khai thác nội dung kênh hình trong SGK có hiệu quả nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn lịch sử theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy học, giáo viên cần phải theo các hướng sau:
*Khi sử dụng tranh ảnh:
- Những kỹ năng cần lưu ý: Khi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung tranh ảnh lịch sử, giáo viên cần chú ý rèn luyện cho học sinh những kĩ năng: + Kĩ năng quan sát, nhận xét
+ Kĩ năng mô tả
+ Kĩ năng phân tích, nhận định, đánh giá
- Các bước khai thác tranh ảnh lịch sử Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy được tính tích cực của học sinh nhằm làm cho học sinh tự tìm hiểu nội dung của tranh ảnh dưới sự hướng dẫn tổ chức của giáo viên, xin nêu một số gợi ý việc khai thác tranh ảnh lịch sử trong SGK Trong việc dạy và học có hiệu quả như sau:
- Bước 1: Cho học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát
nội dung tranh ảnh cần khai thác
Trang 8- Bước 2: Giáo viên đặt câu hỏi, nêu vấn đề, tổ chức hướng dẫn học sinh
tìm hiểu nội dung từ tranh ảnh, lược đồ
- Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh, lược đồ,
sau khi đã quan sát và nhận xét, kết hợp gợi ý của giáo viên và tìm hiểu nội dung trong bài học
- Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung nội dung trả lời của học sinh, hoàn
thiện nội dung khai thác tranh ảnh cung cấp cho học sinh
*Hướng dẫn học sinh khai thác từ kênh hình:
Kênh hình bao gồm bản đồ, lược đồ, tranh ảnh lịch sử, là những phương tiện dạy học rất đặc trưng của bộ môn lịch sử, giúp học sinh tái hiện lại những
sự kiện, nhân vật, hiện tượng trong quá khứ Theo xu hướng hiện nay là giảm bớt thuyết trình của giáo viên, tạo điều kiện để học sinh học tập tích cực, sử dụng kênh hình như là một nguồn cung cấp kiến thức giúp cho học sinh tự tìm tòi, phát hiện những kiến thức và rèn luyện kĩ năng bộ môn chứ không chỉ minh họa cho lời giảng của giáo viên Như vậy, kênh hình là đối tượng để học sinh chủ động, tự lực khai thác kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên Để khai thác kênh hình có hiệu quả cần thực hiện một số yêu cầu sau:
-Về phía giáo viên:
+ Nắm chắc nội dung chương trình
+ Xác định rõ kiến thức, nội dung trong bài mà học sinh cần lĩnh hội qua kênh hình
+ Chuẩn bị một số câu hỏi phù hợp với trình độ học sinh gợi ý để các em biết tự giác khai thác kiến thức từ kênh hình
+Giáo viên phải đặt ra tình huống có vấn đề, hướng dẫn, tổ chức học sinh khai thác tìm ra
+ Kịp thời động viên, khuyến kích và đánh giá học sinh
- Về phía học sinh:
+ Rèn luyện một số kĩ năng khai thác kiến thức từ kênh hình
+ Tích cực chủ động tìm tòi, phát hiện kiến thức từ hệ thống kênh hình
* Các bước khai thác kênh hình:
- Hướng dẫn học sinh tham gia một chuyến du lịch bằng cách giới thiệu sơ lược và hấp dẫn những hình ảnh trong hệ thống kênh hình
+ Nêu mục đích làm việc với kênh hình
+ Đưa ra những câu hỏi gợi ý để cho học sinh có cơ sở khai thác kiến thức
từ kênh hình
+ Tổ chức cho học sinh trả lời câu hỏi trên cơ sở các em tự phát hiện
+ Tạo cơ hội cho học sinh nhận xét, bổ sung trước khi đi đến kết luận Dạy học tích cực thực chất là quá trình hướng dẫn học sinh cách học, quá trình đó không chỉ là do người truyền thụ mà quan trọng hơn phải là do chính các em tìm tòi khám phá, giải quyết Việc khai thác vốn kiến kiến thức sẵn có của học sinh trong dạy học lịch sử có nhiều cách tùy thuộc vào khả năng của mỗi giáo viên, vào đối tượng học sinh, vào thiết bị và phương tiện dạy học Song
có thể sử dụng một cách phổ biến sau:
Trang 9* Đặt câu hỏi cho học sinh trả lời, với cách này câu hỏi đưa ra phải tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ sự hiểu biết vốn có của mình, tránh trường hợp chỉ cần đọc tài liệu là trả lời được
* Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ kênh hình chính là cách khai thác vốn hiểu biết sẵn có của học sinh để các em tự nói lên những hiểu biết vốn
có của mình làm được như vậy học sinh sẽ hiểu bài sâu và nhớ lâu những kiến thức đã học
* Ví dụ:
a Sử dụng bản đồ, lược đồ:
Sử dụng lược đồ trong sách giáo khoa hoặc bản đồ được cấp là một yêu cầu cấp thiết trong dạy học lịch sử, nhằm phát triển tư duy của học sinh Song, sử dụng như thế nào để phát huy hiệu quả của nó trong dạy học lịch sử thì ít được chú ý Sử dụng như thế nào mới đáp ứng được yêu cầu của chương trình thay sách theo hướng học sinh chủ động nắm kiến thức chứ không phải để minh họa cho kiến thức?
Trên bản đồ lịch sử, các sự kiện luôn được thể hiện trong một không gian, thời gian, địa điểm cùng một số yếu tố địa lí nhất định Tất cả nội dung trên đã được mã hóa bằng các kí hiệu: màu sắc, mũi tên hoặc nhiều kí hiệu khác đã được nêu rõ ở chú giải của bản đồ, lược đồ
Trong quá trình biên soạn sách giáo khoa, mức độ yêu cầu rèn luyện kĩ năng sử dụng lược đồ và bản đồ cho học sinh trong bộ môn Lịch sử cũng được thể hiện rất rõ trong sách giáo khoa Lịch sử ở từng khối lớp:
Khi tổ chức các hoạt động dạy học có sử dụng lược đồ, bản đồ nhất thiết phải lưu ý sử dụng và khai thác các kĩ năng sau: vẽ lược đồ, tường thuật, miêu
tả, quan sát, so sánh, nhận định đánh giá, rút ra quy luật, bài học lịch sử Quá trình khai thác phải thực hiện các bước như sau:
- Bước 1: GV hướng dẫn học sinh đọc tên lược đồ, bản đồ; xác định ranh
giới, chú giải bản đồ, lược đồ
- Bước 2: GV đặt câu hỏi nêu vấn đề nội dung tìm hiểu qua lược đồ, bản đồ
- Bước 3: HS trả lời câu hỏi bằng việc trình bày kết quả tìm hiểu nội dung
bản đồ, lược đồ
- Bước 4: HS - GV nhận xét, bổ sung, mở rộng hoàn thiện kiến thức.
Ví dụ: [Hình 31- trang 92] “Lược đồ phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh” Bài 14: Phong trào cách mạng 1930-1935
- Bước 1: Giáo viên giới thiệu (hay học sinh tự đọc) nội dung tên lược
đồ, chú giải của lược đồ, ranh giới Hình 31“Lược đồ phong trào Xô Viết
Nghệ - Tĩnh”.
- Bước 2: Hãy dựa vào lược đồ, tìm hiểu hoàn cảnh dẫn đến phong trào?
- Bước 3: HS dựa vào lược đồ, để tường thuật, miêu tả, cụ thể hóa diễn
biến, kết quả,ý nghĩa phong trào
- Bước 4: GV nhận xét, bổ sung ý kiến trả lời của HS và hoàn chỉnh nội
dung lược đồ cần cung cấp cho HS
Với cách sử dụng nêu trên giáo viên đã khắc phục những nhược điểm của cách dạy cũ như là (GV dựa vào lược đồ để trình bày diễn biến lịch sử, học sinh chỉ ngồi nghe), bây giờ thông qua quan sát bản đồ, đọc ký hiệu được biểu diễn
Trang 10trên bản đồ học sinh đã tự phát hiện được nội dung lịch sử Như vậy từ vị trí thầy là người chủ động, trò thụ động trong giờ học đã chuyển sang thầy là người hướng dẫn tổ chức thực hiện còn trò là người chủ động tự mình tìm kiếm, khai thác kiến thức trong hoạt động học tập và trình bày trước tập thể lớp Việc sử dụng bản đồ lịch sử đã góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng,
tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ, củng cố thêm kiến thức địa lí…cho học sinh
b Sử dụng tranh, ảnh lịch sử:
Do hiện thực lịch sử là hiện thực quá khứ nên học sinh không được tiếp xúc với các sự kiện, hiện tượng, nhân vật, quá trình lịch sử Mặt khác, do lịch sử là quá khứ, gần hoặc xa, thậm chí rất xa và nội dung của những thời đại xa xưa ấy lại có nhiều điều khác, thậm chí rất khác với thời đại hiện nay nên con người hiện nay không dễ gì hình dung và cắt nghĩa được những gì đã từng xảy ra trước kia Vì những lý do nêu trên, tranh hay ảnh lịch sử luôn luôn được xem là những
tư liệu lịch sử quý Khai thác tranh, ảnh lịch sử là một trong những cách tiếp cận lịch sử tốt nhất, có khả năng đưa lại hiệu quả giáo dục cao nhưng lại không phải
là một công việc đơn giản, dễ thực hiện Ở đây, ngoài vấn đề nhận thức nội dung lịch sử qua tư liệu tranh hay ảnh lịch sử còn có vấn đề rèn luyện óc quan sát và khả năng vận dụng phương pháp mô tả Nhiều thầy, cô giáo có kinh nghiệm cho rằng, việc rèn luyện cho học sinh các kỹ năng vừa nêu thường đạt hiệu quả cao khi các em được tiếp cận với các tư liệu tranh, ảnh dưới sự hướng dẫn có phương pháp, có kế hoạch của giáo viên Cụ thể như sau:
b.1 Tranh nhân vật lịch sử:
Sử dụng chân dung các nhân vật lịch sử có ý nghĩa rất lớn trong học tập lịch sử, cần chú ý đến mục đích giáo dục, giáo dưỡng và phát triển tư duy Để
