(SKKN 2022) sử dụng phương pháp hoạt động nhóm trong dạy học chủ đề tập tính ở động vật sinh học 11 nhằm hình thành một số thói quen tốt trong học tập, sinh hoạt cho học sinh THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY CHỦ ĐỀ: TẬP TÍNH CỦA ĐỘNG VẬT- SINH HỌC 11 NHẰM HÌNH THÀNH MỘT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY CHỦ ĐỀ: TẬP TÍNH CỦA ĐỘNG VẬT- SINH HỌC 11 NHẰM HÌNH THÀNH MỘT SỐ THÓI QUEN TỐT TRONG

HỌC TẬP, SINH HOẠT CHO HỌC SINH THPT.

Người thực hiện: Trần Thị Thủy Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Sinh học

THANH HOÁ NĂM 2022

MỤC LỤC

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 5

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 6

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 17

2.4.1 Kết quả định lượng 17

2.4.2 Kết quả định tính 18

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 22

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Sinh học là môn học mà HS ngại và khó học nhất trong trường phổ thông

vì đó là môn khoa học thực nghiệm, là môn KHTN nhưng lượng lí thuyết nhiều,khô khan, bài tập ít

Mặt khác, đề thi THPT quốc gia của môn sinh có nội dung kiến thức trọngtâm vào chương trình 12, chỉ có một phần nhỏ liên quan đến chương trình Sinhhọc 11, nên đối với cả HS chọn khối B thi THPT quốc gia chương trình Sinhhọc 11 cũng được quan tâm một cách chiếu lệ Vì vậy việc tạo hứng thú cho HSkhi học Sinh học 11 là rất quan trọng, đòi hỏi mỗi thầy cô giáo tìm được nhữngphương pháp dạy học phù hợp, kích thích được tư duy tìm tòi, sáng tạo của HS,

từ đó hình thành nên sự đam mê và tình yêu đối với bộ môn Sinh học, để HSkhông quay lưng lại với môn Sinh học nói riêng và khối B nói chung Do đó nếungười dạy không đổi mới phương pháp dạy học mà cứ dạy theo phương pháptruyền thống sẽ gây nhàm chán cho HS Qua thực tế giảng dạy trong những nămqua cho thấy nhiều em HS, đặc biệt là HS học định hướng xã hội ít có hứng thú,ham thích trong việc học tập, khám phá, tìm hiểu các hiện tượng sinh học xungquanh, khi tiếp xúc với những vấn đề thực tiễn các em thường thờ ơ, lúng túng.Hiện nay học sinh sử dụng các thiết bị điện tử nhiều vào xem phim, zalo,

fb, game ảnh hưởng nhiều đến mối quan hệ giao tiếp, tình cảm, thói quen tốtnhư đọc sách, TDTT … thay vào đó là tính vô cảm, ảo tưởng…

Khi tiến hành dạy bài 31 + 32 + 33 : “Tập tính ở động vật” đa phần giáoviên cũng đã sử dụng phương pháp mới, lấy học sinh làm trung tâm để giảngdạy như: Yêu cầu học sinh tự nghiên cứu sách giáo khoa thông qua việc giaocho học sinh về nhà hoàn thành phiếu học tập trước khi đến lớp, sử dụng côngnghệ thông tin (CNTT) để trợ giảng , yêu cầu hoạt động nhóm, sử dụng phươngpháp vấn đáp - tìm tòi … Với phương pháp này học sinh cũng đã chủ động tiếpthu kiến thức trong sách giáo khoa (SGK), nhưng vẫn còn máy móc, việc giơ tayphát biểu mới chỉ tập trung ở một số học sinh tích cực, học sinh lên bảng mớichỉ trình bày bảng mà chưa thuyết trình trước lớp, chưa liên hệ được với thựctế… Học sinh vẫn còn thiếu tự tin khi trình bày bài Do đó các kĩ năng giao tiếpgiữa học sinh với giáo viên, học sinh với học sinh, học sinh với SGK, các kĩnăng suy nghĩ sáng tạo, kĩ năng ra quyết định và kĩ năng làm chủ bản thân…chưa được rèn luyện nhuần nhuyễn Việc tự kiểm tra đánh giá và đánh giá lẫnnhau của học sinh chưa được chú trọng Vì vậy chưa đáp ứng được các tiêu chí

đánh giá giờ dạy hiện nay theo công văn 5555/BGDĐT-GDTrH của bộ giáo dục

và đào tạo

Trước thực trạng đó tôi đã mạnh dạn ứng dụng các kĩ thuật, phương phápdạy học tích cực vào trong bài dạy của mình: như tổ chức giờ học thành các hoạtđộng khám phá, thi tài thông qua các trò chơi, các hoạt động diễn kịch tạo tìnhhuống có vấn đề , dạy học dự án trong các bài của chương trình sinh họcTrung học phổ thông

Trong các giờ dạy tôi đã sử dụng phương pháp dạy học theo hướng pháthuy tính độc lập, sáng tạo của học sinh gắn với thực tiễn, có tài liệu bổ trợ phongphú, sử dụng thiết bị dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin, luôn tạo cho các

em tính chủ động, tích cực, hứng thú trong học tập; phát huy tính sáng tạo, tạođược bầu không khí cởi mở thân thiện của lớp Trong giờ học, tôi tạo cơ hội chocác em được nói, được trình bày trước nhóm bạn, trước tập thể, được tự đánh giá

và đánh giá lẫn nhau thông qua các phiếu phản hồi ý kiến sau bài học Kiến thứccủa bài được liên hệ thực tế với các hành vi, thói quen của con người một cáchsinh động giúp các em hình thành các thói quen tốt và từ bỏ các thói quen xấu.Sinh học 11 đi sâu vào lĩnh vực khó và lí thú của Sinh học đó là sinh học cơ thể

thực vật và động vật[1] Trong đó có kiến thức về tập tính ở động vật- Là đối

tượng gần gũi với đời sống hằng ngày của HS do đó HS dễ liên hệ thực tế Vớinhững lí do đó tôi chọn đề tài:“Sử dụng phương pháp hoạt động nhóm trong dạy chủ đề : Tập tính ở động vật -Sinh học 11 nhằm hình thành một số thói quen tốt trong học tập, sinh hoạt cho học sinh THPT ”

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài đưa ra những biện pháp nhằm nâng cao hứng thú học tập của họcsinh đối với bộ môn Sinh học, kiến thức của bài được liên hệ thực tế với cáchành vi, thói quen của con người một cách sinh động giúp các em hình thành cácthói quen tốt và từ bỏ các thói quen xấu, nâng cao chất lượng của học sinh vàcông tác giảng dạy của bộ môn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp dạy chủ đề : Tập tính ở động vật bài 31+32+33 chương trìnhsinh học 11

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1.Một số khái niệm cơ bản

PPDH tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉnhững phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của người học PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tíchcực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tínhtích cực của người học Tuy nhiên, để dạy học theo phương pháp tích cực thì

giáo viên phải nổ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động.[6]

Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Cách dạy chỉ đạo cáchhọc, nhưng ngược lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy củathầy Chẳng hạn, có trường hợp HS đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưnggiáo viên chưa đáp ứng học, hoặc có trường hợp HS đòi hỏi cách dạy tích cựchoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng học, hoặc có trường hợp GV hăng hái

áp dụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì HS chưa thích ứng, vẫnquen với lối học tập thụ động Vì vậy, GV phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động

để dần dần xây dựng cho HS phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức,

từ thấp lên cao Trong đổi mới PPDH phải có sự hợp tác của cả thầy và trò, sựphối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công

2.1.2 Phương pháp nhóm

Phương pháp dạy học theo nhóm còn có cách gọi khác như phương pháp

thảo luận nhóm, phương pháp dạy theo nhóm nhỏ Tại đây học sinh được chiathành từng nhóm nhỏ và chịu trách nhiệm về một mục tiêu chung nào đó Phâncông nhiệm vụ từng người để hoàn thành mục tiêu chung

2.1.3 Ưu điểm của phương pháp nhóm

Phương pháp nhóm có những ưu điểm sau:

Học sinh được phát huy năng lực tiềm ẩn trên nhiều phương diện

Học sinh dễ dàng thể hiện quan điểm cá nhân, trao đổi, thảo luận và đưa racách giải quyết tối ưu cho nhiệm vụ được giao Thông qua đó chủ động tiếpnhận kiến thức làm tăng tính tư duy, khoa học và phán đoán của học sinh

Các thành viên chủ động trong việc phân công nhiệm vụ

Các học sinh nhút nhát trở nên mạnh bạo hơn, các em được thoải mái trìnhbày ý kiến của mình, từ đó dễ dàng hòa nhập cộng đồng Tạo sự tự tin cho các

em và hứng thú trong học tập và sinh hoạt

Vốn kinh nghiệm xã hội của các em trở nên phong phú, tăng kĩ năng giaotiếp và hợp tác trong tập thể

2.1.4 Hạn chế của phương pháp nhóm

Một số học sinh có tâm lý nhút nhát mà không tham gia hoạt động Nếukhông có sự giám sát và phân công hợp lí từ giáo viên dễ dẫn đến tình trạng chỉmột vài cá nhân trong nhóm tham gia còn số khác trở nên lu mờ, không đónggóp vào hoạt động nhóm

Việc trao đổi, thảo luận quá đà dễ gây phân tán hoặc xảy ra mâu thuẫngay gắt giữa các thành viên trong nhóm Thời gian chuẩn bị kéo dài hơn

Đối với các lớp có đông học sinh thì việc tổ chức thảo luận tốn nhiềukhông gian, khó di chuyển Việc trao đổi thảo luận dễ dẫn đến mất trật tự, ồn ào,gây ảnh hưởngđến môi trường xung quanh và các lớp khác

2.1.5 Phương pháp tổ chức phương pháp nhóm

Phương pháp dạy học theo nhóm thường chia lớp thành các nhóm nhỏ

4-10 học sinh Các nhóm nhỏ có thể nhận chung một chủ đề hoặc mỗi nhóm mỗinhiệm vụ khác nhau

Cấu tạo của phương pháp dạy học theo nhóm thường gồm các bước sau:

Bước 1: Làm việc tập thể cả lớp

- Giáo viên giới thiệu chủ đề chung cần thảo luận, đặt vấn đề và đưa nhiệm vụ.-Tiến hành tổ chức phân nhóm và phân nhiệm vụ cho từng nhóm Quy định vềthời gian làm việc và phân công vị trí cho từng cá nhân

-Hướng dẫn cách thực hiện cụ thể

Bước 2: Làm việc theo nhóm

-Lập chi tiết kế hoạch làm việc để đạt mục tiêu

- Thống nhất quy tắc làm việc của cả nhóm

- Phân công nhiệm vụ cụ thể trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập

- Trao đổi, đóng góp ý kiến, thỏa luận trong nhóm

-Phân công đại diện trình bày kết quả

Bước 3:Thảo luận cùng cả lớp và tổng kết.

- Đại diện từng nhóm trình bày kết quả làm việc và tổng kết vấn đề được giaocủa nhóm

- Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, phản hồi, đặt câu hỏi thảo luận và bổ sung

ý kiến

- Giáo viên tổng kết và nhận xét từng nhóm, đúc kết mục tiêu cuối và đặt vấn đềcho bài học tiếp theo

2.1.6 Một số lưu ý khi thực hiện phương pháp nhóm.

-Chỉ những hoạt động cần sự phối hợp của tập thể, mang lại hiệu quả hơn tronghoạt động cá nhân mới nên sử dụng phương pháp này

- Dùng trong trường hợp củng cố chủ đề đã học hoặc tìm hiểu một chủ đề mới.

- Sử dụng các câu hỏi để kiểm tra có nên tổ chức phương pháp nhóm hay khôngnhư:

+ Chủ đề này có hợp với phương pháp nhóm hay không?

+Các nhóm phân công nhiệm vụ hay là các nhiệm vụ đơn lẻ?

+ Học sinh có đủ nền tảng kiến thức giải quyết vấn đề chưa?

+ Nên phân công nhiệm vụ như thế nào?

+ Chia các nhóm theo tiêu chí nào?

+ Cách tổ chức không gian hoạt động nhóm?

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Ta đã biết rằng bất kỳ làm việc gì nếu có hứng thú thì sẽ đi đến thành công,đặc biệt là đối với công tác giáo dục trong nhà trường, các phương pháp giáodục, phương thức giáo dục của các thầy cô giáo ảnh hưởng rất lớn đến việc tiếpthu kiến thức và hình thành kĩ năng cho học sinh, người giáo viên phải biết khaithác những lợi thế, những điểm mạnh của các em dựa trên tâm sinh lí lứa tuổi,của các em, tạo cho các em lòng đam mê sáng tạo, nghiên cứu khoa học Vì vậy,nếu một hoạt động nào mà các em cảm thấy hứng thú thì các em hoạt động, họctập sẽ rất hăng say, nhiệt tình, hiệu quả cao

Môn học nào cũng có khả năng gây hứng thú cho học sinh Là một giáoviên giảng dạy bộ môn sinh học, bản thân tôi nhận thấy đó là một trong nhữngyếu tố hết sức quan trọng, nó góp phần vào công tác giáo dục cho học sinh, nângcao chất lượng giáo dục, đồng thời tháo gỡ được những nghi ngờ và thờ ơ củacác em trong việc học sinh học, giúp các em thấy được những lợi ích vai trò củamôn sinh học trong cuộc sống và công việc

Nhiều giáo viên chưa thực sự đầu tư đổi mới kiểm tra đánh giá và áp dụng rộngrãi CNTT

Bên cạnh đó một nguyên nhân quan trọng dẫn đến thực trạng dạy họcSinh học 11 như trên là do hiện nay môn này không được HS coi là môn họcchính vì khó học nên rất nhiều em không sử dụng môn này để thi ĐH cũngkhông thi tốt nghiệp, (đặc biệt là đối với trường tôi – chất lượng đầu vào khôngcao, HS có tư duy tự nhiên yếu nên đa số các em chọn các môn xã hội để thi)

Đối với các em sử dụng môn Sinh để thi thường cũng không chú trọng tớichương trình Sinh học 11 vì nội dung thi nằm ở chương trình 12 là chủ yếu Hiện nay trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách học sinh một sốthói quen chưa tốt đang len lỏi chiếm ưu thế: Game, bi-a, điện tử, cá độ, zalo,fb…thay thế các thói quen tốt như: đọc sách, TDTT, học nhóm, tra bài, đi học

đúng giờ… Từ đó đã hình thành nên suy nghĩ buông lỏng, thả trôi trong ý thứchọc tập của nhiều em HS.

2.3 Áp dụng phương pháp dạy học nhóm vào dạy chủ đề:Tập tính ở động vật bài 31+32+33 sinh học 11

Trong phân phối chương trình sinh học 11 thì các bài “tập tính động vật”dạy trong 3 tiết: gồm 2 tiết lí thuyết và 1 tiết thực hành xem phim Tuy nhiên,trong thực tế giảng dạy những bài này tôi thấy rằng khi dạy theo phân phốichương trình thì tiết học lí thuyết rất nhàm chán mặc dù giáo viên đã sử dụngcác phương pháp dạy học tích cực Vì vậy, tôi mạnh dạn đưa ra kế hoạch dạyhọc cho chủ đề này như sau: lồng tiết thực hành vào các giờ lí thuyết, tiết cuốigiành cho học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm và luyện tập Cụ thể:

- Nhận

nhiệm vụ giải quyết vấn đề

- Cho học sinh

xem video các tình huống, làm

rõ nhiệm vụ học tập

- Giao nhiệm vụ

học tập

- Báo cáo

của các nhóm

Tiết 2 Hoạt động hình

thành kiến thức

Học sinh làm việc cá nhân

và làm việc nhóm

Giao nhiệm vụ trực tiếp hoặc qua phiếu học tập

Báo cáo kết quả của các nhóm

Các nhóm diễn các tìnhhuống của mình

Các nhóm báo cáo kết quả

Tiến trình lên lớp (Tiến trình tổ chức hoạt động học tập)

Tiết 1 Khởi động và hình thành kiến thức Tên hoạt

động

Thời gian hoạt động

Nội dung hoạt động

Hoạt

động 1:

khởi

động

5 phút *GV: Chiếu 1 đoạn video về hiện tượng học sinh đi

xe đạp điện không đội mũ bào hiểm đến gần trường mới dừng lại đội mũ bảo hiểm rồi mới đi vào

trường (Video 1).

GV: Đưa ra câu hỏi (có thể chiếu lại video)

? Em có suy nghĩ gì về hành động của các bạn học sinh trong đoạn video trên?

? Tại sao các bạn lại hành động như vậy?

? Em có biện pháp nào để việc đội mũ bảo hiểm trở thành 1 thói quen: Cứ ngồi lên xe đạp điện, xe moto

là đội mũ bảo hiểm?

HS: - Đó là hành động đối phó, không trung thực

- Vì đội mũ bảo hiểm không đẹp và lại nặng, nếu

nhà trường phát hiện không đội mũ bảo hiểm thì

bản thân bạn học sinh đó bị phạt, mà còn ảnh hưởng đến thi đua của lớp.

- Biện pháp: Luôn để mũ bảo hiểm ở xe, ngoài ra

không mang bất kì 1 loại dụng cụ che nắng nàohết Có thể chọn những loại mũ bảo hiểm đẹpmắt mà vẫn đảm bảo chất lượng

11, kết hợp với việc theo dõi các tính huống được trình chiếu trong các video 1,2,3 thảo luận nhóm để hoàn thành phiếu học tập số 1 trong khoảng thời gian là 15 phút.

kinh của

tập tính)

+ Cử 1 bạn làm thư kí để viết ý kiến của nhóm vào bảng phụ Sau đó các nhóm sẽ cử đại diện lên trình bày kết quả của nhóm

- GV: Hướng dẫn HS hoàn thành phiếu học tập số

1.

Thông qua 1 số ví dụ:

+ Khi nghe thấy bạn nhắc đến khế chua ta sẽ có phản ứng như thế nào? Thuộc loại tập tính gì? + Khi nhìn thấy bạn đang hút thuốc lá? Em sẽ hành động như thế nào? Đó là loại tập tính gì?

*Yêu cấu đối với HS:

- Nêu được khái niệm tập tính.

- Phân biệt được tập tính bẩm sinh và tập tính học

được

- Biết ứng dụng kiến thức về tập tính học được

trong đời sống hàng ngày

*Bốc thăm nhóm lên trình bày kết quả PHT số 1

(10 phút)

- Các nhóm khác nghe, góp ý và thảo luận

* GV: nhận xét, rút kinh nghiệm cho các nhóm và

đưa ra kết luận cuối cùng hoặc các chú ý và chiếukết quả phiếu học tập số 1

15 phút Nhiệm vụ 1: - Mỗi nhóm phải làm 1 video quay

quá trình sử dụng điện của gia đình mình vào thờiđiểm nào đó trong ngày, nhưng ít nhất phải có 1thành viên của gia đình ở nhà

- Độ dài của video 2 – 3 phút (chú ý có thể lồng cáccâu hỏi về quá trình sử dụng điện trong video để hỏicác nhóm khác)

- Tìm hiểu ý nghĩa về giờ Trái Đất

Nhiệm vụ 2: GV phát phiếu học tập số 2 và 3 cho

các nhóm Yêu cầu

- Các nhóm đều phải hoàn thành nội dung trong

phiếu học tập số 2 và 3 trước khi đến tiết họctiếp theo

* Gv phân công nhiệm vụ chuyên trách cho từng

- Nhóm 1 Thuyết trình phần hình thức học tập quennhờn, in vết và điều kiện hóa bằng powerpoint cùngvới video minh họa

- Nhóm 2 Thuyết trình phần hình thức học ngầm vàhọc khôn bằng powerpoint cùng với video minhhọa

- Nhóm 3 Thuyết trình phần tập tính kiếm ăn, tậptính bảo vệ lãnh thổ bằng powerpoint cùng vớivideo minh họa

- Nhóm 4 Thuyết trình phần tập tính sinh sản, tậptính di cư bằng powerpoint cùng với video minhhọa

- Nhóm 5 Thuyết trình phần tập tính xã hội bằngpowerpoint cùng với video minh họa

Chú ý:

- Các video phải được chỉnh sửa sao cho độ dài chỉ khoảng 3-5 phút Có kèm theo phụ đề hoặc tiếng thuyết minh

- Nội dung phong phú, và đặc trưng cho hình thức học tập mà các em muốn trình bày.

- Có thể xây dựng các câu hỏi và đáp án liên quan đến nội dung video mà nhóm chuẩn bị để hỏi các nhóm khác (Chú ý: có thể đưa các câu hỏi dưới dạng các trò chơi).

GV : Để đảm bảo mọi học sinh đều tích cực tham

gia công việc chuẩn bị thì giáo viên cần đưa ra cácyêu cầu sau:

- Đại diện mỗi nhóm lên thuyết trình, sẽ được

bốc thăm ngẫu nhiên

- Với các câu hỏi do nhóm đặt ra, mà các nhóm

khác không trả lời được thì bất kì thành viênnào của nhóm đó cũng phải trả lời được nếukhông trả lời được sẽ trừ điểm của cả nhóm

- Để đảm bảo cho tiết học đạt hiệu quả và đi

đúng nội dung thì giáo viên phải kiểm tra nội