Tất nhiên, đây là một phương pháp mới- có thể nói làphương pháp mới nhất mà bản thân tôi sử dụng tại trường THPT Cầm BáThước để ôn thi môn GDCD, bởi lẽ trong giai đoạn hiện nay, xu hướng
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT CẦM BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG ÔN THI THPTQG
MÔN GDCD
Người thực hiện: Lê Thị Hạnh
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Cầm Bá Thước
SKKN thuộc lĩnh vực: Giáo dục công dân
```````````
THANH HÓA, NĂM 2022
MỤC LỤC
Trang 2TT Nội dung Trang
6 1.5 Nhiệm vụ, phạm vi và thời gian thực hiện 2
8 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2
9 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 4
10 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5
11 2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động dạy học 11
Trang 41 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Hiện nay, việc giảng dạy chính khóa và ôn thi các môn nói chung và mônGDCD nói riêng ở các trường THPT đa phần vẫn theo phương pháp truyền thống
là đọc- chép Đã từ lâu, phương pháp đọc- chép được GV và HS sử dụng nhưmột phương pháp Dạy- Học chủ yếu Điều này khiến cho HS chưa thực sự pháthuy được tính tích cực, chủ động trong việc lĩnh hội kiến thức Đặc biệt, trong ônthi THPTQG thì phương pháp này càng không phát huy được hiệu quả cao
Chấm dứt tình trạng đọc chép sẽ trở thành hiện thực nếu đội ngũ giáoviên được coi trọng, nếu đội ngũ giáo viên có động lực và sự đánh giá nghiêmtúc, công bằng từ các cơ quan quan quản lý
Từ năm 2017, môn GDCD được đưa vào làm môn thi THPTQG, nằmtrong tổ hợp các môn KHXH Chính vì vậy, việc ôn thi như thế nào để có hiệuquả đối với môn học này là băn khoăn của không ít giáo viên giảng dạy GDCDtại các trường THPT trên toàn quốc Bản thân tôi cũng luôn trăn trở rằng mình
sẽ áp dụng phương pháp ôn thi nào cho phù hợp nhất với đối tượng học sinh,làm thế nào để học sinh hứng thú và sáng tạo trong quá trình ôn lại kiến thức đãhọc? Làm sao để trong mỗi giờ ôn tập HS không cảm thấy nhàm chán vớinhững kiến thưc cũ đã được học trong chương trình dạy học chính khóa Saubốn năm giảng dạy ôn thi, bản thân tôi đã áp dụng hai phương pháp ôn thi khácnhau Tuy nhiên, phương pháp vận dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi là một phươngpháp ưu thế hơn cả Tất nhiên, đây là một phương pháp mới- có thể nói làphương pháp mới nhất mà bản thân tôi sử dụng tại trường THPT Cầm BáThước để ôn thi môn GDCD, bởi lẽ trong giai đoạn hiện nay, xu hướng dạy họchiện đại với sự kết hợp những thành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra
một cách khá phổ biến ở các ngành học, cấp học Sơ đồ tư duy- một sản phẩm
của công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện hỗ trợ cho việc dạy học,
ôn tập đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình dạy học, ôn tậpcác môn nói chung và đối với bộ môn GDCD nói riêng Đó cũng là yêu cầu tấtyếu đối với người giáo viên ngày nay nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới trong giáodục mà nghị quyết hội nghị Trung Ương II khoá VIII về giáo dục và đào tạo đã
đề ra Bởi thế nên tôi chọn tên đề tài là “Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi
THPTQG môn Giáo dục công dân”
Trang 5thể nắm chắc kiến thức trọng tâm một cách tích cực, chủ động, không phải nhớtheo kiểu gò ép, đồng thời có thể đáp ứng được yêu cầu mới của kỳ thiTHPTQG từ năm 2016-2017 đến nay
Đề tài đã tập trung chỉ ra phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn tập,
ôn thi THPTQG môn Giáo dục công dân về mặt lý thuyết, đồng thời đề tài cũngđưa ra cách áp dụng sơ đồ tư duy vào ôn thi THPTQG một số bài cụ thể trongchương trình GDCD lớp 12 cũng như các bước để thực hiện một giờ ôn tập bằng
sư đồ tư duy cho học sinh
Tác giả của sáng kiến cũng chứng minh được sự hiệu quả của sáng kiếnthông qua việc áp dụng sáng kiến trong thực tế giảng dạy ở trường THPT Cầm
Bá Thước từ khi bắt đầu đổi mới thi THPTQG đến nay (có số liệu cụ thể) Từ đócho thấy rằng, giải pháp hoàn toàn có thể được áp dụng một cách rộng rãi trongcác trường THPT trên toàn tỉnh, nhằm mục đích đổi mới việc giảng dạy ôn thiTHPTQG trong môn Giáo dục công dân Để việc dạy học ôn thi của giáo viênthêm phần sinh động, phong phú và đạt hiệu quả cao cũng như việc tiếp thu bàicủa học sinh được dễ dàng, khắc sâu nội dung bài học, kích thích tư duy, tìm tòi
và giúp học sinh nắm được nội dung bài học một cách nhanh chóng, có đủ kiếnthức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu thi THPTQG
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
“Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi THPTQG môn Giáo dục công dân”
- Học sinh lớp 12 Trường THPT Cầm Bá Thước, huyện Thường Xuân, tỉnhThanh Hóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
- Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết
- Phương pháp mô hình hóa
- Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm
- Khảo sát trên thực tế học sinh về sự chuyển biến hành vi, thái độ
1.5 Nhiệm vụ, phạm vi và thời gian thực hiện:
Đề tài bàn về: “Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi THPTQG môn Giáo dục công dân”.Thời gian thực hiện trong toàn chương trình cấp học Trung họcphổ thông Tuy nhiên trong mỗi năm lại có đánh giá, khảo sát, rút kinh nghiệm.Phạm vi đề tài này chỉ giới hạn trong công tác ôn thi THPTQG môn GDCD đốivới học sinh khối 12 trường THPT Cầm Bá Thước- Thường Xuân- Thanh Hóa
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN
2 1.1 Vài nét chung về sơ đồ tư duy
2.1.1.1 Khái niệm sơ đồ tư duy
Trang 6Theo Tony Buzan, sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc,
hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Sơ đồ tư duy một công cụ tổ chức
tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa
từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chứcnăng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não
Cơ chế hoạt động của Sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các
mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Sơ đồ tư duy là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng Sơ đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học
kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thứcsau mỗi chương, và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác
2.1.1.2 Cấu tạo của sơ đồ tư duy
Cấu tạo của sơ đồ tư duy gồm có:
2.1.1.3 Vai trò của sơ đồ tư duy trong học tập và giảng dạy
Sơ đồ tư duy giúp HS học được phương pháp học
Sơ đồ tư duy giúp HS học tập một cách tích cực.
Sơ đồ tư duy giúp HS ghi chép có hiệu quả.
Sử dụng Sơ đồ tư duy giúp GV chủ nhiệm, cán bộ quản lí nhà trường lập kế hoạch công tác.
2.1.2 Những kinh nghiệm khi lập sơ đồ tư duy
2.1.2.1 Các bước lập sơ đồ tư duy
- Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm trên một mảnh giấy (đặt nằm ngang)
- Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm
- Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ vẽ thêm các ý quan trọng và các chi tiết
hỗ trợ
- Bước 4: Người viết có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng
thêm nổi bật cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn Kiểm tra lại SĐTD đãhoàn thành và diễn đạt, trình bày được các ý tưởng về kiến thức đã tạo lập
2.1.2.2 Phân loại sơ đồ tư duy
- SĐTD theo đề cương
- SĐTD theo chương
- SĐTD theo đoạn văn
2.1.2.3 Ưu điểm của Sơ đồ tư duy
Trang 7- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề bởi vì ý chính sẽ ở trung tâm và
được xác định rõ ràng
- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ
- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu
- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả
- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình
- Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận trực tiếp bằng
2.2.1 Thuận lợi
- Đây là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị …
- Đây là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ cáccấp, xã hội, phụ huynh, HS…
- Chương trình môn GDCD THPT có nhiều nội dung phù hợp với phươngpháp giảng dạy dùng SĐTD phát huy hiệu quả cao khi giáo viên tổ chức cho HScủng cố lại kiến thức
- Về cơ sở vật chất đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt động họctập: phòng công nghệ thông tin, đèn chiếu, bảng phụ…
- Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho con người (GV và HS) có điều kiệntiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau
- Phương pháp sử dụng SĐTD trong dạy học ôn thi các kiểu bài phù hợp tâmsinh lý lứa tuổi HS, khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy họctruyền thống Vì vậy, gây hứng thú cho người học, kích thích HS tư duy tích cực
2.2.2 Khó khăn
- Đây là phương pháp dạy học mới nên GV và HS không tránh khỏi lúngtúng trong một số kĩ năng như sử dụng lúc nào, như thế nào, sưu tầm, xử lýthông tin, vẽ, ý tưởng…
- Nội dung môn GDCD THPT là những vấn đề về Triết học, kinh tế chínhtrị và pháp luật rất khô, khó, trừu tượng … nên GV khó dạy, HS khó học
- Đòi hỏi GV phải có nhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm
- GV khó khăn trong việc đánh giá cụ thể hiệu quả làm việc của từng HS
- Cơ sở vật chất có đổi mới nhưng chưa thực sự phù hợp: Số HS, không
Trang 8gian lớp học, trang thiết bị, đồ dung dạy học, thời gian tiết học…
- Năng lực HS không đồng đều nên đôi khi việc vẽ SĐTD trong học tập là
sự máy móc không hiệu quả
- Quan niệm của xã hội, gia đình, và đặc biệt là HS đối với bộ môn nàyđôi khi còn lệch lạc: chưa đầu tư, dành sự quan tâm, chưa chú ý, xem thườnghoặc học cho xong
2.3 CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Sơ đồ tư duy là một công cụ phối hợp các phương pháp khác đã thực hiệnthêm phần hiệu quả, không phải là một giải pháp có thể thay thế tất cả cácphương pháp khác Vì vậy, tôi đã đưa ra và áp dụng nhiều giải pháp có hiệu quảnhưng trọng tâm là sử dụng sơ đồ tư duy
2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc kiểm tra lại kiến thức đã học của học sinh
2.3.1.1 Những yêu cầu sư phạm về cách tổ chức kiểm tra lại kiến thức cũ
- Tạo điều kiện thuận lợi để HS có thể bộc lộ một cách tự nhiên đầy đủ nhấtnhững hiểu biết của các em
- Dựa vào những câu trả lời miệng và hoạt động thực hành của HS mà pháthiện được tình trạng thật của kiến thức và kĩ năng của các em
- Thái độ và cách đối xử của GV với HS có ý nghĩa to lớn trong khi kiểmtra miệng GV cần biết lắng nghe câu trả lời, biết theo dõi hoạt động của HS vàtrên cơ sở đó rút ra kết luận về tình trạng kiến thức của HS Sự hiểu biết của GV
về cá tính HS, sự tế nhị và nhạy cảm sư phạm trong nhiều trường hợp là nhữngyếu tố cơ bản giúp thấy rõ thực chất trình độ kiến thức và kĩ năng của HS đượckiểm tra
- Trong quá trình HS đang trả lời câu hỏi có thiếu sót hoặc sai, nếu không có
lí do gì cần thiết GV cũng không nên ngắt lời của HS Cùng là một sai sót nhưng
GV phải biết sai sót nào nên sửa ngay và sai sót nào thì nên đợi HS trả lời xong
- Nên phối hợp các cách kiểm tra và cùng một lúc có thể kiểm tra đượcnhiều HS: trong lúc gọi một số HS lên bảng thì GV ra cho các HS ở dưới lớpcâu hỏi khác sau đó sẽ thu vở nháp của một số em để chấm
- Khi tổ chức kiểm tra thì GV phải giải quyết các khó khăn lớn sau đây: khimột hay vài HS được chỉ định lên bảng thì các HS khác trong lớp cần phải làm
gì và làm như thế nào GV gọi nhiều em cùng một lúc, đưa ra yêu cầu khác nhauphù hợp với trình độ của mỗi HS sau đó đặt các câu hỏi cho cả lớp sau khi các
HS này hoàn thành xong nhiệm vụ của mình như sau: “Bạn trả lời như vậy cóđúng không?” “Các em có đồng ý với câu trả lời đó của bạn không?” “Có điểmnào sai hoặc thiếu không?”… Ngoài những câu cơ bản, GV có thể sử dụng cáccâu hỏi phụ trong quá trình kiểm tra miệng Nhờ những câu hỏi bổ sung đó mà
Trang 9GV có thể hình dung được chất lượng kiến thức của HS.
2.3.1.2 Sử dụng sơ đồ tư duy:
Tuỳ theo mỗi tiết học và tuỳ theo từng yêu cầu về kiểm tra kiến thức, kĩnăng mà GV có thể áp dụng thêm cách kiểm tra việc hệ thống hóa kiến thức của
HS bằng cách sử dụng SĐTD Sử dụng SĐTD vừa giúp GV kiểm tra được phầnnhớ lẫn phần hiểu của HS đối với các kiến thức đã học Có nhiều cách gọi họcsinh lên bảng hệ thống hóa kiến thức cũ: sử dụng bản đồ tư duy ở dạng thiếuthông tin, yêu cầu HS điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mốiquan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm, Cho học sinh ghép cácthẻ học thành một sơ đồ tư duy hoàn chỉnh Một cách nữa là cho học sinh sắpxếp lại thứ tự đúng của các nhánh trên sơ đồ tư duy
2.3.1.3 Ví dụ cụ thể
Khi tiến hành ôn tập bài 3 môn GDCD lớp 12, GV có thể gọi HS lên hệthống hóa lại kiến thức của bài bằng sơ đồ tư duy đơn giản Sau đó, GV chốt lạigiới thiệu bằng sơ đồ tư duy sau:
2.3.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc thực hiện ôn tập củng cố kiến thức cho học sinh
Trong phần này, tác giả đề tài đã nêu các bước và trình tự để dạy một tiết
ôn tập có sử dụng sơ đồ tư duy
Lưu ý: Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm học
sinh có chung một kiểu sơ đồ tư duy, Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh vềmặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)
Trang 10Sử dụng sơ đồ tư duy sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòixây dựng kiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp
và cách diễn đạt riêng của mỗi người, Sơ đồ tư duy giúp bộ não liên tưởng, liênkết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống… để phát triển,
mở rộng ý tưởng Sau khi học sinh tự thiết lập sơ đồ tư duy kết hợp việc thảoluận nhóm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của giáo viên dẫn đến kiến thức của bài họcmột cách nhẹ nhàng, tự nhiên
2.3.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong một số tiết học ôn thi THPTQG môn GDCD lớp 12
2.3.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi THPTQG bài 3: Công dân bình đẳng trước pháp luật
Giáo viên có thể chia nội dung ôn tập của tiết lý thuyết thành 4 hoạt độngnhư sau:
+ Hoạt động 1: Gọi 2 học sinh lên bảng hệ thống hóa lại kiến thức đã họccủa bài bằng sơ đồ tư duy (vẽ ra bảng) Học sinh có thể vẽ kiểu đơn giản hoặckiểu nghệ thuật Hoạt động này thường mất khoảng 5-7 phút, do học sinh đãchuẩn bị bài trước ở nhà
+ Hoạt động 2: GV cho học sinh dưới lớp nhận xét, bổ sung và hoàn thiện
sơ đồ tư duy bạn đã vẽ trên bảng Gọi học sinh có cách vẽ khác với cách vẽ củabạn lên trình bày (nếu có)
+ Hoạt động 3: Sau khi học sinh đã nhận xét, bổ sung, GV chốt lại kiếnthức và đưa ra sơ đồ tư duy của GV để HS có thể tham khảo
Trang 11+ Hoạt động 4: GV gọi một vài học sinh nhìn vào sơ đồ tư duy trên bảng
để khái quát lại nội dung kiến thức của bài GV nhận xét và kết thúc tiết 1- phần
lý thuyết
2.3.3.2 Sơ đồ tư duy dạng đơn giản và nghệ thuật của một số bài trong chương trình GDCD lớp 12
Trong phần này, tác giả đề tài đưa ra sơ đồ tư duy của một số bài trong
chương trình Giáo dục công dân lớp 12: bài 2,3, 6,7,8 Cụ thể như sau:
Khi sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi THPTQG môn GDCD lớp 12, về cơbản, nội dung các hoạt động, giáo viên có thể khái quát thành 4 hoạt động cơbản như tôi đã khái quát ở phần trên Chỉ khác phần hoạt động 3 vì nội dung mỗibài khác nhau nên sơ đồ tư duy cũng khác nhau Giáo viên có thể vẽ sơ đồ tưduy ra giấy khổ A0 hoặc có thể dùng phần mềm vẽ sơ đồ tư duy trên máy ( nếuđiều kiện phòng máy chiếu cho phép có thể dùng trong ôn thi), hoặc giáo viêncũng có thể tham khảo các cách vẽ sơ đồ tư duy trên các trang mạng, diễn đànmôn GDCD Tóm lại là có rất nhiều cách vẽ sơ đồ tư duy cho một bài, tùy vàotừng bài, từng phân khúc thời gian cho từng bài của từng trường và tùy vàotừng đối tượng học sinh mà chúng ta có thể sử dụng loại sơ đồ tư duy một cáchphù hợp để đạt được hiệu quả cao nhất
Dưới đây là một số sơ đồ tư duy bản thân tôi có nghiên cứu, sưu tầm vàgiới thiệu:
Sơ đồ tư duy Bài 2: Thực hiện pháp luật