(SKKN 2022) sử DỤNG bài tập hóa học vô cơ lớp 12 có HÌNH ẢNH, đồ THỊ để PHÁT TRIỂN NĂNG lực vận DỤNG KIẾN THỨC vào THỰC TIỄN CHO học SINH THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC VÔ CƠ LỚP 12 CÓ HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC VÔ CƠ LỚP 12 CÓ HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO

HỌC SINH THPT

Người thực hiện: Nguyễn Văn Đạt Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Mai Anh Tuấn SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Hóa Học

THANH HÓA NĂM 2022

MỤC LỤC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 2

1 Lý do chọn đề tài 2

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp mới của đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG 4

I CƠ SỞ LÍ LUẬN 4

1 Khái niệm về năng lực 4

2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được 4

2.1.Phân loại năng lực 4

2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông 6

3 Câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn 6

Khái niệm về câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn 6

II XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ 12 CÓ SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ 7

1 Nguyên tắc xây dựng: 7

2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập: 7

PHẦN III: KẾT LUẬN 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THPT THÔNG QUA SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ TRONG BÀI TẬP

HÓA HỌC VÔ CƠ LỚP 12

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang ở những năm đầu của thế kỉ XXI, thế giới đang diễn ra sự bùng

nổ tri thức khoa học và công nghệ Xã hội mới phồn vinh ở thế kỉ XXI phải là

một xã hội “dựa vào tri thức”, dựa vào khả năng phát hiện, giải quyết vấn đề và

vận dụng kiến thức vào thực tiễn để học tập thích nghi, làm việc và giao tiếp trong những hoàn cảnh thực tiễn cụ thể Đứng trước những thách thức và phát

triển như vũ bão của thế giới, con người cần phải được phát triển một cách toàn diện cả về tri thức cũng như các năng lực và kĩ năng phát hiện, vận dụng, giải quyết vấn đề linh hoạt trong những tình huống cụ thể khác nhau

Với những yêu cầu, đòi hỏi mới hiện nay, Nghị quyết số 29 của Ban chấp hành Trung ương 8, khoá XI (2013) về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào

tạo đã đưa ra quan điểm chỉ đạo:“ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao

dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục

từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng

thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”.

Mặt khác, việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh THPT là một trong những năng lực chung cốt lõi được đề cập trong Đề án Đổi

mới chương trình và sách giáo khoa năm 2018 Vì vậy đề tài “Sử dụng bài tập

hóa học vô cơ lớp 12 có hình ảnh, đồ thị để phát triển triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh THPT” mang tính cấp thiết, có ý

nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn Giúp phát triển toàn diện con người, tăng cơ hội tìm kiếm việc làm sau khi ra trường

2 Mục đích nghiên cứu

Phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua sử dụng hình ảnh, đồ thị trong bài tập hóa học vô cơ lớp 12, qua đó góp

phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập câu hỏi thực tiễn và các biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trường THPT Mai Anh Tuấn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu các cơ sở lý luận liên quan và trong chính đề tài: Đổi mới

phương pháp dạy học hóa học, bài tập hóa học, những vấn đề tổng quan về năng lực, năng lực vận dụng kiến thức và cách thức sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực này cho học sinh THPT

4.2 Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa hóa học

ở trường phổ thông, đặc biệt là phần hóa học chương cacbohiđrat lớp 12

4.3 Nghiên cứu phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS thông qua

hệ thống câu hỏi thực tiễn phần cacbohiđrat

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của lí thuyết

- Nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập, sách tham khảo, các đề thi học sinh giỏi Hóa các cấp các năm

- Thực nghiệm

+Tham khảo ý kiến của các chuyên gia

+ Thực nghiệm sư phạm: Dạy học sinh lớp 12 THPT

+ Phương pháp thống kê toán học và xử lí kết quả thực nghiệm

6 Đóng góp mới của đề tài

- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận về vấn đề phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học ở trường THPT

- Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống câu hỏi thực tiễn chương cabohiđrat

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN.

1 Khái niệm về năng lực

Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức kĩ năng và các thuộc tính các nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề cuộc sống

2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được

2.1.Phân loại năng lực

Hiện nay, có rất nhiều cách phân loại năng lực, qua nghiên cứu có thể chia năng lực thành 2 loại năng lực cần cho người lao động trong xã hội hiện nay, giúp họ

có đầy đủ khả năng hoàn thành chủ động, tích cực và sáng tạo nhiệm vụ được giao Đó là:

Năng lực chung: “Là những năng lực cơ bản, cần thiết mà bất kì ai, bất kì người

nào cũng cần có để sống, học tập, làm việc và phát triển Các hoạt động giáo dục, với những tác động khác nhau, nhưng đều hướng đến mục tiêu hình thành

và phát triển các năng lực chung của học sinh” Chương trình giáo dục phổ

thông hiện hành ở nước ta chú trọng hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất đạo đức (sống yêu thương, sống tự chủ, sống trách nhiệm) và những năng lực chung chủ yếu như [2]: “Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp

và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo”

Việc đánh giá mức độ các yêu cầu được thực hiện thông qua nhận xét các biểu hiện chủ yếu của các thành tố trong từng phẩm chất, năng lực và được mô tả trong chương trình cụ thể của các cấp

Năng lực chuyên biệt: “Là các năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở,

nền tảng của những năng lực chung nhưng sâu hơn, tách biệt hơn trong những hoạt động hoặc tình huống, môi trường đặc thù Năng lực chuyên biệt là năng lực được hình thành và phát triển nổi trội hơn, chiếm ưu thế hơn xuất phát từ đặc điểm của môn học Một năng lực có thể làm năng lực chuyên biệt của nhiều môn học khác nhau” Năng lực chuyên biệt của môn hóa học trong nhà trường THPT bao gồm:

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

- Năng lực thực nghiệm hóa học

- Năng lực tính toán hóa học

- Năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn

Nhìn chung, sự phân biệt giữa năng lực chung và năng lực chuyên biệt là cần thiết Tuy nhiên, chúng cũng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, góp phần bổ sung cho nhau, vì vậy đôi khi danh giới giữa chúng là không thật sự rõ ràng Ví dụ: Năng lực tư duy sáng tạo là năng lực chung nhưng môn học nào cũng coi năng lực này như một năng lực chuyên biệt…

Hiện nay, người ta quan tâm nhiều đến việc phát triển năng lực hành động Năng lực hành động của mỗi cá thể được tổ hợp bởi các năng lực nhất định, chủ yếu bao gồm[1] : “Năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực cá thể, năng lực hành động và năng lực xã hội”

Những năng lực này có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ với nhau và không thể tách rời nhau Trên cơ sở có sự kết hợp các năng lực này mà năng lực hành động được hình thành Cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả theo mô hình sau[1] :

2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông

Theo tài liệu[3] của tác giả Nguyễn Minh Phương đề xuất 4 nhóm năng lực thể hiện được khung năng lực cần đạt cho học sinh phổ thông của nước ta hiện nay:

Năng lực nhận thức: yêu cầu học sinh có các khả năng quan sát, ghi nhớ, tư duy

(độc lập, logic, trừu tượng…) Từ đó phát hiện được vấn đề, có ý thức tự học, trau dồi vốn kiến thức trong cuộc sống một cách chủ động, tích cực

Năng lực xã hội: yêu cầu học sinh phải có những khả năng thuyết trình, giao

tiếp, tự tin trước đám đông, điều khiển được cảm xúc, có khả năng thích ứng, biết phối hợp giữa các khả năng cạnh tranh và hợp tác…

Năng lực thực hành (hoạt động thực tiễn): yêu cầu học sinh phải biết cách vận

dụng tri thức, thực hiện một cách chủ động, linh hoạt, tích cực Có khả năng sử dụng các công cụ cần thiết, khả năng giải quyết vấn đề theo cách sáng tạo nhất, có

sự bền bỉ…

Năng lực cá nhân: được biểu hiện qua các mặt về thể lực, yêu cầu học sinh biết

chơi thể thao, tập thể dục để bảo vệ sức khỏe, có khả năng thích nghi với môi trường sống, bên cạnh đó là mặt hoạt động cá nhân đa dạng khác nhau như: khả năng lập kế hoạch, tự đánh giá, tự chịu trách nhiệm

Như vậy trong chương trình GD phổ thông, nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung chủ yếu , và mỗi môn học có những năng lực đặc thù riêng Ví dụ như môn Hóa học có những năng lực đặc thù : “Năng lực sử

dụng ngôn ngữ hóa học, năng lực thực nghiệm hóa học, năng lực tính toán hóa học, năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn”

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tôi đi sâu vào nghiên cứu về năng lực vận dụng kiến thức của học sinh THPT

3 Câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn

Khái niệm về câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn

Là những câu hỏi có nội dung hóa học xuất phát từ thực tiễn Quan trọng nhất là câu hỏi vận dụng kiến thức vào cuộc sống, giúp giải quyết một số vấn đề đặt ra

từ thực tiễn

II XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ 12 CÓ

SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ.

1 Nguyên tắc xây dựng:

- Bài tập phải đảm bảo tính vừa sức ,từ cơ bản đến phát triển tư duy

- Từ đặc điểm riêng lẻ đến khái quát,lặp đi lặp lại những kiến thức khó và trừu tượng

- Đa dạng, đủ loại hình nhằm tăng thêm kiến thức và giúp học sinh cọ sát

- Cập nhật những thông tin mới

- Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính chính xác,khoa học

2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập:

- Bước 1: Xác định mục đích của hệ thống bài tập

- Bước 2: Xác định nội dung hệ thống bài tập

- Bước 3: Xác định loại bài tập, các kiểu bài tập

- Bước 4: Thu thập thông tin để soạn hệ thống bài tập

- Bước 5: Tiến hành soạn thảo bài tập

- Bước 6: Tham khảo, trao đổi ý kiến với chuyên gia và đồng nghiệp

- Bước 7: Thực nghiệm, chỉnh sửa và bổ sung

3 Hệ thống bài tập hóa học 12 có sử dụng hình ảnh, đồ thị

3.1 Các bài tập hình ảnh thực tiễn kích thích sự say mê, hứng thú, yêu thích môn học.

a Cách xây dựng bài tập

- Bước 1: Nghiên cứu tính chất, ứng dụng của kim loại và hợp chất của chúng có trong

chương trình môn hóa học lớp 12 cần học.

- Bước 2: Lựa chọn các hình ảnh thực tiễn có trong cuộc sống liên quan đến bài học

hoặc mục tiêu cần luyện tập cho học sinh.

- Bước 3: Xây dựng các bài tập hình ảnh phù hợp với đối tượng học sinh.

b Hệ thống bài tập có hình ảnh thực tiễn

Ví dụ 1: Xây dựng bài tập có hình ảnh về hiện tượng ăn mòn kim loại và phá huỷ kim

loại

Khối lượng kim loại bị ăn mòn trung bình hằng

năm trên thế giới bằng 20-25% khối lượng kim

loại được sản xuất Sự ăn mòn kim loại gây tổn

thất to lớn về nhiều mặt cho nền kinh tế và đời

sống con người Chính vì vậy, cần phải bảo vệ

kim loại khỏi bị ăn mòn Một trong những biện

pháp chống ăn mòn kim loại phổ biến là bảo vệ

điện hóa, tức là dùng một kim loại làm “vật hi

sinh” Để bảo vệ vỏ tàu biển bằng thép (hợp

kim của sắt-cacbon), người ta chọn kim loại làm “vật hi sinh” là

A đồng B kẽm C bạc D chì.

Ví dụ 2: Xây dựng bài tập có hình ảnh về hiện tượng tạo thạch nhủ trong các hang,

động

Nhũ đá hay thạch nhũ được hình thành do

cặn của nước nhỏ giọt đọng lại trải qua

hàng trăm, nghìn năm Nó là khoáng vật

hang động thứ sinh treo trên trần hay tường

của các hang động Sự hình thành thạch

nhũ trong các hang động đá vôi là nhờ phản

ứng hóa học nào sau đây?

A Ca(OH)2 + Na 2 CO 3    CaCO 3 + 2NaOH.

B Ca(HCO3 ) 2

0

t

   CaCO 3 + CO 2 + H 2 O.

C CaCO3 + CO 2 + H 2 O  t0 Ca(HCO 3 ) 2

D CaCO3

0

t

   CaO + CO 2

Ví dụ 3: Xây dựng bài tập có hình ảnh về ứng dụng của thạch cao

Hợp chất nào của canxi được dùng để

đúc tượng, bó bột khi gãy xương?

A Thạch cao nung (CaSO4 H 2 O)

B Đá vôi (CaCO3 )

C Vôi sống (CaO) D Thạch cao

3.2 Kích thích sự say mê, lý thú, yêu thích môn học.

3.2.1 Ví dụ minh họa: Một số este có mùi thơm hoa quả được dùng

trong công nghiệp thực phẩm (kẹo, bánh, nước giải khát) Chẳng hạn, etyl

butirat có mùi dứa Công thức phân tử của etyl

butirat là

A C4H8O2 B C5H10O2

C C6H12O2 D C6H10O2

3.2.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Với việc sử dụng hình ảnh giúp học sinh dễ theo dõi, cảm thấy bớt nặng

nề, hứng thú hơn và gần gũi với cuộc sống hơn làm cho học sinh say mê, hứng thú và yêu thích môn học

 Đáp án: C Etyl butirat → CH3–CH2–CH2–COO–CH2–CH3 → C6H12O2

3.3 Giảm thời gian diễn giải của thầy, tăng thời gian hoạt động của trò.

3.3.1 Ví dụ minh họa

Hình vẽ dưới đây mô tả cấu tạo thu gọn ở dạng mạch hở của:

A Saccarozơ B Glucozơ C Tinh bột D Fructozơ.

3.3.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học, dạy học hướng vào học sinh đang được phổ biến rộng rãi hiện nay, việc chuẩn bị cho học sinh sớm thích ứng với đời sống xã hội, hòa nhập và phát triển cộng đồng, tôn trọng nhu cầu, lợi ích, tiềm năng của học sinh… có ý nghĩa vô cùng quan trọng Vì thế, việc tổ chức cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm (thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tích bảng số liệu…) thông qua đó học sinh vừa tự lực nắm các tri thức, kĩ năng mới, đồng thời được rèn luyện về phương pháp tự học, được tập dượt phương pháp nghiên cứu

 Đáp án: D

3.4 Phát triển, rèn luyện tư duy từ lý thuyết đến thực hành và ngược lại từ

đó xác nhận những thao tác kĩ năng thực hành hợp lý.

3.4.1 Ví dụ minh họa

Thêm vài giọt dung dịch glucozơ vào ống nghiệm

đựng sẵn dung dịch AgNO3 trong môi trường NH3

Sau đó, ngâm ống nghiệm trong cốc nước sôi (xem

hình vẽ bên) Trong số các phát biểu sau đây:

(a) Hiện tượng quan sát được là trên thành ống

nghiệm thấy xuất hiện một lớp bạc sáng như gương

(b) Trong phản ứng trên, AgNO3 đóng vai trò là chất

khử và glucozơ đóng vai trò là chất oxi hóa

(c) Phản ứng trên gọi là phản ứng tráng gương

(d) Thí nghiệm có thể chứng minh được glucozơ có nhóm –CH=O

Số phát biểu đúng là

3.4.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Tư duy được phát triển từ nhận thức cảm tính (cảm giác, tri giác) và những kinh nghiệm trước đây được giữ lại trong trí nhớ của mình Sử dụng hình ảnh trong dạy học giúp học sinh rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, cụ thể hóa, trừu tượng hóa, khái quát hóa Thông qua hình ảnh, học sinh biết cách làm chủ tri thức: quan sát thực tiễn, rút ra kết luận, vận dụng kiến thức đã học

để giải quyết vấn đề

 Đáp án: B Giải thích

 Các phát biểu đúng: (1), (3), (4)

 Phát biểu sai (2) vì phản ứng tráng gương xảy ra cuối cùng tạo ra kim loại

Ag nên ta có AgNO3 là chất oxi hóa và glucozơ là chất khử

3.5 Bài tập tương tự

PHẦN III: KẾT LUẬN

Đề tài đã làm nổi bật được các nhiệm vụ cơ bản sau:

1 Nghiên cứu hệ thống hóa cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài về vấn đề phát triển phẩm chất, năng lực vận dụng kiến thức của học sinh thông qua hệ thống bài tập hóa học Nghiên cứu mục tiêu, nội dung chương trình hóa hữu cơ lớp 12 THPT

2 Đề xuất nguyên tắc xây dựng và tuyển chọn hệ thống bài tập hóa học dạng đồ thị, hình vẽ, biểu bảng nhằm phát triển phẩm chất, năng lực học sinh đáp ứng mục tiêu giáo dục

3 Đã xây dựng, tuyển chọn một hệ thống câu hỏi gắn với thực tiễn nhằm phát triển phẩm chất, năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh Nghiên cứu cách sử dụng hệ thống bài tập hóa học trong dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh

Kết quả trên chưa thực sự lớn lao so với các thế hệ nhà giáo đi trước, nhưng qua

những kết quả trên tôi nhận thấy phương pháp này có tác dụng tích cực trong phát triển năng lực tư duy cho học sinh Vì vậy tôi mạnh dạn nêu ra kinh nghiệm