(SKKN 2022) xây DỰNG và sử DỤNG PHƯƠNG PHÁP QUY đổi GIẢI bài tập CHẤT béo GIÚP học SINH GIẢI NHANH các câu hỏi TRẮC NGHIÊM vận DỤNG CAO TRONG đề THI tốt NGHIỆP THPT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP QUY ĐỔI GIẢI BÀI TẬP CHẤT BÉO GIÚP HỌC SINH GIẢI NHANH CÁC CÂU HỎI TRẮC NGHIÊM VẬN DỤNG CAO TRONG ĐỀ THI TỐT NGHIỆP THPT Người thự

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP QUY ĐỔI GIẢI BÀI TẬP CHẤT BÉO GIÚP HỌC SINH GIẢI NHANH CÁC CÂU HỎI TRẮC NGHIÊM VẬN DỤNG CAO

TRONG ĐỀ THI TỐT NGHIỆP THPT

Người thực hiện: Dương Trọng Tâm

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực môn: Hóa học

THANH HÓA, NĂM 2022

1 Mở đầu 1

1.4.2.2 Phương pháp thống kê và sử lí kết quả 2

2.1.1.Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay ở Việt Nam 22.1.2.Cơ sở lí luận năng lực, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề 2

2.1.2.2 Năng lực chung và năng lực đặc thù môn Hóa học 3

2.1.2.5 Lịch sử của quy đổi trong dạy và học Hóa phổ thông 4

2.3 Xây dựng và sử dụng phương pháp quy đổi giải bài chất béo

giúp học sinh giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm vận dụng cao trong

2.3.3.3.2 Phương pháp “Thủy phân hóa” – Chủ yếu áp dụng trong

bài toán cho hỗn hợp gồm cả axit béo & chất béo 9

Tài liệu tham khảo

Danh mục các sáng kiến đã được xếp loại

NXB Nhà xuất bản

PTHH Phương trình hóa họcSGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thôngNXBGD Nhà xuất bản giáo dục

PH Phát hiện

GQVĐ Giải quyết vấn đề

TNKQ Trắc nghiệm khách quan

1.1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất cả quốc gia trên thế giới đều coi làchiến lược của dân tộc mình Vì thế đại hội lần IX Đảng cộng sản Việt Nam

trong nghị quyết nêu rõ: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của một

dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó

Định hướng chương trình giáo dục phổ thông với mục tiêu là giúp họcsinh: phát triển toàn diện về đạo đức, trí lực, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơbản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động, sáng tạo, hình thành nhân cáchcon người, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân Để đạt các mục tiêu đóthì khâu đột phá là đổi mới phương pháp giáo dục từ phương pháp truyền thụ

một chiều sang dạy học theo “Phương pháp dạy học tích cực” Làm cho “học”

là quá trình kiến tạo, tìm tòi, khám phá, phát hiện, khai thác và sử lí thông tin,…

Học sinh tự mình hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất “Dạy” là quá

trình tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh: Cách tự học, sáng tạo, hợp tác,

…Vì vậy giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà còn giúp họcsinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống, vừa mang tính giáo dục vừamang tính giáo dưỡng

Với xu thế ngày nay “Đổi mới phương pháp dạy học”, hình thức thi trắcnghiệm khách quan (TNKQ) đã được đưa vào để thay thế hình thức thi tự luậntrong một số môn học, đặc biệt là môn Hóa học Với hình thức thi trắc nghiệm,trong một khoảng thời gian ngắn học sinh phải giải quyết được một lượng khálớn các câu hỏi, bài tập Điều này không những yêu cầu học sinh phải nắm vững,hiểu rõ kiến thức mà còn phải thành thạo trong kĩ năng giải bài tập và đặc biệtphải có phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hợp lí Thực tế cho thấy có nhiềuhọc sinh có kiến thức vững vàng nhưng trong các kì thi vẫn không giải quyết hếtcác yêu cầu của đề ra Lí do chủ yếu là các em vẫn tiến hành giải bài tập hóa họctheo cách truyền thống, việc này làm mất rất nhiều thời gian nên từ đấy khôngtạo được hiệu quả cao trong việc làm bài thi trắc nghiệm

Với suy nghĩ đó trong năm học 2021 - 2022 tôi chọn đề tài với tiêu đề:

“Xây dựng và sử dụng phương pháp quy đổi giải bài chất béo giúp học sinh giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm vận dụng cao trong đề thi tốt nghiệp THPT” làm sáng kiến kinh nghiệm cho mình Với hi vọng đề tài này sẽ là một

tài liệu tham khảo phục vụ cho việc học tập của các em học sinh lớp 12 và chocông tác giảng dạy của các đồng nghiệp

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả quá trình giảng dạy và học tập mônHoá học nhất là phần hoá học hữu cơ

Với chuyên đề nhỏ trong đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử

dụng phương pháp quy đổi giải bài chất béo giúp học sinh giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm vận dụng cao trong đề thi tốt nghiệp THPT” sẽ hi vọng

qua đó giúp đỡ chính bản thân và các đồng nghiệp trong quá trình giảng dạy.

Để qua đó cùng trao đổi và tìm ra giải pháp tốt nhất cho sự dạy và học của học

sinh và các đồng nghiệp trong quá trình giảng dạy Góp phần đổi mới cách dạy,

cách học, cách đánh giá kết quả học tập nói chung và học hóa học nói riêng,nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Bài tập hóa học hữu cơ lớp 12

- Hệ thống kiến thức, kĩ năng hoá học phần hóa học hữu cơ lớp 12.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập, sáchtham khảo, internet, báo, các trang thông tin …

- Nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học hóa học, kiểm tra đánh giákết quả học môn hóa học nói chung và phát triển năng lực người học

1.4.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Sử dụng các phương pháp điều tra, phỏng vấn, ý kiến của các đồngnghiệp, học sinh và các chuyên gia Thực nghiệm sư phạm

1.4.3 Phương pháp thống kê toán học và xử lí kết quả.

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay ở Việt Nam

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từchỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làmđược cái gì qua việc học Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn Quốc lần thứ XI

“Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”.

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo

Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"

2.1.2 Cơ sở lý luận về năng lực

2.1.2.1 Khái niệm năng lực

Trong Từ điển Tiếng Việt khái niệm năng lực được xác định là: ” Là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” “Là phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”.

“Năng lực là một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực”.

Như vậy, có thể khẳng định: Năng lực khả năng thực hiện, biết làm và làm có hiệu quả chứ không chỉ biết và hiểu Tất nhiên, hành động, thực hiện ở đây phải gắn với ý thức và thái độ; phải có kiến thức và kĩ năng chứ không phải làm một cách “máy móc”,“mù quáng”.

2.1.2.2 Năng lực chung và năng lực đặc thù môn Hóa học của học sinh THPT Việt Nam

- Năng lực chung cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông

Trong dự thảo Đề án đổi mới chương trình giáo dục phổ thông tổng thểtrình Chính phủ (4/2015) đã đề xuất: Đối với học sinh THPT ở Việt Nam cácnăng lực chung cốt lõi gồm 9 năng lực đó là các năng lực : Năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất, nănglực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực tính toán, năng lực sử dụng công nghệthông tin và truyền thông

- Năng lực đặc thù môn Hóa học:

 Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

 Năng lực tính toán hóa học

 Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua môn hóa học

 Năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào cuộc sống

+ Năng lực GQVĐ: Đầu thế kỷ XXI, nhìn chung cộng đồng giáo dục

quốc tế chấp nhận định nghĩa: “GQVĐ là khả năng suy nghĩ và hành động trong những tình huống không có quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường có sẵn”

Vậy năng lực PH và GQVĐ là khả năng cá nhân phát hiện và giải quyết

tình huống có vấn đề mà ở đó không quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường, hoặc có thể giải quyết một cách thành thạo với những nét độc đáo riêng, theo chiều hướng luôn đổi mới, phù hợp với bối cảnh thực tế

Đặc điểm bài tập hóa học theo định hướng phát triển năng lực

- Yêu cầu của bài tập là có mức độ khó khác nhau

- Hỗ trợ học tích lũy Liên kết các nội dung qua suốt các năm học

- Hỗ trợ cá nhân hóa việc học tập Chẩn đoán và khuyến khích cá nhân

- Xây dựng bài tập trên cơ sở chuẩn

- Bao gồm cả những bài tập cho hợp tác và giao tiếp

- Tích cực hóa hoạt động nhận thức

- Dựa trên các bối cảnh, tình huống thực tiễn: Đây là bài tập có sự định

hướng phát triển năng lực toàn diện của học sinh, giúp học sinh thích hợp và ứng phó được với mọi sự diễn biến của thực tiến.

2.1.2.4 Khái niệm quy đổi

Không dễ để có thể định nghĩa được phép quy đổi, theo “Từ điển tiếngViệt” của Viện ngôn ngữ học Việt Nam thì quy đổi là “Chuyển đổi sang một hệđơn vị khác” Đây là một khái niệm nghe qua thì có vẻ chưa thực sự thỏa đáng.Tuy nhiên chúng ta có lẽ cần suy nghĩ lại Con người sinh ra đã có bản năngsáng tạo và đơn giản hóa công việc, trải qua tiến trình hơn 20 vạn năm bắt đầu

từ kỷ nguyên của loài Homo Sapiens Bất kì việc gì khó đều sẽ dần trở thành dễhơn và phép quy đổi cũng là một công cụ trong số đó

Có người từng nói rằng phép toán 1 + 1 chứa đựng tri thức cao hơn rất rấtnhiều, nhưng bộ não con người đã đưa nó xuống một tầm thấp hơn để họ có thểhiểu được Cũng đúng thôi, 1 + 1 chỉ bằng 2 trong hệ thập phân, còn xét với hệnhị phân chẳng hạn, đáp số là 10 Vậy chúng ta sẽ định nghĩa lại với nhau mộtchút: “Quy đổi là thay thế một tồn tại này bằng một tồn tại khác, thường vớimục đích đơn giản hóa sự việc”

2.1.2.5 Lịch sử của quy đổi trong dạy và học hóa phổ thông

Trong hóa học, đây là phép toán được sử dụng rất phổ biến, vẫn theo địnhnghĩa như trên, chúng ta có thể hiểu, quy đổi với hóa phổ thông sinh ra để làmcác bài toán giản đơn hơn, người làm xử lý công việc nhanh hơn, chính xác vàkhông rắm rối

Ngay từ những năm đầu tiên tổ chức kì thi trắc nghiệm (2007), một sốphép quy đổi như đưa hỗn hợp về các nguyên tố, gộp các chất tương đồng đã bắtđầu trở nên quen thuộc, khi yêu cầu về tốc độ dần trở nên được chú trọng thì cácphép toán qui đổi lại càng có chỗ đứng Mấy năm trở lại đây, có một số điểmnhấn đáng lưu ý:

– Internet phát triển với tốc độ “vũ bão” đi kèm theo đó là sự phổ biến quá mứccủa các trang mạng xã hội

– Các nguồn học liệu dần trở nên kếch xù

– Các nhóm học tập trên facebook phát triển lớn mạnh thu hút số đông học sinh

Đề thi đại học theo đó dần trở nên “phát phì”, khi những câu hỏi bắt đầudài hơn, phức tạp hơn và xa rời thực tế Ngày càng có nhiều “phương phápmới”, khi sự chạy đua từ phía sau của học sinh quá nhanh thì đề thi cũng phảichạy thật nhanh nếu không muốn thấy cảnh bão hòa điểm số Tuy nhiên, khôngthể mãi nâng tốc độ của mình lên được, phải có một điểm dừng nhất định, đó là

lý do đề thi 40 câu trong thời gian 50 phút ra đời Học sinh dần không còn “đammê” những câu hỏi “dài lê thê” nữa, một loạt những bài toán tương tự đã đượcgiảm thiểu đáng kể trong mùa thi năm 2017 Tuy nhiên, “mưa điểm 10” xuấthiện nói lên một vấn đề còn đáng bàn hơn, đề thi không phân loại được học sinhgiỏi và xuất sắc, điều đó làm cho sự cẩn thận hay chắc chắn lên ngôi trong kì thi

THPTQG năm qua Song song với sự tồn đọng này, một cuộc chạy đua kháccũng diễn ra, đó là công tác soạn đề Làm sao để có những câu hỏi ngắn gọnnhưng đủ sức phân loại và áp đặt điểm số cho thí sinh ? Xem ra cả các thầy cô

và học sinh đều bị cuốn vào vòng xoáy không có hồi kết này

Quay trở lại câu chuyện về các “phương pháp mới”, chúng ta cũng cónhững phép quy đổi mới như: Thêm nước chuyển este thành axit, ancol (2014),Gộp chuỗi peptit bằng phản ứng trùng ngưng (2014), Đồng đẳng hóa (2015),Đipeptit (2015),… Tất cả vẽ nên một bức tranh muôn màu muôn vẻ

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Môn Hóa học trong trường phổ thông giữ một vai trò quan trọng trongviệc hình thành và phát triển trí dục của học sinh Mục đích của môn học là giúpcho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh, nâng cao cho học sinh những trithức, hiểu biết, tư duy sáng tạo, giúp con người hiểu nhau hơn

Học hóa học để hiểu, giải thích được các vấn đề thực tiến thông qua cácbài học của hóa học

Để đạt hiệu quả trong quá trình dạy- học, giáo viên phải có phương phápphù hợp với từng đối tượng học sinh, phải có tư duy, sáng tạo

Trong quá trình giảng dạy và nghiên cứu, tôi nhận thấy, hiện nay việc tổchức tiến hành giải bài tập bằng phương pháp quy đổi còn các hạn chế như: Họcsinh chưa biết cách quy đổi, đang còn lúng túng, chưa hiểu đúng hướng cần giải

Từ thực trạng trên và qua quá trình học chuyên đề bồi dưỡng thường xuyên,qua học hỏi đồng nghiệp và qua quá trình tự học, tự bồi dưỡng tôi đã mạnh dạn sử

dụng chuyên đề “Xây dựng và sử dụng phương pháp quy đổi giải bài chất béo

giúp học sinh giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm vận dụng cao trong đề thi tốt nghiệp THPT” làm sáng kiến kinh nghiệm cho mình Với hi vọng học sinh sẽ yêu

quí môn Hóa học và các em đạt hiệu quả cao hơn trong học tập

2.3 Xây dựng và sử dụng phương pháp quy đổi giải bài chất béo giúp học

sinh giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm vận dụng cao trong đề thi tốt nghiệp THPT

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng

- Đảm bảo tính mục tiêu, chuẩn kiến thức kỹ năng và định hướng phát

triển năng lực

- Đảm bảo tính chính xác, khoa học của các nội dung kiến thức hóa học

và các môn khoa học có liên quan

- Bài tập có sự lựa chọn và xây dựng đảm bảo phát huy tính tích cực tìm

tòi và vận dụng tối đa kiến thức đã có của học sinh để giải quyết tốt các vấn đềđặt ra

- Đảm bảo phát triển năng lực của học sinh, đặc biệt là năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề trong hóa học

Để đảm bảo nguyên tắc này các bài tập được lựa chọn và xây dựng phảiđảm bảo yêu cầu đa dạng của bài tập định hướng năng lực phát hiện và giải

quyết vấn đề, có chứa đựng mâu thuẫn nhận thức, đòi hỏi sự vận dụng nhữngkiến thức, hiểu biết khác nhau để giải quyết vấn đề và gắn với bài tập cụ thể.

2.3.2 Quy trình xây dựng

Bước 1: Lựa chọn nội dung học tập, hiện tượng, tình huống thực tiễn.

Bước 2: Xác định tri thức HS đã có và kiến thức kỹ năng cần hình thành

trong nội dung học tập, trong hoạt động, tình huống thực tiễn đã chọn

Bước 3: Xây dựng mâu thuẫn nhận thức từ nội dung học tập, đảm bảo mâu

thuẫn này có thể giải quyết vấn đề trên cơ sở các tri thức HS đã có

Bước 4: Thiết kế bài tập và diễn đạt: Lựa chọn các dữ liệu xuất phát hoặc

bối cảnh, tình huống (từ kiến thức đã có, hình ảnh, tranh, nguồn thông tin…),nêu yêu cầu đặt ra và diễn đạt bằng lời có chứa đựng các vấn đề cần giải quyết

Bước 5: Xây dựng đáp án, lời giải và kiểm tra tính chính xác, khoa học, văn

phong diễn đạt, trình bày… theo tiêu chí bài tập định hướng năng lực

Bước 6: Tiến hành thử nghiệm và chỉnh sửa

Bài tập đã xây dựng cần cho kiểm tra thử và chỉnh sửa sao cho hệ thốngbài tập đảm bảo tính chính xác, khoa học về kiến thức kỹ năng, có giá trị về mặtthực tiễn, phù hợp với đối tượng HS và đáp ứng mục tiêu giáo dục môn hóa học

ở trường THPT Các bài tập sau khi thử nghiệm và chỉnh sửa được sắp xếpthành hệ thống bài tập đảm bảo tính logic của sự phát triển kiến thức và tiện lợitrong sử dụng

2.3.3 Phương pháp giải bài tập chất béo

2.3.3.1 Những kiến thức cần nắm vững

C17H35COONa + C17H31COONa + C3H5(OH)3

2.3.3.1.2 Phản ứng đốt cháy: Sơ đồ phản ứng đốt cháy chất béo

CxHyO6 + O2  to CO2 + H2O

2.3.3.1.3 Phản ứng cộng hiđro và brom của chất béo không no

CB không no + (k – 3)H2(Br2) ⟶ CB no (Vì có 3π trong 3 -COO- không tham gia phản ứng cộng)

2.3.3.1.4 Axit béo – Muối của axit béo – Chất béo

C17H31COOH : Axit

linoleic (3π)

C17H31COONa : Natrilinoleat (3π)

Chất béo no : Chất rắn

(C15H31COO)3C3H5 : Tripanmitin (3π) :

M = 806(C17H35COO)3C3H5 : Tristrearin (3π) :

M = 890

Chất béo không no : Chất lỏng

(C17H33COO)3C3H5 : Triolein (6π) :

M = 884(C17H31COO)3C3H5 : Trilinolein (9π) :

2.3.3.3 Phương pháp quy đổi: “Đồng đẳng hóa” và “Thủy phân hóa”

2.3.3.3.1 Phương pháp “Đồng đẳng hóa” Chủ yếu áp dụng trong bài toán chỉ

⟶ Nếu bài cho thêm 1 axit béo chưa biết :

CH : z

H : t

Hoặc cũng có thể sử dụng “Thủy phân hóa”

2.3.3.3.2 Phương pháp “Thủy phân hóa” – Chủ yếu áp dụng trong bài toán cho hỗn hợp gồm cả axit béo & chất béo

⦁ Xét hỗn hợp gồm axit béo & chất béo gồm :

Câu 1: (Trích đề tốt nghiệp THPT năm 2018 Mã đề 201)

Thủy phân hoàn toàn triglixerit X trong dung dịch NaOH, thu được glixerol,natri stearat và natri oleat Đốt cháy hoàn toàn m gam X cần vừa đủ 3,22 mol

O2, thu được H2O và 2,28 mol CO2 Mặt khác, m gam X tác dụng tối đa với amol Br2 trong dung dịch Giá trị của a là

Hướng dẫn giải

Nhận thấy X có dạng: (C17HyCOO)3C3H5 ⇒ Trong X có 57C

BTNT (C) => 57.nX = nCO2 => nX = 0,04 mol

BTNT (O) => 6.nX + 2nO2 = 2nCO2 + nH2O => nH2O = 2,12 mol

Đây chính là “Th y phân hóa” ủy phân hóa”