(SKKN 2022) tổ chức dạy học phân hóa kịch hồn trương ba, da hàng thịt của lưu quang vũ cho học sinh lớp 12 trường trung học phổ thông hoàng lệ kha

Dạy học phân hóa trong các môn học nói chung và môn Ngữ văn nói riênggiúp giáo viên lập kế hoạch dạy học một cách có chủ đích và hệ thống nhằmphát huy tối đa tiềm năng sẵn có của mỗi học

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÂN HÓA ĐOẠN TRÍCH KỊCH

“HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT” CHO HỌC SINH

LỚP 12 TRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA.

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hương Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Hoàng Lệ Kha SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ Văn

THANH HÓA, NĂM 2022

NỘI DUNG Trang

I Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài……….…

2 Mục đích nghiên cứu……… …

3 Đối tượng nghiên cứu………

… 4 Phương pháp nghiên cứu………

… II Nội dung sáng kiến kinh nghiệm………

1 Cơ sở lí luận………

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN………

… 3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề………

3.1 Tổ chức các nhóm đôi 3.2 Dạy học theo hợp đồng 3.3 Dạy học theo góc 3.4 Xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá 4 Hiệu quả của SKKN………

III Kết luận và kiến nghị………

1 Kết luận……… ……

2 Kiến nghị………

Tài liệu tham khảo

Danh mục các đề tài SKKN đã được hội đồng sáng kiến kinh

nghiệm ngành giáo dục và đào tạo huyện, tỉnh và các cấp cao hơn

xếp loại từ C trở lên

1 1 2 3 3 3 3 4 4 4 6 9 12 12 14 14 14 16 17

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tếđang đặt ra cho ngành giáo dục nước ta một nhiệm vụ hết sức cấp bách, đó làđào tạo một lớp người có đủ phẩm chất và năng lực thích ứng với nền kinh tế thịtrường, tham gia phát triển kinh tế, văn hóa xã hội một cách bền vững Để đạtđược mục tiêu đó, ngành giáo dục cần phải đổi mới toàn diện, triệt để trong đó

có phương pháp dạy và học

Chúng ta đều biết, người học có trình độ nhận thức, khả năng, nhu cầu,phong cách, …đa dạng, phong phú, cho nên muốn giáo dục đạt được hiệu quảtối ưu, cần chú ý đến sự đa dạng này Các nghiên cứu về giáo dục cũng đã khẳngđịnh: Một nền giáo dục có hiệu quả là một nền giáo dục dựa trên nguyên tắcphân hóa Đó là lí do mà chúng ta cần hướng tới một chiến lược dạy học phùhợp để phát huy được năng lực của mỗi cá nhân

Dạy học phân hóa trong giáo dục là một nguyên tắc đã được thực hiện từlâu ở mọi nền giáo dục, mọi thời kì với những yêu cầu, mức độ, hình thức khácnhau Vậy nên hiểu về phân hóa như thế nào, phân hóa trong chương trình giáodục phổ thông mới được thể hiện ra sao? Và vì sao cần phân hóa trong chươngtrình giáo dục? Theo PGS Đỗ Ngọc Thống, phân hóa là một hoạt động mà ở đócần phải phân loại và chia tách các đối tượng, từ đó tổ chức, vận dụng nội dung,phương pháp và hình thức sao cho phù hợp với đối tượng ấy nhằm đạt hiệu quảcao Dạy học phân hóa là định hướng trong đó giáo viên tổ chức dạy học tùytheo đối tượng, nhằm bảo đảm yêu cầu giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm –sinh lý, nhịp độ, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của những người học;trên cơ sở đó phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi học sinh Bởi vì mỗihọc sinh là một cá nhân không hoàn toàn giống nhau, có những sở thích, nănglực, sở trường khác nhau với những động lực, điều kiện, hoàn cảnh học tập khácnhau Trong quá trình giáo dục, nhà trường không chỉ trang bị cho học sinhnhững tri thức phổ thông nền tảng, cốt lõi mà còn có nhiệm vụ giúp mỗi họcsinh phát triển tối đa tiềm năng cá nhân của mình Trong định hướng cơ bản củaChương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ Giáo dục và đào tạo cũng xác định

“Chương trình giáo dục phổ thông phải đảm bảo phát triển phẩm chất và nănglực người học” [7] Nghị quyết 29 của hội nghị Trung ương 8, khóa XI về đổimới căn bản toàn diện giáo dục- đào tạo lại viết: “Đổi mới nội dung giáo dụcphổ thông theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình

độ và định hướng nghề nghiệp, tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thựctiễn; tích hợp cao ở các lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên” [2].Như vậy khi xã hội càng coi trọng giá trị của cá nhân thì cũng là lúc coi trọngdạy học phân hóa Tuy vậy, trong thực tiễn dạy học hiện nay ở trường THPT vẫncòn tình trạng giáo viên chưa quan tâm tới sự khác biệt của học sinh về năng lựcnhận thức, phong cách học tập, đặc điểm trí tuệ, động cơ học tập, nhân cách, thểchất Giáo viên thường thiết kế hoạt động dạy học đồng loạt (một bài giảngchung cho mọi đối tượng) hoặc chỉ quan tâm hỗ trợ cho học sinh yếu kém màquên mất các đối tượng học sinh trung bình và khá giỏi cho, làm nảy sinh nhiềumâu thuẫn và hạn chế kết quả dạy học Các em chưa thực sự có được một “sân

chơi” để phát huy hết khả năng của bản thân cũng như trau dồi kiến thức mônhọc Dạy học phân hóa trong các môn học nói chung và môn Ngữ văn nói riênggiúp giáo viên lập kế hoạch dạy học một cách có chủ đích và hệ thống nhằmphát huy tối đa tiềm năng sẵn có của mỗi học sinh về năng lực nhận thức, kiểutrí tuệ, phong cách học tập và hứng thú học tập Tổ chức dạy học phân hoáhướng giáo viên tới việc điều chỉnh phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạyhọc, kiểm tra, đánh giá,…phù hợp với từng cá nhân học sinh giúp các em hứngthú học tập tiếp nhận kiến thức

Lưu Quang Vũ là một tài năng xuất sắc của văn học nghệ thuật Việt Namnhững năm 80 của của thế kỉ XX Khát vọng được tham dự trực tiếp vào dòngchảy mãnh liệt của cuộc sống thời kì đổi mới, được trao gửi và dâng hiến, khátvọng cổ vũ cho cái đẹp, cái thiện, lên án và chiến đấu chống lại cái xấu, cái ác,khát vọng góp sức vào sự hoàn thiện nhân cách con người đó là nguồn nhiệthứng nghệ sĩ tạo nên sự thăng hoa cho tài năng Lưu Quang Vũ Ông sáng tác ởnhiều thể loại, và ở thể loại nào cũng gây được tiếng vang Đặc biệt ở thể thểloại kịch, ông được đánh giá là “cây bút vàng” của sân khấu kịch Việt Nam.Trong những sáng tác đó, “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là một trong những vởkịch hay nhất của Lưu Quang Vũ và được xem là vở kịch kinh điển của nền kịchViệt nam Mặc dù khai thác chất liệu dân gian nhưng Lưu Quang Vũ đã thổi vào

đó những triết lí về cuộc đời, những vấn đề của cuộc sống hiện đại mang ý nghĩanhân văn sâu sắc mà đến nay nó vẫn còn nguyên giá trị thời sự nóng hổi Tuynhiên, kịch là một thể loại khó, ít được chú trọng và để hướng dẫn cho học sinhtìm hiểu tác phẩm theo đặc trưng thể loại (xung đột kịch, nhân vật kịch, hànhđộng kịch, ngôn ngữ kịch) bằng việc đọc đoạn trích sau đó tìm hiểu văn bản thì

sẽ không phát huy được hết năng lực học sinh Hơn nữa, đây là đoạn trích nằmtrong chương trình thi THPT Quốc gia thuộc cả phần Đọc hiểu và phần Làmvăn Cho nên, cần có hướng khai thác tác phẩm hợp lí để chuyển tải kiến thứctới người học một cách hiệu quả nhất Đây cũng là tác phẩm mà người đọcmuốn giải mã được nhiều tầng ý nghĩa, thông điệp đòi hỏi phải có sự nỗ lực vàtrình độ nhận thức nhất định Chính vì vậy, tác phẩm rất cần được tổ chức theoquan điểm dạy học phân hóa để phát huy được tối đa hiệu quả dạy học

Tổ chức dạy học phân hóa đoạn trích "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" trích

vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ trong chương trình

Ngữ văn lớp 12 giúp cho giáo viên phân hóa được học sinh, từ đó lập ra được kếhoạch, phương pháp tổ chức, kiểm tra, đánh giá phù hợp nhằm phát huy nănglực của học sinh, giúp các em hào hứng, tự tin nhập cuộc vào việc đọc hiểu vàkhám phá tác phẩm cũng như đoạn trích, tạo sự hứng thú đối với môn học

Xuất phát từ những lí do trên và từ thực tiễn đổi mới phương pháp dạy

học ở các nhà trường THPT, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Tổ chức dạy học phân

hóa kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ cho học sinh lớp

12 trường trung học phổ thông Hoàng Lệ Kha”

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn, đề tài đưa ra cách tìm kiếm giảipháp dạy học theo hướng phân hóa đoạn trích "Hồn Trương Ba, da hàng thịt"

nhằm tạo hứng thú học tập, phát triển năng lực cho học sinh, góp phần nâng caochất lượng dạy học kịch bản văn học theo hướng phân hóa ở trường THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu cách thức tổ chức dạy học phân hoá đoạn trích "HồnTrương Ba, da hàng thịt" trong chương trình Ngữ Văn 12 THPT

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: sử dụng phương pháp phântích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau để tổng quan

cơ sở lí luận có liên quan đến đề tài

“Dạy học phân hoá là một quan điểm dạy học đòi hỏi tổ chức, tiến hành các hoạtđộng dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhucầu, các điều kiện học tập, nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất và sự pháttriển tốt nhất cho từng người học, đảm bảo công bằng trong giáo dục” [67; tr 14]

Tác giả Đặng Thành Hưng (2005) cho rằng: “Phân hóa dạy học thực chất

là tạo ra những khác biệt trong nội dung, phương thức hoạt động của học sinh(tổng thể hoặc ở từng cấp học, bậc học, môn học, bài học) bằng cách thiết kế vàthực hiện học trình theo chiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứngthú hoặc nhu cầu học tập của người học và mục tiêu GD của xã hội [16; tr 18].Năm 2017, Bộ GD và ĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông tổng thểtrong đó có nêu: “Dạy học phân hoá là định hướng dạy học phù hợp với các đốitượng học sinh khác nhau, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi họcsinh dựa vào đặc điểm tâm - sinh lí, khả năng, nhu cầu, hứng thú và định hướngnghề nghiệp khác nhau của học sinh” [5; tr 31] Dựa trên các quan niệm trên và

từ kết quả nghiên cứu cá nhân, tác giả đưa ra quan niệm về dạy học phân hoánhư sau: “Dạy học phân hoá là quan điểm dạy học trong đó giáo viên lập kếhoạch và tổ chức tiến trình dạy học phù hợp với năng lực nhận thức, phong cách

học tập, đặc điểm trí tuệ… của học sinh để phát triển tối đa năng lực và phẩmchất của mỗi em”.

Hiện nay dạy học phân hoá được phân biệt ở 2 cấp độ:

- Dạy học phân hoá ở cấp vĩ mô (phân hóa ngoài): thể hiện thông qua tổchức các loại trường, lớp khác nhau cho các đối tượng học sinh khác nhau, xâydựng các chương trình giáo dục khác nhau Các hình thức phân hóa vĩ mô hiệnnay có thể kể đến như dạy học tự chọn, dạy học phân ban

- Dạy học phân hoá ở cấp vi mô (phân hóa trong): là sự tổ chức quá trình dạyhọc thông qua một tiết học, một lớp học có tính đến đặc điểm cá nhân học sinh

sử dụng những biện pháp phân hóa thích hợp trong một lớp học thống nhất,cùng một kế hoạch học tập, cùng một chương trình và sách giáo khoa

Trong SKKN này, tôi chỉ tập trung nghiên cứu và vận dụng quan điểm phânhóa vi mô trong dạy học

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Qua khảo sát, tôi thấy phần lớn giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọngcủa việc vận dụng quan điểm dạy học phân hoá trong giảng dạy Có khoảng 15%giáo viên cho rằng là không thực sự cần thiết, bởi vì họ cho rằng thời lượngtrong 1 tiết học không đủ để thực hiện dạy theo quy trình phân hóa, họ thíchcách dạy truyền thống hơn vì như thế mới đảm bảo đủ lượng kiến thức cần cungcấp cho học sinh

Căn cứ vào kết quả khảo sát và dự giờ trong quá trình dạy học “Hồn

Trương Ba, da hàng thịt” tôi nhận thấy đa số giáo viên cho rằng đây là một đoạn

trích quan trọng trong tác phẩm, cần dạy nhuần nhuyễn Thế nhưng nhiều giáoviên vẫn chưa ý thức dạy học kịch theo đặc trưng loại thể hoặc nếu có bám sát đặctrưng loại thể vẫn rất khó xác định một cách dạy phù hợp để chuyển tải được hếtthông điệp, cái hay cái đẹp của tác phẩm Khi lên lớp luôn dạy trong tình trạng rấtcăng thẳng, thậm chí chán, không hứng thú dạy Đa số học sinh cũng tiếp nhậnmột cách thụ động, thiếu hứng khởi, thờ ơ với việc học Từ đó, tôi đưa ra một sốnguyên nhân sau:

Về phía giáo viên: Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy tại các trường THPTtrong địa bàn tỉnh nói chung, trường THPT Hoàng Lệ Kha nói riêng cho thấynhiều giáo viên còn chưa hiểu biết về kĩ năng và chưa thực hành ứng dụng quanđiểm dạy học phân hoá, chưa được trang bị kĩ lưỡng về lí luận và phương phápcủa dạy học phân hoá Hầu như trong quá trình dạy học, giáo viên thường chỉdựa trên nền tảng trình độ nhận thức và hướng tới một nhóm đối tượng học sinhhoặc là khá giỏi, hoặc là trung bình, yếu mà chưa chú ý tới các yếu tố khác củangười học như đặc điểm trí tuệ, nhận thức, nhu cầu, sở thích, phong cách

Về phía học sinh: Hồn Trương ba, da hàng thịt là một văn bản khó đối với

học sinh Không phải học sinh nào cũng dễ dàng tiếp cận Nhiều học sinh khitiếp cận văn bản còn lúng túng bởi những hiểu biết còn ít ỏi, hạn chế về thể loại.Trong giờ học văn học sinh ít được khơi gợi sự hứng thú học tập, ít nhận ra khảnăng và thế mạnh tiềm tàng của bản thân bởi giáo viên chưa biết cách vận dụng

quan điểm dạy học phân hoá, việc khai thác các phương pháp và kĩ thuật dạyhọc tích cực chưa triệt để vẫn còn nhiều hạn chế

Từ thực trạng trên, tôi nhận thấy rằng dạy học phân hoá là vô cùng cầnthiết để khắc phục những nguyên nhân trên

3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

3.1 Tổ chức các nhóm đôi

Giáo viên tổ chức học sinh thành các nhóm đôi (nhóm 2 người), cùngsuy nghĩ và thực hiện hoàn thành trên phiếu học tập Học sinh cùng thực hiệnmột nhiệm vụ để xem khả năng phát hiện, tư duy và hiểu biết của mỗi nhóm,kích thích động lực suy nghĩ, làm việc của các em

Nội dung lựa chọn: học sinh tìm hiểu các đối thoại của các nhân vật trongtoàn bộ đoạn trích để chỉ ra diễn biến tâm trạng của nhân vật Trương Ba, từ đóthấy được bi kịch của Trương Ba và thông điệp của nhà văn

Sở dĩ, chúng tôi chọn phần này để tổ chức hoạt động cho các nhóm là bởiđây là nội dung trọng tâm của văn bản và có khả năng phân hoá cao Đây cũng

là phần đòi hỏi sự suy nghĩ sâu sắc, phát huy tính tích cực của cá nhân

Câu hỏi 1: Hoàn cảnh diễn ra cuộc đối thoại giữa Trương Ba và Đế thích ở

cảnh VII?

Đây là câu hỏi có tính chất thông hiểu Học sinh phải chỉ ra được tìnhhuống diễn ra cuộc đối thoại giữa hai nhân vật là: Sau ba tháng ngụ cư trong xáchàng thịt, Trương Ba ngày càng trở nên xa lạ với chính mình và với người thân,

bị người thân nghi ngờ, xa lánh Trong tâm trạng đau đớn, chán chường trướccuộc sống không thật là mình, trước cái chỗ ở không phải của mình, HồnTrương Ba khao khát tách xa, rời khỏi thể xác thô lỗ: “Ta chỉ muốn rời xa mi tứckhắc”

Câu hỏi 2: Tái hiện ngắn gọn diễn biến của cuộc đối thoại giữa Trương Ba

và Đế Thích? Đây là câu hỏi đòi hỏi học sinh phải đọc kĩ văn bản trên cơ sở đótường thuật lại ngắn gọn diễn biến cuộc đối thoại Học sinh chỉ cần đáp ứngnhững ý cơ bản sau: Trước tình cảnh trớ trêu, Trương ba nêu rõ nguyện vọngmuốn được là mình toàn vẹn, Đế Thích không thể thỏa mãn được ý muốn củaTrương Ba và khuyên Trương Ba nên chấp nhận hoàn cảnh thực tại Trương Bathẳng thắn chỉ ra sai lầm của Đế Thích, dứt khoát xin trả lại thân xác cho anhhàng thịt Đế Thích muốn sửa sai bằng một giải pháp khác là cho Hồn Trương

Ba nhập vào xác cu Tị Trương Ba kiên quyết từ chối tái sinh trong thân thể nonnớt của cu Tị, không chấp nhận cảnh sống giả tạo Đế Thích cuối cùng đã thuậntheo lời đề nghị của Trương Ba, làm phép cho anh hàng thịt, cu Tị sống lại vàTrương Ba thì chết hẳn

Câu hỏi 3: Sự lựa chọn của Trương Ba: kiên quyết từ chối tái sinh trong

thân thể của cu Tị thể hiện điều gì?

Đây là câu hỏi có tính chất thông hiểu Với câu hỏi này, học sinh sẽ hiểuvấn đề cốt lõi của nhân vật là không muốn giành lấy sự sống của cu Tị để gâyđau khổ cho chị Lụa Chấp nhận hi sinh để cứu cu Tị Quyết định dứt khoát đócho ta thấy Trương Ba là một con người nhân hậu, sáng suốt, giàu lòng tự trọng

Đặc biệt, Trương Ba là một con người nhận thức được thế nào là một cuộc sốngđích thực, có ý nghĩa

Câu hỏi 4: Cảm nhận về nhân vật Trương Ba? Thông qua bi kịch của

Trương Ba, nhà văn muốn gửi gắm thông điệp gì?

Đây là câu hỏi có mức độ tư duy cao, đòi hỏi khả năng khái quát liên hệthực tiễn cao Học sinh có thể nêu được cảm nhận về nhân vật Trương Ba - mộtcon người hiền lành, chăm chỉ, có học thức, giỏi đánh cờ nhưng lại chết mộtcách vô lí Cái chết của Trương Ba chính do bởi sự vô tâm, tắc trách nơi NamTào Sau đó, để sửa sai, Nam Tào và Đế Thích cho hồn Trương Ba sống lại vànhập vào xác hàng thịt vừa mới chết Trú nhờ trong xác hàng thịt, Trương Bagặp rất nhiều phiền toái, bị người thân xa lánh Đặc biệt thân xác hàng thịt làmTrương Ba nhiễm một số thói xấu và những nhu cầu vốn không phải chính bảnthân ông Trước nguy cơ tha hóa về nhân cách và sự phiền toái khi mượn thânxác của kẻ khác, Trương Ba quyết định trả lại xác cho hàng thịt và chấp nhận cáichết Thông điệp nhà văn gửi gắm là: Được sống làm người quý giá thật, nhưngđược sống đúng là mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổicòn quý giá hơn Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người được sống tựnhiên với sự hài hòa giữa thể xác và tâm hồn Nếu thiếu một trong hai yếu tố ấy,cuộc sống của con người không còn giá trị gì nữa Con người phải luôn luôn biếtđấu tranh với nghịch cảnh, với chính bản thân mình, chống lại sự dung tục đểhoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thần cao quý Tất cả nhữngthông điệp đó đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị

3.2.1 Phương pháp dạy học theo hợp đồng

Dạy học theo hợp đồng (Thuật ngữ tiếng Anh là “contract work” hay

“learning contract”) là cách tổ chức học tập trong đó mỗi học sinh (hoặc mỗinhóm) được giao một hợp đồng trọn gói bao gồm các nhiệm vụ, bài tập bắt buộc

và tự chọn khác nhau phải thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định.Trong học tập theo phương pháp hợp đồng này, học sinh được quyền chủ độngxác định thời gian và thứ tự thực hiện các bài tập, nhiệm vụ học tập dựa trênnăng lực và nhịp độ học tập của mình

Như vậy, trong dạy học theo hợp đồng, giáo viên là người nghiên cứu,thiết kế các nhiệm vụ, bài tập trong hợp đồng, tổ chức hướng dẫn học sinhnghiên cứu hợp đồng để chọn nhiệm vụ cho phù hợp với năng lực Học sinh làngười nghiên cứu, kí kết, thực hiện hợp đồng nhằm đạt được mục tiêu dạy họcnội dung cụ thể

Mỗi học sinh được chủ động lập kế hoạch thực hiện: thời gian và thứ tựthực hiện các bài tập, nhiệm vụ học tập Học sinh tự giải quyết các vấn đề nảysinh trong quá trình học tập với sự hỗ trợ của giáo viên hoặc của học sinh khácnếu cần.

Giáo viên có thể chắc chắn rằng khi mỗi học sinh đã kí hợp đồng tức là đãnhận một trách nhiệm rõ ràng và sẽ hoàn thành các nhiệm vụ vào thời gian xácđịnh theo văn bản

3.2.2 Vận dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng trong đoạn trích

“Hồn Trương Ba, da hàng thịt”

Vận dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng cho trích đoạn Hồn Trương

Ba, da hàng thịt, giáo viên cần trải qua các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn nội dung học tập phù hợp và quy định về thời gian

- Giáo viên cần xác định nội dung nào của môn học có thể được dạy họcbằng phương pháp này Học theo hợp đồng sẽ thay thế cơ bản cho việc giảng bàiđồng thời cho phép giáo viên đáp ứng được yêu cầu của dạy học phân hoá, pháthuy sự khác biệt của mỗi học sinh để tạo ra cơ hội học tập cho cả lớp Vì vậykhông phải nội dung nào, bài học nào cũng có thể tổ chức học sinh học theo hợpđồng có hiệu quả Giáo viên cần lựa chọn nội dung học tập để việc áp dụng dạyhọc theo hợp đồng có hiệu quả hơn so với việc áp dụng những phương phápkhác

Ở bài học “Hồn trương Ba, da hàng thịt”, tôi lựa chọn những nội dung có

tính chất trải nghiệm sáng tạo, vận dụng nâng cao để học sinh có thể làm việc tại

nhà trong một khoảng thời gian nhất định Các nhiệm vụ như sau: dựng một

video clip giới thiệu về nhà văn Lưu Quang Vũ; viết một tình huống kịch và dựng kịch, bằng hiểu biết về đoạn trích và về vở kịch, lí giải câu nói của Trương Ba: Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”.

- Xác định thời gian: Trong dạy học theo hợp đồng học sinh được tự quyếtđịnh thứ tự các nhiệm vụ cần thực hiện để hoàn thành bài học Vì vậy giáo viênphải tuỳ độ ngắn hay độ phức tạp của nội dung được dạy học theo hợp đồng màgiáo viên quyết định thời hạn thực hiện hợp đồng Làm như vậy giáo viên có thểgiúp học sinh quản lí tốt thời gian của mình kể cả nhiệm vụ được thực hiện trênlớp hay ở nhà Giáo viên cũng cần tính đến thời gian học sinh trình bày hợpđồng

Ở nhiệm vụ này, giáo viên cho học sinh chuẩn bị ở nhà trong vòng 3-4 ngày

Bước 2: Thiết kế kế hoạch bài học

Mỗi hợp đồng luôn phải đảm bảo tính đa dạng về nội dung và nhiệm vụhọc tập Không phải học sinh nào cũng có cách học tập, làm việc và các nhu cầugiống nhau Vì thế giáo viên cần thiết kế hợp đồng phù hợp với năng lực của cácem

Có thể phân chia thành các loại nhiệm vụ học theo hợp đồng để đáp ứngcác mục tiêu giáo dục:

+ Nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn: cho phép học sinh được học tập theo

Bước 3: Thiết kế văn bản hợp đồng

Giáo viên sẽ soạn thảo văn bản hợp đồng bao gồm những nội dung nhưsau: mô tả nhiệm vụ cần thực hiện, phần hướng dẫn thực hiện, thời gian thựchiện cũng như phần tự đánh giá kết quả

Học sinh có thể thực hiện hợp đồng tại nhà hoặc tại lớp

Giáo viên giao hợp đồng cho học sinh Những hợp đồng này được họcsinh thực hiện tại nhà trong 3-4 ngày và báo cáo kết quả tại lớp trong vòng 5-10phút

Hợp đồng 1: Dựng 1 video clip gồm ảnh và lời bình giới thiệu về nhà văn

xã hội Việt Nam hiện đại Vì thế, các kịch bản của Lưu Quang Vũ được thiết lậptrên tinh thần hiện đại khỏe khoắn, mạnh mẽ đã mặc nhiên mang nồng đượm hơithở của đời sống hiện đại, được phát hiện tươi rói từ con mắt và tấm lòng trànđầy yêu thương cuộc đời” “Hạt giống gieo vào mảnh đất tốt gặp thời tiết thuậnhòa, lại có nội lực khỏe đã nhanh chóng phát triển Và bóng rợp của tài năngLưu Quang Vũ trùm lên che mát cả một vùng sân khấu rộng lớn và trải dài đấtnước trong một thập niên” (Ngô Thảo) Nhiều vở kịch, truyện ngắn, thơ, tiểuluận…và đặc biệt là ở các vở kịch như “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, “Lời nóidối cuối cùng”, “Nàng Xi ta”, “Sống mãi tuổi 17”, các bài thơ: “Và anh tồn tại”,

“Tiếng Việt”, “Bầy ong trong đêm sâu”,…được coi là những dấu mốc quantrọng trong sự nghiệp sáng tác văn chương của ông

Hợp đồng 2: Giả định Đế Thích cho Trương Ba được quyền sống (không

phải mượn) trong xác hàng thịt hoặc Hồn Trương Ba nhập vào cu Tị và Trương

Ba đồng ý, theo anh/chị, cuộc sống của Trương Ba sau đó sẽ như thế nào? Trìnhbày ý tưởng của anh/chị về những rắc rối sẽ xảy ra Hãy viết một lớp kịch ngắn

và diễn lại lớp kịch đó?

Hợp đồng này dành cho những học sinh có năng lực và sở trường về trítuệ bản thân, trí tuệ giao tiếp (Là những người có khả năng hiểu và xâm nhậpvào tư tưởng của người khác) để có thể viết kịch bản, những học sinh có nănglực về hình thể - động năng để có thể diễn kịch

Ở hợp đồng này giáo viên hướng dẫn học sinh chia ra thành những nhóm nhỏgồm:

Nhóm biên kịch: viết kịch bản

Nhóm diễn xuất

Nhóm nhạc kịch và tiếng động

Nhóm nhắc vở

Nhóm thiết kế sân khấu và trang điểm…

Sản phẩm của học sinh sau khi nghiệm thu hợp đồng kèm cở phần phụlục

Hợp đồng 3: Hãy chỉ ra sự khác nhau trong quan niệm của Trương Ba và

3.3 Dạy học theo góc

3.3.1 Phương pháp dạy học theo góc

Học theo góc (thuật ngữ tiếng Anh “Working in corners” hoặc “Workingwith areas” hoặc “Corner work”) có thể dịch là làm việc theo góc, làm việc theokhu vực hay “trạm học tập” Đây là một phương pháp dạy học mà ở đó học sinhcủa một lớp học được chia thành nhiều nhóm và thực hiện các nhiệm vụ khácnhau được giao ở các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướngtới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau

Trong quá trình tổ chức dạy học theo góc, giáo viên sẽ chia lớp học thànhcác góc (khu vực) với các nhiệm vụ và tư liệu học tập khác nhau, học sinh có thểđộc lập lựa chọn cách thức học tập riêng để đạt được cùng một nhiệm vụ, đạtđược cùng một nội dung kiến thức cụ thể Điều này có nghĩa là các tư liệu vànhiệm vụ học tập ở mỗi góc sẽ giúp học sinh khám phá và xây dựng kiến thức

và hình thành kĩ năng theo các cách tiếp cận khác nhau Ví dụ có góc nghe nhìn,quan sát; góc trải nghiệm, góc phân tích… Tại mỗi góc, giáo viên đều có nhữnghoạt động khác nhau từ dễ đến khó, do đó học sinh có năng lực và sở thích khác

nhau, nhịp độ học tập, phong cách học tập khác nhau đều có thể tự tìm cách đểthích ứng và thể hiện năng lực riêng biệt của mình Với phương pháp này, chúng

ta có thể đáp ứng được vấn đề đa dạng trong nhóm, đáp ứng được hứng thú Khithực hiện nhiệm vụ tại trạm học tập của mình, học sinh sẽ bị cuốn vào việc họctập tích cực

3.3.2 Vận dụng phương pháp dạy học theo góc trong đoạn trích “Hồn

Trương ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ

Để áp dụng phương pháp dạy học theo góc cho trích đoạn Hồn Trương

Ba, da hàng thịt, giáo viên cần chuẩn các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn nội dung bài học, không gian lớp học phù hợp

Giáo viên căn cứ vào đặc điểm học theo góc để cân nhắc lựa chọn nộidung bài học nào phù hợp để tiến hành hoạt động dạy học theo góc Dạy họctheo góc là hướng tới chiếm lĩnh nội dung kiến thức theo nhiều phong cách họctập, cách thức hoạt động khác nhau (học kiểu nhìn, kiểu nghe, kiểu vận động).Như vậy, để dạy học nội dung đó, giáo viên và học sinh sử dụng nhiều loại tưliệu và phương tiện khác nhau: SGK, video, trang web, phiếu học tập, các môhình

Nội dung học sinh làm việc theo góc cần phải phong phú, có nhiều vấn

đề, nhiều khía cạnh để triển khai Mỗi góc phải có những nhiệm vụ có một mức

độ khó khăn nhất định, một cá nhân khó có thể tự mình giải quyết mà cần phải

có sự hợp tác Như vậy, hoạt động này có thể tạo hứng thú cho các thành viêncũng như thúc đẩy sự hợp tác của các cá nhân trong nhóm

Trên cơ sở đó, khi tiến hành tổ chức dạy học phân hoá đoạn trích “Hồn

Trương Ba, da hàng thịt”, tôi lựa chọn nội dung là: Phân tích bi kịch của nhân

vật Trương Ba thông qua màn đối thoại của Trương Ba với xác hàng thịt, với người thân và với Đế Thích trong đoạn trích, từ đó rút ra thông điệp của tác giả.

Bước 2: Thiết kế kế hoạch bài học

Để thiết kế kế hoạch bài học, đầu tiên phải xác định mục tiêu bài học.Mục tiêu của bài học ở mức cao nhất về mặt nhận thức là phải xác định đượcxung đột kịch cơ bản và những thông điệp mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm;liên hệ với thực tiễn đời sống để thấy được tính thời sự cũng như thấy đượcnhững thông điệp đó vẫn còn nguyên vẹn giá trị đến hôm nay

Về mặt kĩ năng, giáo viên cần hướng tới rèn luyện kĩ năng đọc hiểu vănbản kịch Về thái độ: phải giúp học sinh có sự đồng cảm sâu sắc với khát vọngđược sống là chính mình của nhân vật Trương Ba Về mặt phát triển năng lực,bài học phải hướng đến phát triển năng lực hợp tác, năng lực tự học, năng lựcgiải quyết vấn đề, năng lực ngôn ngữ, năng lực sáng tạo: Biết cách dựng mộtđoạn kịch ngắn: dựng kịch bản, dàn dựng sân khấu, biểu diễn

Thứ hai, giáo viên phải xác định được các phương pháp dạy học chủ yếu:Phương pháp học theo góc cần phối hợp thêm một số phương pháp khác nhưphương pháp học tập hợp tác theo nhóm, giải quyết vấn đề, sử dụng đa phươngtiện

Thứ ba là về chuẩn bị của giáo viên và học sinh Giáo viên cần chuẩn bịphương tiện và đồ dùng dạy học đồng thời thiết kế nhiệm vụ cụ thể và kết quảcần đạt được ở mỗi góc tạo điều kiện để học sinh tiến hành các hoạt động nhằm

Thứ sáu, giáo viên thiết kế cách thức báo cáo kết quả của mỗi nhóm và tổngkết, nâng cao vấn đề chính trong nội dung bài học Với phương pháp này, chủ yếu

là cá nhân và các nhóm học sinh hoạt động theo những cách thức khác nhau nhưngcùng đạt được một nội dung nên tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả thực hiệntrước lớp, tạo cơ hội tất cả các thành viên đều có thể tự đánh giá và học hỏi lẫnnhau

Bước 3: Tổ chức dạy học theo góc

- Bố trí không gian lớp học: giáo viên chia lớp học thành 3 góc khác nhau để 3nhóm hoạt động sao cho khoảng cách giữa các nhóm đảm bảo không bị ảnhhưởng lẫn nhau

- Nêu nhiệm vụ bài học hoặc nêu vấn đề cần giải quyết của bài học, giới thiệuphương pháp học theo góc và hướng dẫn học sinh chọn các góc Giáo viên nêu

sơ lược về nhiệm vụ ở mỗi góc, thời gian thực hiện và kết quả cần đạt, hướngdẫn học sinh chọn góc phù hợp

- Giáo viên thiết kế hoạt động dạy học theo góc phù hợp với mỗi nhóm học sinh

có 1 phong cách học tập khác nhau Sau khi có kết quả khảo sát về các phongcách học tập, giáo viên sẽ thiết kế 3 góc học tập:

Thứ nhất là góc quan sát, học sinh được xem video kịch diễn theo kịchbản, sau đó hoàn thành các nội dung trên phiếu học tập Góc này dành chonhững học sinh có cách học theo kiểu nhìn (visual) và kiểu nghe (aural) Thứ hai

là góc đọc hiểu: học sinh được đọc kĩ văn bản, trên cơ sở khả năng phân tíchcao, các em sẽ lần lượt thực hiện các nội dung trên phiếu học tập Thứ ba là góc

trải nghiệm: học sinh xây dựng tình huống kịch như sau: Trong vai nhà viết kịch

Lưu Quang Vũ, em hãy phát biểu với người đọc ý tứ sâu xa mà tác giả kịch bản muốn gửi gắm qua màn đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt.

Học sinh sẽ lần lượt hoàn thành các phiếu như sau:

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1: GÓC QUAN SÁT

Học sinh theo dõi video đoạn kịch về Màn đối thoại giữa Trương Ba với

xác hàng thịt, với người thân và với Đế Thích Sau đó phân tích các màn đối

thoại đó

1. Nội dung của các màn đối thoại ấy là gì?

2. Thái độ của Trương Ba và các nhân vật khác trong màn đối thoại như thế nào

và kết quả ra sao?

3. Em cảm nhận được điều gì từ các nhân vật này?

4. Em rút ra được điều gì từ cuộc đối thoại?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2: GÓC ĐỌC HIỂUHọc sinh đọc kĩ văn bản SGK và phân tích màn đối thoại giữa Trương Ba với

xác hàng thịt, Trương Ba với người thân và Trương Ba với Đế Thích.

Gợi ý: Phân tích 1 màn đối thoại, tranh luận thì sẽ phải phân tích những khía cạnh nào?

1. Hoàn cảnh màn đối thoại ?

2. Diễn biến và kết quả?

3. Phân tích trong màn đối thoại đó mỗi nhân vật có cái lí riêng của mình như thế nào?

4. Ý nghĩa của màn đối thoại?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3: GÓC TRẢI NGHIỆMTình huống: Trong vai nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, em hãy phát biểu vớingười đọc ý tứ sâu xa mà tác giả kịch bản muốn gửi gắm qua màn đối thoạigiữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt

Sau khi nhận nhiệm vụ học tập từ giáo viên, học sinh lựa chọn góc phùhợp và di chuyển nhanh, tránh tình trạng hỗn loạn gây mất thời gian Giáo viênhướng dẫn hoạt động của nhóm và các cá nhân trong mỗi góc để hoàn thànhnhiệm vụ được giao Mỗi nhóm sẽ có một kết quả chung Giáo viên theo dõihoạt động của mỗi góc để hướng dẫn, hỗ trợ, giải đáp khó khăn của học sinh.Nhóm nào hoàn thành nhiệm vụ tại góc của mình có thể luân chuyển góc để họchỏi Học sinh có thể chuyển góc theo chiều nhất định tạo nên vòng tròn luânchuyển hoặc cũng có thể cho học sinh tuỳ chọn và trao đổi giữa các góc, các nhómhọc sinh

Tiếp theo, giáo viên hướng dẫn học sinh báo cáo kết quả Tại mỗi góc,học sinh sẽ có một kết quả làm việc chung Mỗi nhóm học sinh sẽ chọn báo cáokết quả tại góc và có thể trình bày kết quả trên bảng Ở nội dung bài học này,chúng tôi lựa chọn học sinh báo cáo kết quả trước cả lớp Tuy nhiên khi trìnhbày, tránh tình trạng kéo dài thời gian gây nhàm chán

Cuối cùng, giáo viên đánh giá, chốt lại những điểm cần chỉnh sửa và bổsung một số vấn đề quan trọng Đồng thời, khắc sâu cho học sinh những vấn đềmang tính thời sự Đó là mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, làm thế nào

để đời sống đáp ứng khát vọng thăng hoa của người nghệ sĩ, để nghệ sĩ có thể đểlại cho đời những tác phẩm bất hủ, trường tồn với thời gian, là niềm tự hào về trítuệ của nhân loại

Kết thúc tiết học, giáo viên cho điểm các nhóm và có thể hướng các emđến việc tự sáng tác những tiểu phẩm kịch có ý nghĩa

3.4 Xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá

3.4.1 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá

Việc xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá trước hết phải tuân thủnhững nguyên tắc chung sau:

Thứ nhất: các câu hỏi nhằm giúp học sinh thực hiện được mục tiêu dạyhọc đã đề ra

Thứ hai: Đáp ứng yêu cầu phân hoá học sinh về mức độ nhận thức, phong

cách và nhịp độ học tập.

3.4.2 Hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá

Bảng mô tả các mức độ cần đạt cho hệ thống các câu hỏi kiểm tra

đánh giá mức độ tiếp thu bài học “Hồn Trương ba, da hàng thịt” trích trong

vở kịch cùng tên của Lưu Quang Vũ :

Nhận biết Thông hiểu

Vận dụng Vận dụng thấp Vận dụng cao

Tái hiện lại diễn

biến của cuộc đối

thoại giữa nhân vật

Trương Ba với Xác

hàng thịt, người

thân và Đế Thích?

Bi kịch của nhân vật Trương Ba?

Từ những kiến thức về các cuộc đối thoại, hãy nêucảm nhận về nhânvật Trương Ba

Từ đoạn trích, hãy phân tích nguyên nhân dẫn tới bi kịch của Trương Ba

Thái độ, kết quả của

cuộc đối thoại?

Thông điệp rút ra từ đoạn trích là gì?

Vận dụng nhữnghiểu biết về đềtài, cảm hứng…

phân tích lí giảigiá trị nội dung

và nghệ thuật tácphẩm?

Từ việc phân tích

văn bản kịch Hồn

Trương Ba, da hàng thịt hãy xác định

con đường phân tíchmột văn bản kịch nói chung?

4 Hiệu quả của Sáng kiến kinh nghiệm

Sau khi áp dụng đề tài, căn cứ vào quá trình tự đánh giá của học sinh vàkết quả đánh giá của giáo viên, Tôi có nhận định khái quát như sau:

+ Về kiến thức: Kết quả của đề tài thể hiện học sinh không chỉ nắm bắtđược những nội dung kiến thức trong chương trình mà còn hiểu rộng hơn, sâuhơn nhiều vấn đề Tự phát hiện và giải quyết các vấn đề trong nội dung kiếnthức, biết cách tập hợp, vận dụng giải quyết vấn đề mới

+ Về phương pháp: Học sinh không chỉ học được phương pháp học tập tựlực, mà còn học được phương pháp nghiên cứu, cách làm việc khoa học, cáchtrình bày,…

+ Về thái độ: Để hoàn thành công việc, đòi hỏi mỗi thành viên trong nhómphải có thái độ làm việc nghiêm túc, say mê, có trách nhiệm với tập thể và mongmuốn tạo ra sản phẩm có kết quả cao

+ Về năng lực: Học sinh đã phát huy năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề,năng lực hợp tác nhóm, năng lực giao tiếp, ngôn ngữ của học sinh; đồng thờihình thành được các năng lực đặc thù của môn Ngữ văn như năng lực ngôn ngữ,năng lực văn học…

Để đánh giá hiệu quả của SKKN, tôi đã tiến hành kiểm tra, đánh giá và

nhận xét mức độ nhận thức, hứng thú của học sinh khi vận dụng quan điểm dạy