(SKKN 2022) Xây dựng và sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm hóa học nhằm phát triển năng lực thực hành thí nghiệm cho học sinh trường THPT Triệu Sơn 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMXÂY DƯNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP HÌNH VẼ THÍ NGHIỆM HOÁ HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 2 Người thực hiện: Lê Văn T

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DƯNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP HÌNH VẼ THÍ NGHIỆM

HOÁ HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH

TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 2

Người thực hiện: Lê Văn Thân

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Hóa học

Trang

2.4.1.2 Quy trình xây dựng bài tập hình vẽ thí nghiệm 42.4.2 Hướng dẫn sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm 112.4.2.1 Hướng dẫn học sinh giải bài tập hình vẽ thí nghiệm 112.4.2.2 Giáo viên sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm 11

2.5 Kết quả, minh chứng sự tiến bộ của học sinh 12

Tài liệu tham khảo

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI

ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP SỞ GD&ĐT

Họ và tên tác giả: Lê Văn Thân

Chức vụ và đơn vị công tác: giáo viên trường THPT Triệu Sơn 2

giá xếp loại(Phòng, Sở,Tỉnh )

Kết quả đánhgiá xếp loại(A, B, hoặc C)

Năm họcđánh giáxếp loại

1 Giáo dục học sinh về tác hại

của rác thải túi nilon đến môi

Sở giáo dục

và đào tạo

học 12

2 Giáo dục học sinh tác hại của

việc uống rượu, bia khi tham

gia giao thông trong bài ancol,

sách giáo khoa hóa học 11

Sở giáo dục

và đào tạoThanh Hoá

3 Giáo dục học sinh tác hại của

thực phẩm bẩn đến sức khỏe

con người trong bài lipit, sách

giáo khoa hóa học 12

Sở giáo dục

và đào tạoThanh Hoá

4 Một số kinh nghiệm trong

công tác tuyên truyền, phòng

chống tác hại của thuốc lá cho

học sinh trường trung học phổ

thông Triệu Sơn 2

Sở giáo dục

và đào tạoThanh Hoá

6 Thiết kế hoạt động trải nghiệm

gây hứng thú cho học sinh

trường THPT Triệu Sơn 2

thông qua câu lạc bộ hóa học

Sở giáo dục

và đào tạoThanh Hoá

7 Hoạt động trải nghiệm gây

hứng thú cho học sinh trong

bài amoniac và muối amoni,

sách giáo khoa hoá học 11

Sở giáo dục

và đào tạoThanh Hoá

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do thực hiện đề tài

Trong những năm học gần đây, việc đánh giá học sinh dựa vào đánh giánăng lực rất quan trọng, đặc biệt là đối với môn Hóa học Vì môn Hóa học là mônkhoa học thực nghiệm, thông qua đánh giá trực quan sẽ giúp các em dễ dàng chiếmlĩnh kiến thức và yêu thích môn Hóa học nói riêng và môn khoa học tự nhiên nóichung Mặt khác, những năm gần đây trong đề thi học sinh giỏi tỉnh Thanh Hoá và

đề thi THPT Quốc gia đều có dạng bài tập hình vẽ thí nghiệm Trong quá trình dạytrên lớp, ôn thi THPT Quốc gia và ôn thi học sinh giỏi tỉnh, tôi thấy các em thườnggặp khó khăn khi giải quyết các bài tập về hình vẽ thí nghiệm Chính vì vậy, đểgiúp các em giải nhanh các bài tập có liên quan tới hình vẽ thí nghiệm tôi mạnh

dạn đưa ra đề tài “Xây dựng và sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm hóa học

nhằm phát triển năng lực thực hành thí nghiệm cho học sinh trường THPT Triệu Sơn 2”.

1.2 Mục đích của đề tài

- Giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo qua bài tập hình vẽthí nghiệm thực hành

- Tạo hứng thú và tăng kỹ năng về kiến thức thí nghiệm thực hành cho học sinh

- Giúp giáo viên và học sinh nhận thức hơn về việc đổi mới phương pháp dạy học

1.3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 10B1, 11A2, 12C2 và 12C5 ban cơ bảnnăm học 2021- 2022 của trường THPT Triệu sơn 2 – Thanh Hóa

- Đề tài được nghiên cứu, trong quá trình giảng dạy, ôn thi THPT Quốc Gia và bồidưỡng học sinh giỏi tỉnh môn Hóa học năm học 2021 - 2022

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu bằng phương pháp thực nghiệm trong quá trình dạyhọc trên lớp và hướng dẫn học sinh làm bài tập ở nhà Nghiên cứu lí thuyết dựavào: sách giáo khoa, sách bài tập hóa học phổ thông, các nội dung lí thuyết và bàitập Hóa học về hình vẽ thí nghiệm Hóa học

- Đánh giá hiệu quả phương pháp thông qua phương pháp thống kê so sánh kết quảhọc tập của các lớp học: Lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

- Trao đổi kinh nghiệm, thảo luận với đồng nghiệp trong quá trình nghiên cứu

- Thăm dò ý kiến của học sinh sau khi áp dụng phương pháp

1.5 Điểm mới của đề tài

Kinh nghiệm xây dựng và sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm Hóa học nhằmphát triển năng lực thực hành thí nghiệm cho học sinh trường THPT Triệu Sơn 2

- Thông qua hình vẽ thí nghiệm giúp học sinh lắp đặt được dụng cụ và hóa chất

- Thông qua hình vẽ thí nghiệm giúp học sinh biết tác dụng của từng loại dụng cụ

và hóa chất chứa trong mỗi loại dụng cụ thí nghiệm

- Thông qua hình vẽ thí nghiệm giúp học sinh biết được hiện tượng xảy ra trong thínghiệm

- Thông qua hình vẽ thí nghiệm giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức và tưduy sáng tạo đối với những hình vẽ thí nghiệm điền thiếu hoặc chưa điền chúthích

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Năng lực là gì?

Nghị quyết hội nghị TW 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, đáp ứng nềnkinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế Phát triển phẩm chất,năng lực người học đảm bảo hài hòa giữa “dạy chữ”, “dạy người” và “định hướngnghề nghiệp”

Từ những nhu cầu đó, Bộ giáo dục và đào tạo đã trình dự án “Đề án đổi mớigiáo dục – đào tạo năm 2015 lên quốc hội và chính phủ với định hướng đổi mớichương trình giáo dục phổ thông là: Chuyển từ chương trình định hướng nội dungdạy học sang chương trình định hướng năng lực’’ “Năng lực là khả năng làm chủnhững hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ và vận hành chúng một cách hợp lý vàothực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộcsống”

Năng lực được chia thành năng lực chung và năng lực chuyên biệt cho từng

- Năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực vận dụng kiến thức Hóa học vào cuộc sống

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực phải chú trọng các đặc trưngcủa dạy học tích cực, để học sinh tự khám phá Giáo viên đóng vai trò là người tổchức và hướng dẫn học sinh tự khám phá, rèn cho học sinh năng lực xử lí thôngtin, rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy, vận dụng sáng tạo

Định hướng tới những năng lực trên có rất nhiều phương pháp dạy học tíchcực nhưng đối với môn hóa học nói riêng, thì một phương pháp rất hiệu quả và tíchcực không thể không nhắc đến là sử dụng phương pháp trực quan Trong đó sửdụng thí nghiệm hay hình vẽ thí nghiệm Đây là phương tiện trực quan quan trọngđối với môn Hóa học và môn Hóa học được coi là môn khoa học thực nghiệm

2.2 Cơ sở thực tiễn

Trong dạy học Hóa học, thí nghiệm hóa học thường sử dụng để chứng minh,minh họa cho những thông báo bằng lời của giáo viên về kiến thức hóa học Trongthực tế giáo viên THPT cho rằng cứ sử dụng thí nghiệm theo hướng nghiên cứu làtích cực nhất và thường thực hiện theo cách giáo viên (hay học sinh) tiến hành thínghiệm học sinh quan sát, nêu hiện tượng sau đó yêu cầu giải thích Quá trình dạyhọc của giáo viên hầu như chưa khai thác hình vẽ thí ngiệm có trong sách giáokhoa, chưa biết khai thác hình vẽ thí nghiệm trong sách giáo khoa với thí nghiệmthực Mặt khác, trong những năm gần đây đề thi học sinh giỏi tỉnh Thanh Hoá hay

đề thi THPT Quốc gia luôn có bài tập về hình vẽ thí nghiệm đa số các em học sinh

đều làm chưa tốt và thường sợ bài tập dạng này do nắm chưa chắc kiến thức thínghiệm như thao tác lắp dụng cụ, hóa chất thực hiện trong thí nghiệm

2.3 Thực trạng của vấn đề

Hiện nay, ở các trường THPT việc dạy học theo phương pháp mới đã được

áp dụng nhưng việc khai thác hình vẽ thí nghiệm trong sách giáo khoa chưa được

áp dụng nhiều mà chỉ vận dụng thí nghiệm biểu diễn hay chứng minh nên chưaphát huy được năng lực bên trong của học sinh như khả năng thuyết trình, khảnăng phán đoán, khả năng hợp tác, khả năng thực hành…

Trong thực tế cũng chưa có đề tài nào khai thác hình vẽ thí nghiệm sách giáokhoa Do vậy, tôi mạnh dạn xây dựng đề tài này sử dụng và áp dụng cho học sinhtrường THPT Triệu Sơn 2 trong các tiết dạy, ôn thi THPT Quốc gia, ôn thi họcsinh giỏi tỉnh

2.4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện

2.4.1 Xây dựng bài tập hình vẽ thí nghiệm

2.4.1.1 Nguyên tắc lựa chọn hình vẽ thí nghiệm

Nguyên tắc 1: Thí nghiệm phải có trong SGK, phù hợp với mục tiêu chương trình Nguyên tắc 2: Nội dung thí nghiệm phải chính xác khoa học

Nguyên tắc 3: Nội dung thí nghiệm phải có tính chọn lọc cao

Nguyên tắc 4: Nội dung thí nghiệm phải phù hợp mục đích vận dụng kiến thức lý

thuyết vào thực tiễn

2.4.1.2 Quy trình xây dựng bài tập hình vẽ thí nghiệm

- Từ hình vẽ thí nghiệm có trong sách giáo khoa, giáo viên có thể khai thác kiếnthức về cách lắp đặt dụng cụ, cách thu khí, tác dụng của các bình, tác dụng của cáchóa chất tham gia vào thí nghiệm có trong hình vẽ

- Trên cơ sở lí thuyết về tính chất, dụng cụ thí nghiệm, cách lắp đặt dụng cụ thí nghiệm và cách điều chế các chất, giáo viên có thể xây dựng các dạng bài tập theo các hướng sau:

+ Xây dựng bài tập từ một bài tập cho trước

+ Xây dựng bài tập hoàn toàn mới

Dạng 1: Từ hình vẽ thí nghiệm đầy đủ yêu cầu học sinh nêu mục đích của thí

nghiệm, hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm và tác dụng của từng dụng cụ, hóa chấtgiải thích và viết PTHH

+ Xây dựng bài tập tự luận

Ví dụ 1: Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm:

a) Hãy nêu mục đích của thí nghiệm?

b) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm?

c) Trong thí nghiệm, tại sao đáy ống nghiệm phải để cao hơn so với miệng ống

Bông tẩm CuSO4 khan ban đầu màu trắng, sau một thời gian chuyển sang màuxanh lam

CuSO4 (khan) + 5H2O  CuSO4.5H2O (xanh lam)

Dung dịch nước vôi trong vẩn đục do tạo thành kết tủa CaCO3

Ca(OH)2 + CO2  CaCO3  + H2O

c) Đáy ống nghiệm để cao hơn miệng ống nghiệm để tránh hiện tượng nước chảy ngược lại đáy ống nghiệm gây ra hiện tượng vỡ ống nghiệm

Ví dụ 2: Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm:

a) Hãy nêu mục đích của thí nghiệm?

b) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm?

Hướng dẫn:

a) Mục đích: Thí nghiệm thử tính tan của chất khí có môi trường axit khi tan trongnước

b) Các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm

- Nước phun lên, có màu hồng chứng tỏ chất tan có môi trường axit đó là khí HCl

- Khí HCl tan mạnh trong nước, làm áp suất trong bình giảm mạnh, áp suất trongchậu nước (áp suất khí quyển) lớn hơn đã đẩy nước phun lên Khí HCl tan trongnước có môi trường axit làm quỳ tím chuyển hồng

Ví dụ 3: Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm:

a) Hãy nêu mục đích của thí nghiệm?

b) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm?

c) Trong thí nghiệm, tại sao đáy ống nghiệm phải có đá bọt?

Hướng dẫn:

a) Mục đích: Thí nghiệm điều chế etilen (C2H4)

b) Các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm

Ống nghiệm có hiện tượng sủi bọt, nước trong ống nghiệm dần dần nhường chỗcho khí C2H4

+ Xây dựng bài tập trắc nghiệm

Ví dụ 4: Cho thí nghệm như hình vẽ, bên trong bình có chứa khí NH3, trong chậuthủy tinh chứa nước có nhỏ vài giọt phenolphtalein Hiện tượng xảy ra trong thínghiệm là:

A Nước phun vào bình và chuyển thành màu xanh

B Nước phun vào bình và chuyển thành màu hồng

C Nước phun vào bình và không có màu

D Nước phun vào bình và chuyển thành màu tím

=> Đáp án B

Từ ví dụ 4 có thể hỏi theo cách khác hoặc chuyển về dạng chất khác để hỏi Cách 1: Cho thí nghiệm như hình vẽ, bên trong bình có chứa khí NH3, trong chậuthủy tinh chứa nước có nhỏ vài giọt phenolphtalein Hiện tượng xảy ra trong thínghiệm là:

A Do NH3 tác dụng với nước kéo nước vào bình

B Do NH3 tan mạnh làm giảm áp suất trong bình

C Nước phun vào bình và chuyển thành màu hồng

D Nước phun vào bình và chuyển thành màu tím

=> Đáp án C

Cách 2: Hình vẽ sau mô tả thí nghiệm về NH3 (ban đầu trong bình chỉ có khí NH3,chậu thủy tinh chứa nước cất có nhỏ vài giọt phenolphtalein):

Phát biểu nào sau đây sai?

A Thí nghiệm trên chứng tỏ NH3 tan nhiều trong nước và có tính bazơ

B Nước phun vào bình do NH3 tan mạnh làm giảm áp suất trong bình

C Hiện tượng xảy ra tương tự khi thay NH3 bằng CH3NH2

D Nước phun vào trong bình chuyển từ không màu thành màu xanh

=> Đáp án D

Cách 3: Cho thí nghiệm như hình vẽ, bên trong bình có chứa khí HCl, trong chậu

thủy tinh chứa nước có nhỏ vài giọt dung dịch quỳ tím Hiện tượng xảy ra trong thínghiệm là:

A Nước phun vào bình và chuyển thành màu xanh

B Nước phun vào bình và chuyển thành màu hồng

C Nước phun vào bình và không có màu

D Nước phun vào bình và chuyển thành màu tím

=> Đáp án B

Cách 4: Khí hidro clorua là chất khí tan rất nhiều trong nước tạo thành dung dịch

axit clohiđric Trong thí nghiệm thử tính tan của khí hidroclorua trong nước, cóhiện tượng nước phun mạnh vào bình chứa khí như hình vẽ mô tả dưới đây.Nguyên nhân gây nên hiện tượng đó là:

A Do khí HCl tác dụng với nước kéo nước vào bình.

B Do HCl tan mạnh làm giảm áp suất trong bình.

C Do trong bình chứa khí HCl ban đầu không có nước.

D Tất cả các nguyên nhân trên đều đúng

=> Đáp án B

Dạng 2: Từ hình vẽ thí nghiệm, có thể bỏ đi hóa chất thay vào đó là các chữ cái

A, B, C… từ đó yêu cầu học sinh xác định hóa chất cụ thể? Giải thích?

+ Xây dựng bài tập tự luận:

Ví dụ 1: Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm điều chế khí Y từ dung dịch X

a) Chọn chất X, Y có trong hóa hữu cơ

b) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm viết PTHH?

a) Chọn các chất vô cơ A, B, C, D, E sao cho phù hợp

b) Hãy nêu mục đích của thí nghiệm?

c) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm viết PTHH?

+ Xây dựng bài tập trắc nghiệm

Ví dụ 3: Cho hình vẽ biểu diễn thí nghiệm của oxi với Fe

Điền tên đúng cho các kí hiệu 1, 2, 3 đã cho:

A 1:Dây sắt; 2:khí oxi; 3:lớp nước B 1:Mẩu than; 2:khí oxi; 3:lớp nước

C 1:Khí oxi; 2:dây sắt; 3:lớp nước D 1:Lớp nước; 2:khí oxi; 3:dây sắt

=> Đáp án A

Dạng 3: Từ hình vẽ thí nghiệm với tình huống lắp đặt sai vị trí các dụng cụ, hóa

chất Yêu cầu học sinh lắp dụng cụ, hóa chất đặt lại cho chính xác và giải thích vaitrò, tác dụng của dụng cụ và hóa chất?

Ví dụ 1: Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm điều chế khí oxi trong phòng thí nghiệm

a) Tìm điểm lắp dụng cụ sai ở hình vẽ mô tả thí nghiệm trên Giải thích và nêu

cách lắp dụng cụ đúng nhất?

b) Phương pháp thu khí trên dựa vào tính chất nào của oxi?

c) Khi kết thúc thí nghiệm, tại sao phải tháo ống nghiệm dẫn khí ra trước khi tắt

b) Phương pháp thu khí trên dựa vào tính chất O2 rất ít tan trong nước

c) Khi kết thúc thí nghiệm cần phải tháo ống nghiệm dẫn khí ra trước khi tắt đèncồn vì nếu để nguyên tắt đèn thì khi đó có sự chênh lệch về áp suất làm cho nướcchảy ngược lại ống nghiệm chứa KMnO4.

d) PTHH: 2KMnO4  t C0 K2MnO4 +MnO2 + O2

e) Khi KMnO4, KClO3 có cùng khối lượng

Giả sử các chất đều có 158 gam thì chất KClO3 điều chế cho lượng khí O2 nhiềunhất

2 KMnO4  t C o K2MnO4 +MnO2 + O2

b) Khi kết thúc thí nghiệm cần phải tháo ống nghiệm dẫn khí ra trước khi tắt đèncồn vì nếu để nguyên tắt đèn thì khi đó có sự chênh lệch về áp suất làm cho dungdịch NaCl, dung dịch H2SO4 chảy ngược lại.

+ Xây dựng bài tập trắc nghiệm

Ví dụ 3: Cho phản ứng của Fe với Oxi như hình vẽ sau:

Vai trò của lớp nước ở đáy bình là:

A Giúp cho phản ứng của Fe với Oxi xảy ra dễ dàng hơn.

B Hòa tan Oxi để phản ứng với Fe trong nước.

C Tránh vỡ bình vì phản ứng tỏa nhiệt mạnh

D Cả 3 vai trò trên

=> Đáp án C

2.4.2 Hướng dẫn sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm

2.4.2.1 Hướng dẫn học sinh giải bài tập hình vẽ thí nghiệm

+ Nắm vững cơ sở lí thuyết

+ Xác định các dụng cụ, hóa chất sử dụng trong hình vẽ

+ Xác định chính xác cách lắp đặt dụng cụ thí nghiệm (nằm ngang, nằm nghiênghay thẳng đứng)

+ Xác định chính xác tác dụng của hóa chất được sử dụng

+ Cách thu khí (thu đẩy không khí hay thu bằng cách đẩy nước)

+ Xác định được thứ tự tháo dụng cụ sau khi làm xong thí nghiệm

2.4.2.2 Giáo viên sử dụng bài tập hình vẽ thí nghiệm

- Giáo viên sử dụng phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực lồng ghép hình vẽthí nghiệm có liên quan đến tiết dạy, bài dạy lý thuyết và dạy thực hành trên lớp

- Giáo viên sử dụng hệ thống các câu hỏi hình vẽ thí nghiệm dùng để ôn tập vàkiểm tra kiến thức học sinh qua đề thi định kỳ, đề thi thử THPT Quốc gia, đề thichọn học sinh giỏi tỉnh