Phân tích quan điểm của mác – lenin về thời kì quá độ lên Chủ nghĩa cộng sản

Trường đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội TIỂU LUẬN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC Chủ đề 2 Phân tích quan điểm của Mác – Lenin về thời kì quá độ lên chủ nghĩa cộng sản Sinh viên thực hiện Mã sinh viên Lớp MỤC LỤC Lời nói đầu 1 Nội dung 2 1 Tư tưởng của C Mác Angghen về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản và về phương thức sản xuất trong tác phẩm “Phê phán cương lĩnh Gô ta” 2 2 Thực chất của vấn đề thời kỳ quá độ 3 3 Quan điểm của C Mác Lenin về thời kì quá độ từ chủ nghĩa t.

Trường đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội

TIỂU LUẬN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Chủ đề 2:

Phân tích quan điểm của Mác – Lenin về thời kì quá độ lên

chủ nghĩa cộng sản

Sinh viên thực hiện:

Mã sinh viên:

MỤC LỤC

Lời nói đầu 1

Nội dung 2

1 Tư tưởng của C.Mác-Angghen về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản và về phương thức sản xuất trong tác phẩm “Phê phán cương lĩnh Gô ta” 2

2 Thực chất của vấn đề thời kỳ quá độ 3

3 Quan điểm của C.Mác-Lenin về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản 4

3.1 Quan điểm của C.Mác về thời kì quá độ lên chủ nghĩa cộng sản 4

3.2 Quan điểm của Lenin về thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội 5

Kết luận 8

Lời nói đầu.

Quan điểm của C Mác về thời kỳ quá độ từ xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa là một phần quan trọng trong hệ thống các quan điểm của chủ nghĩa Mác về xã hội nói chung và xã hội cộng sản chủ nghĩa nói riêng Theo dự đoán của Mác, thời kỳ quá độ sẽ xuất hiện trong tương lai gần, các nước tư bản chủ nghĩa phát triển nhất sẽ là những nước đầu tiên bước vào thời kỳ quá độ, nhà nước trong thời kỳ quá độ sẽ là nhà nước chuyên chính vô sản, chế độ dân chủ trong thời kỳ quá độ sẽ là chế

độ dân chủ vô sản; thời kỳ quá độ sẽ không kéo dài hàng trăm năm; khi thời kỳ quá độ kết thúc thì chế độ tư hữu sẽ mất đi, sản xuất hàng hóa sẽ không còn, giai cấp sẽ không tồn tại, nhà nước và chế độ dân chủ sẽ tiêu vong, sự phát triển tự do của mỗi người sẽ là điều kiện cho sự phát triển

tự do của tất cả mọi người

C.Mác và Ph.Angghen không những chỉ ra tính tất yếu khách quan

sự ra đời của phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa, mà còn chỉ ra rằng: chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản tất yếu phải trải qua thời kì quá độ Đây là thời kì cải biến cách mạng toàn diện từ lực lượng sản xuất đến quan hệ sản xuất, từ cơ sở kinh tế đến kiến trúc thượng tầng, để xóa

bỏ pháp quyền tư sản và hoàn thiện các đặc trưng của chủ nghĩa cộng sản Hai ông đã dùng khái niệm chủ nghĩa cộng sản, coi đây là một phương thức sản xuất phát triển cao hơn, tốt đẹp hơn phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Sau này chủ nghĩa xã hội được coi là giai đoạn thấp của chủ nghĩa cộng sản

Nội dung.

1 Tư tưởng của C.Mác-Angghen về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản và về phương thức sản xuất trong tác phẩm

“Phê phán cương lĩnh Gô ta”.

Phân tích các qui luật phát triển của xã hội tư bản chủ nghĩa, C.Mác cùng với Angghen đã rút ra kết luận về sự diệt vong tất yếu của phương thức sản xuất

tư bản chủ nghĩa và sự thay thế nó bằng phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa Hai ông trước hết chỉ rõ sự tiến bộ lịch sử của chế độ tư bản, vai trò cực

kì to lớn của nó trong việc phát triển sức sản xuất và xã hội hóa lao động; mặt khác, cũng chỉ ra giới hạn, tạm thời về mặt lịch sử của chế độ đó

C.Mác-Angghen đã dự báo rằng: “Sự tập trung tư liệu sản xuất, và xã hội hóa lao

động đạt đến cái điểm mà chúng ta không còn thích hợp vỏ tư bản chủ nghĩa của chúng nữa Cái vỏ đó vỡ tung ra Giờ tận số của chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa đã điểm Những kẻ đi tước đoạt bị tước đoạt”.

Nhưng cái vỏ đó không tự nó vỡ tung ra mà phải thông qua cuộc cách mạng bắt đầu bằng việc giai cấp vô sản dẫn đầu quần chúng lao động nổi dậy

giành lấy chính quyền C.Mác viết: “Cách mạng nói chung lật đổ chính quyền

hiện có và phá hủy những quan hệ cũ là một hành vi chính trị Nhưng chủ nghĩa xã hội không thể được thực hiện mà không có cách mạng Chủ nghĩa

xã hội cần đến hành vi chính trị bởi lẽ nó cần tiêu diệt và phá hủy cái cũ”.

C.Mác chỉ ra rằng: “Giai cấp công nhân biết rằng nó phải trải qua

nhiều giai đoạn khác nhau của cuộc đấu tranh giai cấp Nó biết rằng việc thay thế những điều kiện của lao động tự do và liên hợp, chỉ có thể là một sự nghiệp tiến triển trong thời gian sau một quá trình phát triển lâu dài”.

Trong khi phê phán cương lĩnh Go-ta, C.Mác đồng thời nêu ra những nhiệm vụ của cuộc đấu tranh cho cách mạng xã hội chủ nghĩa, cho thằng lợi của chuyên chính vô sản, cho việc tước đoạt giai cấp tư sản Nhưng ý kiến đó của C.Mác không những có ý nghĩa vô cùng lớn lao trong thời kì đó đối với giai cấp công nhân, mà ngay cả bây hiện tại, những ý kiến ấy cũng giúp cho chúng ta

2

thấy rõ được con đường phải đi trong cái mớ hẩu lớn những học thuyết về chủ nghĩa tư bản nhân dân do bọn tư bản đưa ra và đủ các loại học thuyết này nọ do bọn cơ hội chủ nghĩa, bọn cải lương chủ nghĩa và bọn xét lại chủ nghĩa đang tung ra để lừa bịp nhân dân trên toàn thế giới

Đó là một mặt có ý nghĩa quan trọng của tác phẩm này của C.Mác Mặt khác không hoàn toàn chỉ đóng khung trong luận chiến chống tư tưởng của Lát-xan, nó còn giải quyết một cách chính diện những vấn đề quan trọng nhất trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Tác phẩm này tổng kết kinh nghiệm của tất cả các cuộc cách mạng trước kia, của toàn bộ phong trào công nhân thế giới

và tổng kết học thuyết của Mác về nhà nước, C.Mác đã đề ra một luận điểm vô cùng quan trọng về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản

trong thời kì đó: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa,

là một thời kì cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời kì ấy, là một thời kì quá độ chính trị, và nhà nước của thời kì ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản”.

2 Thực chất của vấn đề thời kỳ quá độ.

Khi phân kỳ lịch sử thành xã hội này và xã hội kia, chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng, giữa xã hội này và xã hội kia bao giờ cũng có một thời kỳ quá độ Xã hội tư bản chủ nghĩa là giai đoạn cao nhất của xã hội dựa trên chế độ tư hữu về

tư liệu sản xuất, xã hội thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa là xã hội dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, hay còn gọi là xã hội cộng sản chủ nghĩa Vào thời Mác và ngay cả trước thời Mác, nhiều người cho rằng, xã hội tư bản chủ nghĩa không phải là vĩnh viễn Đối với những người này, vấn đề đặt ra không phải là ở chỗ, xã hội tư bản chủ nghĩa trong tương lai có bị thay thế bằng xã hội cộng sản chủ nghĩa hay không, giữa hai xã hội đó có thời kỳ quá độ hay không, mà là ở chỗ, điều kiện cho sự xuất hiện của thời kỳ quá độ đã có hay chưa, khi nào thời

kỳ quá độ sẽ xuất hiện, thời kỳ quá độ sẽ diễn ra trong bao lâu, sự khác biệt giữa thời kỳ quá độ đó với xã hội tư bản chủ nghĩa và với xã hội cộng sản chủ nghĩa

là như thế nào, thời kỳ quá độ có nhất thiết phải xuất hiện trước hết ở những

nước tư bản chủ nghĩa phát triển nhất hay không Đấy là thực chất của vấn đề vềthời kỳ quá độ được đặt ra vào thời của Mác

3 Quan điểm của C.Mác-Lenin về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản

3.1 Quan điểm của C.Mác về thời kì quá độ lên chủ nghĩa cộng sản.

Luận điểm quan trọng của Mác là luận điểm về hai giai đoạn của chủ nghĩa cộng sản Trong tác phẩm “phê phán cương lĩnh Go-ta”, qua nhận xét về cương lĩnh của Lat-xan dự thảo cho Đảng công nhân Đức, C.Mác đã trình bày quan điểm của mình về hai giai đoạn của chủ nghĩa cộng sản về nguyên tắc phân phối trong mỗi giai đoạn

C.Mác chỉ ra rằng, cần phân biệt rõ “xã hội cộng sản chủ nghĩa đã phát triển trên những cơ sở của chính nó”, hay là “giai đoạn cao hơn”, với “một xã hội cộng sản chủ nghĩa vừa thoát thai từ xã hội tư bản chủ nghĩa”, hay là “giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa, lúc nó vừa mới lọt lòng từ xã hội tư bản chủ nghĩa ra sau những cơn đau đẻ dài”

Mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng: Nói về giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản C.Mác chỉ ra rằng, đó là một xã hội mà về phương diện kinh tế, đạo đức, tinh thần còn mang những dấu vết của xã hội cũ mà nó đã lọt lòng ra Chính vì vậy, trong giai đoạn này còn có những thiếu sót không thể tránh khỏi

Về mặt kinh tế, đó là sự thiếu sót trong khâu phân phối Trong giai đoạn này việc phân phối được thực hiện theo nguyên tắc phân phối sản phẩm tiêu dùng theo số lượng và chất lượng lao động Sự tiến bộ của nguyên tắc này là ở chỗ nó không thừa nhận một sự phân biệt giai cấp nào cả, bất cứ người lao động nào cũng như nhau Một cống hiến của mỗi người được đo bằng một thước đo như nhau, tức là bằng hiệu quả lao động Sự thiếu sót không thể tránh khỏi của nguyên tắc này là ở chỗ nó không thừa nhận sự không ngang nhau về thể chất,

về tinh thần, năng khiếu, tóm lại là về năng lực lao động Do đó, “quyền ngang nhau ấy là một quyền không ngang nhau đối với một lao động không ngang nhau” Về việc phân phối những vật phẩm tiêu dùng vẫn phải tuân theo nguyên

4

tắc trong việc trao đổi hàng hóa – vật ngang giá: một số lượng lao động dưới một hình thức này được đổi lấy cùng một số lượng lao động dưới một hình thức khác Vì vậy, ở đây về nguyên tắc cái quyền ngang nhau cũng là cái quyền tư sản, tuy rằng ở đây nguyên lí và thực tiễn không còn mâu thuẫn với nhau nữa

Chỉ đến một giai đoạn cao hơn, tức là dưới chủ nghĩa cộng sản thực sự, khi đã tạo ra những tiền đề vật chất và tinh thần, “khi mà sự phụ thuộc có tính chất nô dịch con người của họ không còn nữa và cùng với nó, sự đối lập giữa lao động trí óc và lao động chân tay cũng sẽ không còn nữa, khi mà lao động sẽ trở thành không những là phương tiện để sinh sống mà bản thân nó còn là nhu cầu bậc nhất của sự sống Khi mà cùng với sự phát triển toàn diện của các cá nhân, năng suất của họ cũng ngày càng tăng lên và tất cả các nguồn của cải của xã hội đều tuôn ra dồi dào – chỉ khi đó người ta mới có thể vượt hẳn ra khỏi giới hạn chật hẹp của cái quyền tư sản và xã hội mới có thể ghi trên lá cờ của mình: Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” Điều phân biệt này hết sức quan trọng về lí luận cũng như thực tiễn

3.2 Quan điểm của Lenin về thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Vận dụng lý luận của C.Mác và Ph.Ăngghen vào công cuộc xây dựng CNXHở nước Nga sau Cách mạng Tháng Mười (1917), V.I.Lênin đã phát triển

lý luận về thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên CNXH Theo ông, thời kỳ quá

độ lên CNXH là tất yếu, khách quan đối với mọi nước xây dựng CNXH, song đối với những nước có lực lượng sản xuất phát triển cao thì thời kỳ quá độ lên CNXH có nhiều thuận lợi hơn, có thể ngắn hơn so với những nước đi lên CNXH

bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

Theo V.I.Lênin, “Về lý luận, không thể nghi ngờ gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định Thời kỳ đó không thể không bao gồm những đặc điểm hoặc đặc trưng của cả hai kết cấu kinh tế xã hội ấy Thời kỳ quá độ ấy không thể nào lại không phải là một thời kỳ đấu tranh giữa chủ nghĩa tư bản đang giãy chết và chủ nghĩa cộng sản đang phát sinh, hay nói một cách khác, giữa chủ nghĩa tư bản đã bị đánh bại nhưng chưa bị tiêu diệt hẳn, và chủ nghĩa cộng sản đã phát sinh nhưng vẫn còn rất non yếu

Đây là thời kỳ mà trong lĩnh vực kinh tế có những thành phần, những bộ phận,

những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa xã hội Ông cho rằng, thời

kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên CNXH có 4 đặc điểm sau: xét về mọi mặt của

đời sống xã hội, đều do nhiều thành phần không thuần nhất tạo nên Đó là thời

kỳ có sự đan xen, thâm nhập lẫn nhau giữa chủ nghĩa tư bản và CNXH; sự phát triển của cái cũ, của những trật tự cũ đôi khi lấn át những mầm mống của cái

mới, những trật tự mới; xét về mọi phương diện, đều có sự phát triển của trình tự

phát tiểu tư sản, là thời kỳ chứa đựng mâu thuẫn không thể dung hòa giữa tính

kỷ luật nghiêm ngặt của giai cấp vô sản và tính vô chính phủ, vô kỷ luật của các tầng lớp tiểu tư sản Đây là một trong những điểm nổi bật của giai đoạn quá độ;

là thời kỳ lâu dài, có rất nhiều khó khăn, phức tạp, phải trải qua nhiều lần thử

nghiệm để rút ra những kinh nghiệm, hướng đi đúng đắn, tuy nhiên, trong quá

trình thử nghiệm có thể phải trả giá cho những sai lầm nghiêm trọng.

V.I.Lênin phân chia quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa cộng sản thành 3 giai đoạn:(1) Giai đoạn “những cơn đau đẻ kéo dài”, tức “thời kỳ quá độ” từ chủ nghĩa tư bản đi lên CNXH; (2) Giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa, hay còn gọi là giai đoạn thấp, tương ứng là xã hội XHCN; (3) Giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa, chính là xã hội cộng sản chủ nghĩa (hay chủ nghĩa cộng sản) đã ở mức độ hoàn bị đúng bản chất của nó Như

vậy,“thời kỳ quá độ” là một giai đoạn độc lập, có vị trí riêng biệt nằm giữa chủ

nghĩa tư bản và CNXH, nó chưa phải là CNXH và cũng không nằm ở giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản Đây là một nhận thức quan trọng trong cả lý luận

và thực tiễn, cho phép những người cộng sản xác định được đặc điểm, nội dung

và nhiệm vụ, mục đích của thời kỳ quá độ cũng như các giai đoạn tiếp theo sau thời kỳ quá độ

Tính chất lâu dài, khókhăn và phức tạp của thời kỳ quá độ được V.I.Lênin chỉ rõ và theo ông nó được quy định, phụ thuộc bởi xuất phát điểm từ những tiền

đề về kinh tế, văn hóa, xã hội khi bước vào thời kỳ quá độ của mỗi quốc gia cụ thể Ông viết: “ tất yếu phải có một thời kỳ quá độ lâu dài và phức tạp từ xã hội tư bản chủ nghĩa (xã hội đó càng ít phát triển, thì thời kỳ đó càng dài) tiến

6

lên xã hội cộng sản chủ nghĩa” Như vậy, bản thân những nước quá độ từ chủ nghĩa tư bản đã cần có thời kỳ quá độ khá lâu dài thì đối với những nước có điểm xuất phát thấp hơn chủ nghĩa tư bản (tiền chủ nghĩa tư bản)càng cần phải

có một thời kỳ quá độ lâu dài hơn nhiều lần Điều này hoàn toàn đúng về tính quy luật và tính khách quan Theo tính quy luật thì CNXH ra đời trên cơ sở của

sự phát triển đến đỉnh cao của chủ nghĩa tư bản; song về khách quan, CNXH cũng có thể ra đời từ xuất phát điểm thấp hơn chủ nghĩa tư bản khi những tiền đề cho sự ra đời xuất hiện và thời cơ chín muồi Đó chính là những khả năng, những con đường hiện thực ra đời một cách tất yếu của xã hội mới - xã hội XHCN

Với nhận thức như vậy, V.I.Lênin luận giải hai hình thức quá độ từ chủ

nghĩa tư bản đi lên CNXH: Một là, quá độ lên CNXH từ những nước tư bản đã phát triển Đây còn gọi là hình thức quá độ trực tiếp; Hai là, quá độ lên CNXH

từ những nước chưa qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa Đây còn gọi là hình thức quá độ gián tiếp Cả hai hình thức này trong thời kỳ quá độ đều đan xen “những mảnh”, “những yếu tố” của xã hội mới và xã hội cũ Những yếu tố mới, tiến bộ còn non trẻ và đang phát triển, những yếu tố cũ đã lạc hậu, yếu ớt

cố giành lại ảnh hưởng trong lòng xã hội mới, tạo ra một thời kỳ đấu tranh lâu dài giữa những yếu tố cũ và mới Riêng hình thức thứ hai thì thời kỳ quá độ sẽ khá dài, phải trải qua nhiều bước đi thích hợp với một khối lượng công việclớn bao gồm những nội dung cơ bản của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên CNXH và đồng thời phải đạt được những thành tựu căn bản của chủ nghĩa tư bản Điều này được V.I.Lênin ví như việc “bắc những nhịp cầu nho nhỏ” để từng bước xây dựng CNXH

Kết luận.

Như vậy, trên cơ sở kế thừa có phê phán những tư tưởng, quan điểm của các nhà kinh tế tư sản, với thực tiễn của chủ nghĩa tư bản, C.Mác-Angghen đã thành công trong việc phân tích chủ nghĩa tư bản Các ông đã khẳng định phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải là phương thức tồn tại vĩnh viễn mà tất yếu sẽ diệt vong và được thay thế bằng phương thức sản xuất cao hơn, tốt đẹp hơn, nên nó phải phát triển qua hai giai đoạn để hình thành nên những đặc trưng cơ bản của nó

8