Nhạc cụ bộ gõ trong văn hóa việt nam

Trong quá trình làm nông nghiệp lúa nước và nghe được các âm thanh từ các hiện tượng tự nhiên như tiếng sấm, tiếng mưa,… họ đã tạo ra những nhạc cụ nhằm mô phỏng được những âm thanh này

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG

KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGÀNH VIỆT NAM HỌC – CHUYÊN NGÀNH DU LỊCH

BÁO CÁO CUỐI KỲ

NHẠC CỤ BỘ GÕ TRONG VĂN HÓA VIỆT NAM

GVHD : LÊ QUANG ĐỨC

SVTH : NGUYỄN TIẾN THÔNG MSSV : 32001091

LỚP : 20030302

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 7/2021

Mục lục

A Mở đầu 3

1 Khái niệm 3

2 Nguồn gốc, cơ sở ra đời của nhạc cụ bộ gõ 3

B Nhạc cụ bộ gõ trong Văn hóa Việt Nam 4

1 Các loại nhạc cụ bộ gõ phổ biến 4

a Trống: 4

b Mõ: 6

c Cồng, chiêng 7

d Đàn T’rưng 8

e Đàn đá 8

2 Đặc trưng của nhạc cụ bộ gõ 9

3 Ý nghĩa của nhạc cụ bộ gõ trong Văn hóa Việt Nam 10

a Giá trị tinh thần, tâm linh 10

b Giá trị bản sắc 11

C Bảo tồn và phát huy giá trị nhạc cụ bộ gõ trong đời sống đương đại nói chung và du lịch nói riêng 11

1 Bảo tồn nhạc cụ bộ gõ trong đời sống đương đại 11

2 Phát huy những thế mạnh của nhạc cụ bộ gõ và khai thác chúng trong du lịch đương đại 12

3 Những giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của nhạc cụ bộ gõ trong đời sống đương đại nói chung cũng như trong du lịch nói riêng 13

D Kết luận 14

Tài liệu tham khảo: 14

2

Nhạc cụ bộ gõ trong văn hóa Việt Nam

A.Mở đầu

1 Khái niệm

Văn hóa Việt Nam luôn mang cho mình những ảnh hưởng nhất định mang tính nông nghiệp Từ nền văn minh lúa nước gắn liền với chiều dài lịch sử phát triển của chúng ta Từ tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục tập quán,… cho đến nghệ thuật tất cả đều bị ảnh hưởng nhất định bởi loại hình văn hóa gốc nông nghiệp này Nhạc cụ dân tộc được tạo ra trong suốt hành trình phát triển đất nước, dựa trên những đặc trưng riêng của mỗi vùng đất hoặc được du nhập và biến đổi sao cho phù hợp với dân tộc ta Nhạc cụ được dùng để phục vụ cho nghệ thuật thanh sắc ngoài ra nó còn xuất hiện trong các lễ hội, sinh hoạt văn hóa dân tộc Cũng giống như bao bộ nhạc cụ khác thì nhạc cụ bộ gõ cũng có những ảnh hưởng và mang cho mình những giá trị văn hóa nhất định trong nền văn hóa

đa dạng và phong phú của dải đất hình chữ S

Là bộ nhạc cụ xuất hiện sớm và lâu đời nhất so với bộ hơi và bộ dây, bộ gõ bao gồm các loại trống tự thân vang như trống đồng, trống da, trống cái, trống con, trống cơm, ngay cả đàn đá, cồng/chiêng, chuông lớn, chuông nhỏ, khánh, lệnh, cảnh, tiu, chũm chọe, mõ, phách, sênh tiền, t’rưng,… Các loại nhạc cụ bộ này sử dụng các động tác gõ tác động lên bề mặt của nhạc cụ từ đó tạo nên âm thanh, tiết tấu Chất liệu của các loại nhạc cụ này cũng rất phong phú và đa dạng như đá, gỗ, da, kim loại

2 Nguồn gốc, cơ sở ra đời của nhạc cụ bộ gõ

Sở dĩ nhạc cụ bộ gõ có lịch sử lâu đời và phổ biến nhất bởi nhạc cụ bộ này chính là sản phẩm của cha ông ta gắn liền với nền văn minh lúa nước Trong quá trình làm nông nghiệp lúa nước và nghe được các âm thanh từ các hiện tượng tự nhiên như tiếng sấm, tiếng mưa,… họ đã tạo ra những nhạc cụ nhằm mô phỏng được những âm thanh này để đưa vào trong đời sống văn hóa, tinh thần,…

Sự ra đời của bộ gõ đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống thuần nông nghiệp của ông cha ta thời đó Khi mà canh tác nông nghiệp chủ yếu phụ thuộc vào thiên nhiên

nhiều, chính vì vậy họ luôn cho rằng mọi hoạt động trong đời sống đều bị chi phối bởi các lực lượng siêu nhiên, các vị thần linh Chính vì lẽ đó, nhạc cụ bộ gõ đóng một vai trò rất quan trọng trong các dịp lễ hội lớn ngày xưa liên quan đến mùa màng như lễ hội cầu mưa, lễ hội cầu mùa màng,…với mong muốn mưa thuận gió hòa Bên cạnh đó, nhạc cụ

bộ gõ cũng luôn có mặt trong các dịp lễ hội, sinh hoạt của dân tộc ta

Chính vì những mục đích cầu mưa, cầu mùa, nên nhạc cụ bộ gõ cũng gắn liền với tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Việt Nam Ví dụ như hình tượng của Trống đồng Đông Sơn được coi là một trong những nhạc cụ mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng phồn thực, thể hiện trên các họa tiết của trống hay trong cách đánh trống Ngoài ra còn có Chiêng mô phỏng lại bộ ngực của phụ nữ hay là đàn đá với âm trầm của bộ nam, âm bổng của bộ nữ,

Từ những hiện tượng tự nhiên, lối sống và cách sinh hoạt, ông cha ta đã tạo ra rất nhiều nhạc cụ bộ gõ đã ra đời mang và mang đậm dấu ấn bản sắc văn hóa Việt Nam Đa

số chúng đều là những bằng chứng để chứng minh cho sự phát triển của dân tộc Việt Nam qua từng thời kỳ Nhạc cụ bộ gõ cũng luôn xuất hiện trong đời sống của dân tộc ta qua bao sự biến đổi thăng trầm của lịch sử

B.Nhạc cụ bộ gõ trong Văn hóa Việt Nam

1 Các loại nhạc cụ bộ gõ phổ biến

Nhạc cụ bộ gõ không những lâu đời mà còn rất phổ biến và đa dạng, ngoài giá trị

về mặt tín ngưỡng, nhạc cụ của bộ gõ còn tham gia vào đời sống tinh thần của nhân dân

ta, mỗi loại nhạc cụ, mỗi chất liệu là một câu chuyện, một biểu tượng mang ý nghĩa văn hóa khác nhau

a Trống:

Là một trong những nhạc cụ lâu đời nhất thuộc bộ gõ, hầu hết trống đều có cấu tạo gồm ba phần là mặt trống, thân trống và đế trống Các loại trống ở Việt Nam đã xuất hiện rất lâu và mang cho mình nhiều câu chuyện khác nhau về văn hóa dân tộc

4

a.1 Trống đồng:

Khi nhắc đến nhạc cụ bộ gõ ở Việt Nam, hầu hết trong chúng ta đều sẽ nghĩ ngay đến Trống đồng, một trong những nhạc cụ thuộc bộ gõ lâu đời nhất Việt Nam Trống thường có đường kính mặt khoảng 50 cm, cao từ 45 đến 50 cm Kết cấu của Trống đồng bao gồm 3 phần chính là phần tang phình, phần thân và phân tang trống loe ra Âm thanh của trống đồng mô phỏng lại tiếng sét, còn phần mặt trống tượng trưng cho mặt trời Ở Việt Nam trống đồng khá đa dạng nhưng nổi tiếng và được nhiều người biết đến nhất chính là trống đồng Đông Sơn Nguồn gốc của trống đồng Đông Sơn là ở phía Bắc của Việt Nam, nó có thể được xem là một sản phẩm sáng tạo tuyệt nhất của người xưa Cấu tạo của Trống đồng Đông Sơn hết sức cân xứng giúp âm thanh của trống được tạo ra vang xa và cộng hưởng Có 2 cách đánh trống cách thứ nhất là ngửa mặt trống lên và đánh trống theo phương thẳng đứng, đáy của trống có thể được nâng cao hoặc có thể hình thành các "hố cộng hưởng", tuy nhiên, cách làm này chỉ mang tính trình diễn chứ không

có hiệu quả về mặt âm thanh Cách thứ hai, trống được gắn vào dây đeo và treo lên, người đánh trống dùng dùi đánh vào mặt hoặc thân và trống, phương pháp này tạo ra âm thanh hiệu quả hơn và ngày nay vẫn được một số dân tộc thiểu số sử dụng Những hoa văn phong phú trên mặt trống và thân trống như hình người hoá trang đang múa, nhảy, hát, và các cảnh sinh hoạt thường ngày như giã gạo, đua thuyền, đã giúp ta phần nào tưởng tượng được lối sống cách sinh hoạt văn hóa của người Việt thời xưa

Trống đồng mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng trong họa tiết và cả cách đánh trống từ các họa tiết mang tính đối xứng âm dương như giã gạo, chim và hươu cho đến hành động đánh trống theo phương thẳng đứng độc đáo Trống đồng Đông Sơn được sử dụng trong các dịp tế lễ, hội hè, ca múa, ngày xưa Ngoài ra, nó còn được sử dụng như hiệu lệnh ngoài chiến trường hay làm đồ tùy táng cho người đã mất Trống đồng nói chung hay trống đồng Đông Sơn nói riêng đều có những đặc điểm gắn liền với tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Việt Nam Là một trong những nhạc cụ lâu đời nhất, trống đồng đã phần nào cho chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa của Việt Nam từ thuở dựng nước ban đầu

a.2 Trống cơm

Theo một số tài liệu thì trống cơm xuất hiện từ thời nhà Lý (Thế kỷ X) Trống có cách sử dụng độc đáo khác hẳn với một số loại trống khác, khi muốn đánh trống người ta thường xoa lên trống một lượng cơm nếp vào 2 mặt trống để định âm, nếu xoa cơm nhiều thì âm trầm, cơm ít thì âm cao hơn Tùy vào cách trét cơm mà chất lượng âm thanh cho

ra sẽ khác nhau, âm thanh của trống cơm thường trầm, vang và hơi đục

Trống cơm rất gần gũi và thân quen trong văn hóa Việt Nam, hầu hết chúng ta đều biết đến nó qua bài dân ca “Tình bằng có cái trống cơm” Trống cơm gắn liền với những

lễ nghi phong tục và sinh hoạt văn hóa của người dân Việt Nam, là nhạc cụ quan trọng với Nhạc lễ Nam bộ và Tuồng Bên cạnh đó, trống còn đóng vai trò là nhạc cụ bè trong những vở chèo Trống cơm gắn liền với nhiều nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng của đất nước, góp phần làm phong phú thêm những thanh âm trong nghệ thuật thanh sắc của Việt Nam

a.3 Một vài loại trống da

Trống da là loại trống phổ biến nhất trong văn hóa Việt, mặt trống thường được bịt bằng da thú ( da trâu, bò, ) Tùy vào mục đích và nhu cầu sử dụng mà người ta sẽ tạo ra những loại trống với kích thước và chất liệu khác nhau Trống da còn được biết đến như

là “Trống đại chúng” bởi vì nó gắn liền với văn hóa, sinh hoạt, phong tục tập quán của người Việt Ví dụ như trống lớn thì thường được dùng trong những lễ nghi trang trọng, trong các địa điểm linh thiêng như đền, miếu,… ngoài ra nó còn góp mặt trong các ngày hội hè Trống vừa (Trống chầu) thì kích thước sẽ nhỏ hơn trống lớn loại này thì được sử dụng tại các trường học, nó cũng xuất hiện tại những địa điểm tôn nghiêm, trống này cũng thường được sử dụng trong các lễ hội dân gian

Trống là loại nhạc cụ xuất hiện khá phổ biến trong văn hóa sinh hoạt của Việt Nam, nó cũng là loại nhạc cụ xuất hiện sớm nhất Thông qua những tiếng trống ta có thể thấy được phần nào nét đặc trưng văn hóa của người Việt qua từng thời kì khác nhau

6

b Mõ:

Là một nhạc cụ thuộc bộ gõ phổ biến ở Việt Nam, tùy vào môi trường và cách sử dụng mõ sẽ có những chức năng khác nhau, với những đặc trưng văn hóa độc đáo gắn liền với đời sống và văn hóa của dân tộc Việt Nam Hai loại mõ được biết đến nhiều nhất

là mõ chùa và mõ làng Mõ chùa là một loại nhạc cụ phổ biến trong các ngôi chùa ở Việt Nam, được làm từ những loại gỗ cứng, có hình cầu dẹt, dùi mỏ cũng được làm bằng gỗ

và có kích thước tương ứng với mõ Âm thanh của mõ giòn và vang sâu lắng, được dùng

để đếm nhịp khi tụng kinh Nó là một hình ảnh quen thuộc trong các ngôi chùa ở Việt Nam Mõ làng có loại được làm từ các loại gỗ cứng, chắc có hình dáng như cá trắm, có loại được làm từ những gốc tre già gọt theo hình trăng khuyết Loại mõ này được dùng để làm phương tiện báo tin cho làng quê Việt Nam thời xưa Mõ thường được treo ở điếm làng Hình ảnh thằng mõ đi báo tin trong làng là một hình ảnh quen thuộc trong các làng quê thời xưa, nó cũng như là một nét đặc trưng của làng Việt

c Cồng, chiêng

Cồng chiêng là một loại nhạc cụ bộ gõ đặc biệt và nổi tiếng, nó có một ý nghĩa rất lớn đối với một số dân tộc, nhất là đối với vùng Tây Nguyên Cồng là loại có núm còn chiêng thì không Mỗi dân tộc sẽ có một cách sử dụng cồng chiêng khác nhau và cách cồng chiêng đi vào đời sống văn hóa tinh thần của người dân nơi đây cũng khác nhau Mỗi dân tộc sẽ có cách chế tác, kỹ năng đánh chiêng riêng biệt Một số dân tộc chỉ cho nam giới đánh cồng chiêng, một số dân tộc khác nữ giới lại là người đánh, số khác thì cho cả nam và nữ cùng nhau đánh Cồng chiêng nói chung đều mang lại giá trị cả văn hóa lẫn tinh thần Loại nhạc cụ này được sử dụng trong các nghi lễ quan trọng như tang

ma, cưới xin, mừng mùa vụ,

Cồng chiêng được xem như là linh hồn của người dân đồng bào Tây Nguyên, mỗi dân tộc sẽ có những bản nhạc khác nhau để đánh cồng chiêng như người J’rai có các bài chiêng như Juan, Trum vang với người Bana thì là Xa Trăng, Tơrơi Cồng chiêng làm nổi bật lên một nét văn hóa độc đáo khác của Việt Nam, một không gian văn hóa mang đậm nét núi rừng Chính bởi những nét văn hóa độc đáo mà không gian văn hóa cồng

chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là “Kiệt tác di sản văn hóa phi vật thể

và truyền khẩu của nhân loại”

d Đàn T’rưng

Ngoài cồng chiêng, đàn T’rưng cũng là một loại nhạc cụ đặc trưng của vùng núi rừng Tây Nguyên, nhất là đối với đồng bào người Ê đê và J’rai Đàn được làm từ các ống tre lồ ô có kích cỡ khác nhau, âm thanh cao cấp là phụ thuộc vào độ to nhỏ dài ngắn của ống Mục đích ban đầu của đàn là dùng để giúp dân làng đánh đuổi chim, thú phá hoại mùa màng tuy nhiên nó đã dần trở thành một trong những nhạc cụ đặc trưng của dàn nhạc cụ dân tộc Việt Nam Bên cạnh đó, đàn T’rưng được dùng để biểu diễn vào những dịp lễ tết, trong sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc Tây Nguyên Tiếng đàn T’rưng như là âm thanh của núi rừng mang đậm bản sắc văn hóa nơi đây

Có thể thấy đàn T’rưng là một loại nhạc cụ mang đậm bản sắc văn hóa nhất và khi nhắc đến đàn T’rưng ta sẽ nghĩ ngay đến Tây Nguyên, nghĩ ngay đến văn hóa Việt Nam Đàn T’rưng không dễ bị nhầm lẫn với bất kỳ loại nhạc cụ nào khác bởi nó mang một nét đặc trưng độc đáo của núi rừng Nó cũng gắn liền với đời sống văn hóa và tinh thần của người dân Tây Nguyên

e Đàn đá

Đàn đá hay còn được đồng bào các dân tộc Tây Nguyên gọi là Goong lǔ (cồng đá) Đây là một loại nhạc cụ bộ gõ cổ xưa, được phát hiện lần đầu tiên ở Đắk Lắk, đàn này xuất hiện nhiều ở vùng Tây Nguyên và vùng núi Nam Trung Bộ Đá dùng làm đàn đá thường là đá nham, đá sừng được ghè đẻo trau chuốt Đàn với âm trầm của bộ nam, âm bổng của bộ nữ khiến cho âm thanh của đàn đá cũng giống như sự hòa hợp giữa người dân Tây Nguyên với núi rừng Những âm thanh của đàn đã từng được GS.TS Trần Văn Khê nhận xé rằng có “biểu hiện tâm tư hệt con người”

Ban đầu, đàn đá được tạo ra với mục đích xua đuổi thú rừng giống như đàn T’rưng

và dần dần nó cũng đi vào trong sinh hoạt văn hóa của người dân nơi đây Người xưa có quan niệm cho rằng đàn đá là phương tiện nối liền giữa âm dương, giữa con người và thần linh, giữa hiện tại và quá khứ với nhau Chính vì lý do đó, đàn đá thường xuất hiện

8

trong các lễ hội của cộng đồng người dân nơi đây như lễ hội mừng lúa mới, lễ hội được mùa, uống rượu cần Đàn đá có rất nhiều đặc điểm thú vị về cả cấu tạo lẫn âm thanh mà

nó tạo ra, những âm thanh mang đậm nét núi rừng và sự hòa hợp với thiên nhiên Nhạc cụ bộ gõ trong văn hóa Việt Nam rất đa dạng và phong phú ngoài những loại nhạc cụ đã được nêu ở trên ra ta còn có rất nhiều loại khác để tìm hiểu chẳng hạn như Trống quân ( Trống đất) ở Trung du Bắc Bộ cùng nhiều loại nhạc cụ khác nữa Tất cả chúng đều gắn liền với đời sống văn hóa của dân tộc Việt Nam Trải qua nhiều thăng trầm, những kinh nghiệm lao động sản xuất, những lối sống mang đậm nét nông nghiệp, tất cả những điều đó đã được ông cha ta thể hiện qua những loại nhạc cụ này

2 Đặc trưng của nhạc cụ bộ gõ

Nhạc cụ bộ gõ trong văn hóa Việt Nam mang cho mình những đặc trưng riêng và nổi bật, chúng ảnh hưởng từ những nét văn hóa, sinh hoạt của chúng ta mà thành Đầu tiên, ta có thể thấy mỗi loại nhạc cụ bộ gõ Việt Nam đều có một cách sử dụng khác nhau mà khi sử dụng chúng, ta phải vận dụng chính xác thì mới nó cho ra được những âm thanh hay nhất Ví dụ như trống cơm nếu ta không xoa cơm đúng lượng thì khi

gõ tiếng trống phát ra sẽ không được hay, hay cồng chiêng phải có kỹ thuật đánh thì nó mới tạo ra được âm thanh chuẩn nhất Nhạc cụ bộ gõ cũng có tính linh hoạt khi mà chúng

có thể sử dụng cho nhiều mục đích như Trống đồng được sử dụng trong các dịp lễ hội nhưng nó vẫn được dùng làm tiếng trống hiệu lệnh trong chiến đấu, hay như đàn T’rưng ban đầu dùng để xua đuổi chim thú và không được đánh ở nhà nhưng giờ đây nó được dùng để biểu diễn trong các dịp lễ hội Ảnh hưởng từ nền văn minh lúa nước đã khiến cho nhạc cụ bộ gõ trở nên linh hoạt trong cách sử dụng

Tính biểu cảm của những nhạc cụ này cũng được thể hiện rất rõ khi mà những âm thanh của mỗi loại nhạc cụ phát ra sẽ cho ta một cảm xúc khác nhau Tiếng trống đồng cho ta cảm thấy được sự hào hùng, dũng mãnh, mang lại một cảm giác rất tự hào về cội nguồn Trong khi đó, tiếng trống cơm lại trầm đục mang lại một cảm giác khá buồn Có

lẽ do tiếng Việt là ngôn ngữ thanh điệu nên âm tiết của chúng ta đều mang một giai điệu

nào đó Từ đó giúp cho ông cha ta có thể tạo ra được những bộ nhạc cụ với những âm thanh đầy cảm xúc

Tính vùng miền địa phương là đặc trưng rõ nét nhất của nhạc cụ bộ gõ, nếu như ở vùng đồng bằng Bắc bộ nhạc cụ bộ gõ được sinh ra để mô phỏng lại những tiếng sấm, tiếng mưa, thì âm thanh của nhạc cụ vùng Tây Nguyên lại mang đậm nét núi rừng Tùy vào địa hình và môi trường sống, mỗi nhạc cụ sinh ra sẽ có được những đặc trưng riêng biệt, tùy vào từng mục đích sử dụng khác nhau Giống như ở, đồng bằng nhạc cụ được tạo ra ban đầu với mục đích cầu thần linh bảo vệ mùa màng, ở Tây Nguyên nhạc cụ sinh

ra để đuổi thú rừng không phá hoại mùa màng

Văn hóa Việt Nam luôn đa dạng và phong phú được tổng hợp và hình thành từ nhiều yếu tố khác nhau chính vì vậy mà nhạc cụ bộ gõ trong văn hóa Việt Nam cũng có những đặc trưng riêng biệt và nổi bật Nó phản ánh lên được lối sống và văn hóa của từng vùng miền, từng dải đất nơi mà nó được sinh ra thông qua những cấu tạo và những thanh

âm riêng

3 Ý nghĩa của nhạc cụ bộ gõ trong Văn hóa Việt Nam

a Giá trị tinh thần, tâm linh

Mục đích ban đầu của nhạc cụ bộ gõ được cha ông ta sáng tạo ra là để bảo vệ mùa màng, phục vụ trong các tế lễ thần linh nên hiển nhiên giá trị tâm linh mà nó mang lại là không hề nhỏ Người Ê đê quan niệm rằng khi họ đánh đàn T’rưng, tiếng đàn vang lên thì thần linh của họ ( Yang) sẽ đến để che chở mùa màng Hay tiếng trống xuất hiện trong tín ngưỡng của người Việt, người ta cho rằng tiếng trống sẽ giúp họ tiêu trừ nghiệp chướng Tiếng trống và tiếng mõ cũng gắn liền với các địa danh tâm linh của người Việt như Miếu, Đền, Chùa,… Tiếng trống và tiếng Cồng chiêng khi vang lên ở các lễ hội mùa màng như chứa đựng hi vọng của họ về một vụ mùa tốt tươi Trong các lễ lớn như lễ Phật Đản, lễ Cầu ngư, hay các hình thức vui chơi giải trí như hát giao duyên, hát chèo, đều

có sự góp mặt của nhạc cụ bộ gõ Nhìn chung nhạc cụ bộ gõ đã và đang đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống tâm linh cũng như mang một giá trị tinh thần rất lớn đối với người Việt dù là ngày xưa hay bây giờ

10