(SKKN 2022) Thiết kế một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố bài học trong các chủ đề môn Giáo dục công dân cấp THPT

Đồng thời thông qua quá trình sinh hoạt tổ/nhóm chuyênmôn thực tế tại trường THPT B Thanh Liêm tôi xin chia sẻ kinh nghiệm dạy học thông qua sáng kiến kinh nghiệm:“Thiết kế một số hì

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 1

1 Mở đầu 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1 3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lý luận 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.4 Hiệu quả của các sáng kiến đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 17

3 Kết luận và kiến nghị 18

3.1 Kết luận 18

3.2 Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SKKN ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG KHOA HỌC NGÀNH XẾP LOẠI

PHỤ LỤC

1 Mở đầu

1.1 Lý do chọn đề tài

Tháng 11 năm 2013 Ban chấp hành Trung ương Đảng đã ban hành Nghịquyết số 29-NQ/TW về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đápứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”

Ngày 8 tháng 10 năm 2014 Bộ Giáo dục và đào tạo ban hành công văn số5555/BGDĐT-GDTrH về việc “hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mớiphương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt độngchuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng”

Trong quá trình thực hiện công văn 5555/BGDĐT-GDTrH bản thân tôi vàcác đồng nghiệp thông qua việc sinh hoạt chuyên môn, tổ chức dạy học, dự giờ,phân tích và rút kinh nghiệm bài học minh họa đã cùng nhau trau dồi, tự bồidưỡng nâng cao kiến thức về PPDH, KTĐG và đánh giá việc sinh hoạt chuyênmôn qua “Trường học kết nối” rất hiệu quả và có ý nghĩa

* Quá trình phân tích bài học theo 3 nội dung và 12 tiêu chí, việc thiết kếchuỗi hoạt động học cho 1 bài học theo các hoạt động cơ bản gồm:

- Hoạt động 1: Khởi động

- Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới

- Hoạt động 3: Luyện tập

- Hoạt động 4: Vận dụng

- Hoạt động 5: Tìm tòi và mở rộng kiến thức

Mỗi một tiết học như một “bữa tiệc kiến thức”, hoạt động khởi động nhưmột món ăn khai vị còn hoạt động vận dụng, mở rộng và củng cố kiến thức làphần giúp học sinh (HS) tiêu hóa, thẩm thấu thêm những kiến thức vừa họctrong bài Tâm lí của học HS là hào hứng với cái mới, thích sự sáng tạo và thiđua lẫn nhau Nếu giáo viên (GV) không kích thích sự sáng tạo, trí tò mò của

HS, khó mà yêu cầu HS tham gia nhiệt tình vào các hoạt động học Như vậy, cóthể nói khởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố bài là những yếu tố cho thấytính toàn vẹn của bài học Vậy, “Có những cách nào để mở đầu bài giảng hay vàhấp dẫn ?”, “Làm thế nào để giúp HS khắc sâu kiến thức và vận dụng kiến thứcmột cách hiệu quả ?”, đó là những vấn đề nhiều GV quan tâm và cần được chia

sẻ

Sau khi bản thân được quán triệt tinh thần của Nghị quyết số 29-NQ/TWcủa BCH TƯ Đảng (Khóa XI), tập huấn sinh hoạt tổ/nhóm chuyên môn dựa trênnghiên cứu bài học Đồng thời thông qua quá trình sinh hoạt tổ/nhóm chuyênmôn thực tế tại trường THPT B Thanh Liêm tôi xin chia sẻ kinh nghiệm dạy học

thông qua sáng kiến kinh nghiệm:“Thiết kế một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố bài học trong các chủ đề môn Giáo dục công dân cấp THPT theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trước đây, giáo viên thường thiết kế các hoạt động dạy – học theo cácđơn vị kiến thức trong SGK

Sau khi được tập huấn làm rõ các tiêu chí phân tích, đánh giá bài học.Giáo viên đã thiết kế chuỗi hoạt động học gồm 5 hoạt động: Khởi động; Hìnhthành kiến thức mới; Luyện tập; Vận dụng; Tìm tòi và mở rộng kiến thức

Nhưng khi thiết kế chuỗi hoạt động học, trong hoạt động khởi động vàhoạt động vận dụng, mở rộng kiến thức không ít GV cảm thấy chưa hài lòng màmuốn đa dạng hóa các hình thức vào bài và củng cố sao cho phát triển được tínhtích cực chủ động của HS, hiệu quả dạy học đạt được tốt nhất

Hơn nữa, HS chưa nhìn nhận rõ được tầm quan trọng và tính thực tiễn củabộ môn Giáo dục công dân trong cuộc sống

Học sinh luôn hào hứng với cái mới, thích sự sáng tạo và thi đua lẫn nhau,luôn mong muốn, khát khao được chiếm lĩnh tri thức và bằng tri thức đã học giảithích các hiện tượng tự nhiên và xã hội

Đưa ra một số hình thức khi thiết kế hoạt động khởi động, vận dụng, mởrộng và củng cố chủ đề trong chương trình Giáo dục công dân cấp THPT và kếtquả thực nghiệm khi tiến hành áp dụng sáng kiến

Có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên THPT khi thiết kế hoạt độngkhởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố bài học khi dạy học nói chung và khidạy các chủ đề của môn GDCD nói riêng

Để góp phần giải quyết những vấn đề trên, dựa trên thực tiễn đã giảng

dạy, tôi xin trình bày một số kinh nghiệm:“Thiết kế một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố bài học trong các chủ

đề môn Giáo dục công dân cấp THPT theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh”.

1 3 Đối tượng nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm này được áp dụng khi dạy học hoạt động khởiđộng, vận dụng, mở rộng và củng cố bài học ở một số chủ đề của môn Giáo dụccông dân ( GDCD) cấp THPT Đối tượng đã được thực nghiệm sư phạm: HS lớp10C5, 11B1 và 12A6 trường THPT Nguyễn Thị Lợi

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1 4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu nội dung chương trình môn GDCD 12,11,10

- Nghiên cứu tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình SGK lớp12,11,10 và các tài liệu về phương pháp dạy học tích cực

- Nghiên cứu phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực trong việc hệ thốngkiến thức

1 4.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm ở trường THPT để đánh giá hiệu quả của đề tài nghiên cứu

1 4.3 Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm

Phân tích, so sánh kết quả thực nghiệm và đối chứng, tổng kết thành kinhnghiệm cho đề tài nghiên cứu

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Các xu hướng đổi mới PPDH

- Phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của người học Chuyểntrọng tâm hoạt động từ giáo viên sang học sinh Chuyển lối học từ thông báo táihiện sang tìm tòi khám phá.

- Phục vụ ngày càng tốt hơn hoạt động tự học và phương châm học suốtđời

- Tăng cường rèn luyện năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức vàođời sống Chuyển từ lối học nặng kiến thức sang lối học coi trọng việc vận dụngkiến thức

- Tăng cường sử dụng thông tin trên mạng, sử dụng tối ưu các phươngtiện dạy học đặc biệt là tin học và công nghệ thông tin vào dạy học

- Cải tiến việc kiểm tra và đánh giá kiến thức

- Gắn dạy học với nghiên cứu khoa học với mức độ ngày càng cao (theo

sự phát triển của học sinh, theo cấp học, bậc học)

2.1.2 Đặc điểm của hoạt động khởi động

- Khởi động là khâu chuẩn bị cho học sinh tiếp nhận tri thức mới đồngthời ôn tập, củng cố kiến thức cũ ở các bài học trước

- Kiểm tra bài cũ (tùy từng kiểu bài, có thể có kiểm tra đầu giờ hoặckhông có) Đây là khâu củng cố lại kiến thức đã học ở tiết trước Thông qua đó

GV đánh giá phương pháp truyền đạt ở tiết trước đồng thời phát hiện những lỗhổng kiến thức ở HS mà chấn chỉnh kịp thời Khi phát hiện những lỗ hổng kiếnthức ở HS, GV có thể nhắc lại ngắn gọn các kiến thức chính cần thiết sẽ phục vụcho tiết học bài mới này, để đảm bảo trình độ xuất phát của các HS là tương đốiđồng đều Ý nghĩa của việc phát hiện các lỗ hổng kiến thức là sẽ giúp GV cóđịnh hướng để củng cố thêm cho HS trong các phần vận dụng kiến thức và cáctiết bài tập sau đó

- Vào bài mới (tạo tình huống có vấn đề): Đây là khâu trọng tâm của hoạtđộng khởi động giúp học sinh hình dung công việc sẽ làm trong tiết học sắp tới

và một trong những khâu dễ kích thích học sinh hứng thú và hăng hái hơn tronghọc tập

- Khi vào bài mới giáo viên cần lưu ý:

+ Vào bài ngắn gọn, không quá 5 phút

+ Nội dung dẫn dắt vào bài cần phải liên quan đến các kiến thức trong bài.+ Diễn đạt cần lưu loát, diễn cảm, nhấn giọng ở những từ quan trọng.+ Tranh ảnh, mẫu vật dùng để dẫn dắt vào bài cần phải rõ ràng, hấp dẫn,thu hút được sự chú ý của học sinh

+ Câu chuyện dùng để dẫn dắt vào bài cần sinh động, đảm bảo tính chínhxác khoa học và liên quan đến nội dung bài học, có tác dụng giáo dục

+ Sử dụng các hình thức vào bài đa dạng, tránh gây nhàm chán, lơ làtrong học tập đối với học sinh

+ Giới thiệu mục tiêu cần đạt được và cấu trúc bài mới

2.1.3 Đặc điểm của hoạt động vận dụng, mở rộng và củng cố bài học

- Củng cố bài là một khâu không thể thiếu trong quá trình giảng dạy Nóthể hiện được tính toàn vẹn của bài giảng Thông qua việc củng cố, ôn luyện mà

GV có thể khắc sâu kiến thức cho HS Tuy nhiên đối với các tài liệu dễ lĩnh hội,

phương pháp làm việc cũng không phức tạp và giáo viên cảm nhận học sinh đãnắm vững kiến thức rồi thì không cần tiến hành củng cố đặc biệt nữa.

- Theo phương pháp và kỹ thuật lên lớp, người giáo viên ngoài việc củng

cố sơ bộ nội dung bài học còn phải mở rộng kiến thức mà học sinh vừa lĩnh hội.Mặt khác phải chú ý đến việc nâng cao tính tích cực và khả năng tư duy, sángtạo cho học sinh

- Vận dụng, mở rộng và củng cố bài học là:

+ Giai đoạn chốt lại những tri thức và kỹ năng quan trọng đã truyền thụ.+ Giai đoạn hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng tư duy, sáng tạocho học sinh

+ Căn cứ quan trọng để đánh giá tiết dạy tốt

- Khi vận dụng, mở rộng và củng cố bài cần chú ý:

+ Xác định đúng trọng tâm kiến thức, mục tiêu của bài học để xây dựngcâu hỏi củng cố Các câu hỏi củng cố phải phong phú, đa dạng phù hợp với từngtrình độ của học sinh, phải kích thích được sự tư duy của học sinh

+ Hiểu rõ tâm lí và trình độ học sinh nhằm đưa ra hình thức củng cố hiệuquả nhất

+ Sưu tầm, sáng tạo những hình thức mở rộng và củng cố bài học mới lạ

để kích thích hứng thú học tập của học sinh

+ Tự trau dồi và liên tục cập nhật những kiến thức mới về những vấn đềthực tế đời sống liên quan đến bài học

+ So sánh với những kiến thức cũ giúp HS hiểu bài kỹ, nhớ bài lâu hơn

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Học sinh THPT học tổ hợp 13 môn để phát triển toàn diện về tư duy,lượng kiến thức tổng hợp là rất lớn Để giúp HS học môn GDCD một cách dễdàng, khoa học và hiệu quả tôi định hướng cho HS theo một số hình thức tổchức dạy học phù hợp với từng hoạt động trong các bài giảng

Dựa trên thực trạng HS ngày nay càng trở nên bị động trong việc học tập,nghiên cứu khoa học Việc phát triển năng lực HS là cấp thiết Nếu xây dựngcho HS được các cách thức học tập, HS có thể tự tìm tòi kiến thức liên quan đếncác vấn đề, việc học trở nên thú vị và đơn giản hơn

2.2.1 Đối với giáo viên

2.2.1.1 Thuận lợi

Trong những năm qua, phần lớn giáo viên đã được tiếp cận với cácphương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Các thuật ngữ như phương pháp dạyhọc tích cực, dạy học dựa trên dự án, dạy học giải quyết vấn đề ; các kĩ thuậtdạy học tích cực như động não, khăn trải bàn, bản đồ tư duy, không còn xa lạvới đông đảo giáo viên hiện nay

trình tổ chức các hoạt động dạy học trên lớp và tự học ở nhà của học sinh cònhạn chế, kém hiệu quả

Phần lớn giáo viên đều lo lắng khi sử dụng phương pháp dạy học mới sẽ

bị "cháy giáo án" do học sinh không hoàn thành các hoạt động được giao tronggiờ học Chính vì vậy, mặc dù có cố gắng nhưng việc sử dụng các phương phápdạy học tích cực hiện hay chưa thực sự tổ chức được hoạt động nhận thức tíchcực, sáng tạo và bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh; việc tăng cườnghoạt động học tập cá thể và học tập hợp tác còn hạn chế; chưa kết hợp được sựđánh giá của giáo viên và sự tự đánh giá của học sinh trong quá trình dạy học

2.2.2 Đối với học sinh

2.2.2.1 Thuận lợi

- Một bộ phận học sinh đã thể hiện được tính chủ động, sáng tạo

- HS có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và Internet

- Kĩ năng học nhóm đã có tiến bộ

2.3.1 Các nội dung được đề cập trong sáng kiến kinh nghiệm

- Nghiên cứu lí luận về các xu hướng đổi mới phương pháp dạy học, đặcđiểm và các yêu cầu sư phạm của hoạt động khởi động và vận dụng mở rộng bàihọc

- Đưa ra một số hình thức tổ chức phần mở đầu và củng cố một bài họctheo định hướng đổi mới PPDH

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá

2.3.2 Tính mới, sáng tạo của giải pháp

- SKKN đã tập trung vào 2 phần chính của hoạt động khởi động là: hoạtđộng kiểm tra điều kiện xuất phát của HS với 4 hình thức được đề xuất, hoạtđộng xây dựng tình huống có vấn đề với 7 hình thức được đề xuất; và 2 phầnchính của hoạt động củng cố, vận dụng và mở rộng là: hoạt động điểm lại nhữngnội dung chính của bài với 4 hình thức được đề xuất, hoạt động vận dụng mởrộng kiến thức với 7 hình thức được đề xuất

- Mỗi một hình thức được đưa ra đều được phân tích cụ thể rõ ràng, có ví

dụ minh họa trực quan, rõ ràng

- Thông qua từng chủ đề, với cách thức học sinh tiếp cận kiến thức tựnhiên nhất từ các tình huống thực tiễn, tổ chức các hoạt động tập thể, làm cácbài tập có vấn đề bản thân HS được tham gia, thảo luận với các ví dụ, hình ảnhtrực quan sinh động nên HS chủ động tìm hiểu, chiếm lĩnh tri thức mới để từ đógiải quyết được vấn đề hoặc câu hỏi chính của bài học

- Trong phần vận dụng mở rộng, các nội dung chính của chủ đề được trìnhbày một cách khoa học, sinh động, dễ nhớ và khá mới mẻ; các bài tập vận dụngkết hợp cả định tính và định lượng có liên hệ thực tế giúp HS ghi nhớ và vậndụng kiến thức hiệu quả hơn

- Trong SKKN, tôi cũng chia sẻ một số kinh nghiệm quý báu của bản thântrong quá trình thực nghiệm để việc vận dụng SKKN vào thực tế mang lại hiệuquả tốt nhất.

2.3.3 Quy trình thiết kế các hoạt động

Việc thiết kế các hoạt động trong bài giảng theo hướng đổi mới cần thựchiện theo các bước sau:

* Bước 1: Xác định mục tiêu, nội dung và đặc điểm của chủ đề

* Bước 2: Tìm hiểu trình độ học sinh và điều kiện cơ sở vật chất.

* Bước 3: Lựa chọn cách vào bài, vận dụng, mở rộng và củng cố chủ

* Bước 6: Thiết kế hoạt động của GV và HS

* Bước 7: Chia sẻ và tranh thủ sự góp ý của đồng nghiệp

* Bước 8: Thử nghiệm trước khi sử dụng chính thức (nếu có điều kiện)

* Bước 9: Chỉnh sửa và hoàn thiện

2.3.4 Xây dựng một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động, vận dụng, mở rộng và củng cố một bài học

2.3.4.1 Xây dựng một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động

+ Hình thức 1: Xây dựng tình huống có vấn đề bằng cách kể chuyện + Hình thức 2: Xây dựng tình huống có vấn đề theo phương pháp trực quan

+ Hình thức 3: Xây dựng tình huống có vấn đề bằng cách liên hệ thực tế + Hình thức 4: Xây dựng tình huống có vấn đề theo phương pháp dẫn dắt logic

+ Hình thức 5: Xây dựng tình huống có vấn đề theo kĩ thuật KWL + Hình thức 6: Xây dựng tình huống có vấn đề bằng cách giải bài tập có vấn đề

+ Hình thức 7: Xây dựng tình huống có vấn đề bằng hình thức đóng vai thực hiện nhiệm vụ

tình huống mới có liên quan Trong SKNN này, tôi xin đề xuất 8 hình thức vậndụng kiến thức như sau:

+ Hình thức 1: Tổ chức chò chơi tập thể như: trò chơi ô chữ, trò chơi lật

ô đoán chữ

+ Hình thức 2: Sử dụng các kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng tự nhiên, xã hội có liên quan

+ Hình thức 3: Vận dụng kiến thức để giải bài tập

+ Hình thức 4: Vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề của thực tiễn cuộc sống.

+ Hình thức 5: Nêu các ứng dụng của kiến thức trong thực tế.

+ Hình thức 6: Vận dụng kiến thức đã học để dựng lại một tình huống + Hình thức 7: Vận dụng để so sánh với những kiến thức đã học

* Củng cố lại những nội dung chính của bài

+ Hình thức 2: Liệt kê các kiến thức đã học

+ Hình thức 3: Dùng thơ ca hoặc bài hát về các kiến thức đã học

+ Hình thức 4: Nhắc lại kiến thức với hình thức khác

2.3.5 Ví dụ minh họa

2.3.5.1 Một số ví dụ minh họa cho hoạt động xây dựng tình huống có vấn đề

* Ví dụ 1: Thiết kế hoạt động xây dựng tình huống có vấn đề chủ đề:

Sự vận động và phát triển của thế giới vật chất GDCD 10

* Mục tiêu: Kích thích HS tìm hiểu về khả năng vận động của các sự

vật, hiện tượng trong thế giới khách quan Nguồn gốc, cách thức và khuynhhướng phát triển của sự vật hiện tượng

* PP/KTDH: Phát vấn, nêu vấn đề, thảo luận chung

+ Xe ô tô buýt rời bến đưa em đến trường

+ Người nông dân đang cày ruộng

+ Cá vàng đang bơi

+ Bố chạy thể dục buổi sáng

+ Mặt trời đang lên

+ Hạt thóc nảy mầm → cây mạ→ cây lúa

* Đặt vấn đề:

- Xung quanh chúng ta có sự vật hiện tượng nào không vận động haykhông? Nếu sự vật không có khả năng vận động thì điều gì sẽ xảy ra?

- Tại sao thế giới mà chúng ta đang sống luôn bị biến đổi? Nguồn góc,cách thức và khuynh hướng chung của quá trình đó là gì?

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này,chúng ta cùng nghiên cứu nội dung bàihọc

- Thực hiện nhiệm vụ: HS quan sát và suy nghĩ, trả lời câu hỏi.

- Báo cáo kết quả: HS trình bày, các HS khác theo dõi, nhận xét, bổ

sung (nếu có)

- Đánh giá kết quả: GV nhận xét, định hướng kiến thức

Để giải thích được các sự vật hiện tượng diễn ra ở trạng thái nào thì saukhi học xong chủ đề học sinh sẽ biết được xung quanh chúng ta các sự vật hiệntượng luôn luôn vận động , vận động là phương thức tồn tại của thế giới vật chất

và HS phân biệt được các hình thức vận động của các sự vật , hiện tượng

* Ví dụ 2: Thiết kế hoạt động xây dựng tình huống có vấn đề cho chủ đề: Quan niệm về đạo đức và một số phạm trù đạo đức cơ bản GDCD 10

*Mục tiêu: Giúp học sinh thấy được các giá trị đạo đức được thể hiện

sinh động gần gũi ngay trong chính cuộc sống và quan hệ của các em, để từ đóhọc sinh có ý thức điều chỉnh cho phù hợp

* PP/KTDH: Phát vấn, nêu vấn đề, thảo luận chung

* Thời gian: 5 phút

* Sản phẩm: Câu trả lời của HS

* Tiến trình thực hiện:

- GV giao nhiệm vụ:

Quan sát hình ảnh và cho biết: Hai hình ảnh trên nới về vấn đề gì?

- Thực hiện nhiệm vụ: HS quan sát và suy nghĩ, trả lời câu hỏi.

- Báo cáo kết quả: Đại diện HS trình bày, các HS khác theo dõi, nhận

hiện việc làm có đạo đức