(SKKN 2022) sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu trong bài 3 một số vấn đề mang tính toàn cầu

Vì vậy tôi đã chọn giải pháp: “Sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu trong bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC KĨ NĂNG ỨNG PHÓVỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG BÀI 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ MANG TÍNH TOÀN CẦU

MỤC LỤC Trang

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do lựa chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……… ……… 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu……… ……… 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… ……… 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận 2-3 2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3-6 2.3 Các phương pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề đặt ra …… 6-10 2.3.1.Thiết kế giáo án thể nghiệm:……… 10-15 2.3.2.Thực nghiệm sư phạm……… 15

2.3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm ……… 16

2.3.4 Nhận xét, đánh giá của Thầy (cô) và học sinh 16 -17 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17

2 4.1.Khả năng ứng dụng và triển khai 18

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận……… 19

3.2 Kiến Nghị ……… 20 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

1.MỞ ĐẦU

1.1 Lí do lựa chọn đề tài:

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu (BÐKH) đã trở thành tháchthức và nguy cơ lớn nhất đối với nhân loại ở thế kỷ XXI và đây không còn làvấn đề của một ngành riêng lẻ mà chính là vấn đề của phát triển bền vững”.Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (2007), Việt Nam là một trong nămnước sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng của BÐKH và nước biển dâng, trong đóvùng đồng bằng sông Hồng và sông Mê Công bị ngập chìm nặng nhất Hậu quảcủa BÐKH đối với Việt Nam là nghiêm trọng và là một nguy cơ hiện hữu chomục tiêu xoá đói giảm nghèo, cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và

sự phát triển bền vững của đất nước

Trong thời gian qua, nước ta đã có những giải pháp giúp ứng phó vớiBÐKH mà một trong những giải pháp lâu dài và hiệu quả nhất đó chính là giáodục nâng cao nhận thức của cộng đồng trong vấn đề BÐKH Giúp họ biết đượcnhững ảnh hưởng mà con người phải gánh chịu, từ đó để có ý thức tự giác,những hành động cụ thể để bảo vệ môi trường, để thích ứng và giảm nhẹ nhữngtác động của BÐKH

Muốn làm được điều đó thì phải chú trọng giáo dục Việc thực hiện giáodục biến đổi khí hậu trong nhà trường nhằm làm cho các em học sinh có nhữnghiểu biết, nhận thức và có các hành vi ứng xử phù hợp với biến đổi khí hậu Từ

đó, các em có những hành động thích hợp tham gia vào các hoạt động về ứngphó với biến đổi khí hậu nói riêng và với thiên tai nói chung

Là một giáo viên giảng dạy môn Địa lí, bản thân tôi luôn mong muốn và ýthức trách nhiệm rằng: phải giáo dục biến đổi khí hậu cho học sinh, phải địnhhướng học sinh lấy kiến thức môn học để xây dựng mục tiêu phát triển bền

vững Vì vậy tôi đã chọn giải pháp: “Sử dụng một số phương pháp dạy học

tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu trong bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu chương trình địa lí 11

THPT”

1.2 Mục đích nghiên cứu:

- Vận dụng cơ sở lí luận và thực tiễn về giáo dục kĩ năng sống cho học sinhdưới góc độ Địa Lí học để xác định nội dung và hình thức giáo dục kĩ năng ứngphó với biến đổi khí hậu cho học sinh lớp 11

- Góp phần giảm thiểu những tác hại do biến đổi khí hậu mang lại cho học sinhtrên phạm vi cả nước

- Góp phần đào tạo thế hệ học sinh có đủ kiến thức và kĩ năng nhằm đáp ứngyêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ mới

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 11.

- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các phương pháp dạy học

tích cực nhằm năng cao hiệu quả giáo dục kỹ năng ứng phó với biến đổi khí hậuqua bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu chương trình địa lí 11 THPT

1 4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nhóm phương pháp lý thuyết: Phương pháp phân tích, tổng hợp; phương

pháp hệ thống hóa; phương pháp lịch sử

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát; phương

pháp phỏng vấn; phương pháp điều tra; phương pháp thực nghiệm; phương phápthống kê toán học; phương pháp tổng kết thực nghiệm

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận cuả sáng kiến kinh nghiệm:

2.1.1 Vai trò của các phương pháp dạy học tích cực:

Phương pháp dạy học (PPDH) được hiểu là cách thức, là con đường hoạtđộng chung giữa GV và HS, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương phápdạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Vìvậy sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực sẽ nâng cao hiệu quả giáodục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu trong chương trình Địa lí 11

Có nhiều phương pháp dạy học tích cực được sử dụng trong các giờ dạyhọc địa lí ở trường THPT để nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng ứng phó vớibiến đổi khí hậu như: phương pháp trực quan, phương pháp thực địa, phươngpháp hình thành biểu tượng địa lí, phương pháp hình thành kĩ năng xác lập mốiquan hệ nhân quả

1.1.2 Một số khái niệm cơ bản về thiên tai, biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là thay đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc

dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài gây ra những ảnhhưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các

hệ sinh thái tự nhiên, đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến

sức khỏe và phúc lợi của con người”.(Theo công ước chung của LHQ về biến đổi khí hậu).

Thiên tai là một hiện tượng thiên nhiên không bình thường có thể đe dọa

đến tính mạng con người, tài sản, cơ sở vật chất, kinh tế xã hội và môi trường

Ứng phó biến đổi khí hậu là các hoạt động của con người nhằm thích ứng

và giảm nhẹ biến đổi khí hậu

Giáo dục biến đổi khí hậu(GDBĐKH) giúp người học hiểu và biết được

những tác động của hiện tượng nóng lên toàn cầu, đồng thời khuyến khích thayđổi hành vi để ứng phó với BĐKH

2.1.2 Giới thiệu địa chỉ tích hợp nội dung giáo dục tích hợp ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai trong môn địa lí 11THPT

Dựa trên yêu cầu về mục tiêu giáo dục và dựa trên sự tích hợp khác nhautrong mỗi bài học địa lí, chúng ta có thể phân ra 3 mức độ bài học giáo dục biếnđổi khí hậu như sau:

+ Lồng ghép toàn phần: Đối với các bài học có nội dung phù hợp hoàn toànvới một nội dung hay một chủ đề của biến đổi khí hậu

+ Lồng ghép bộ phận: Đối với các bài học có một phần nội dung phù hợpvới một nội dung hay một chủ đề của biến đổi khí hậu

+ Liên hệ: Trong chương trình Địa lí lớp11, giáo dục ứng phó với biến đổikhí hậu và phòng chống thiên tai chủ yếu được tích hợp ở mức độ lồng ghép bộphận hoặc liên hệ

2

Cụ thể các địa chỉ và mức độ tích hợp nội dung giáo dục tích hợp ứng phóvới biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai trong bài 3: Một số vấn đề mang tínhtoàn cầu chương trình địa lí 11 THPT được tổng hợp bởi bảng

BẢNG 1.1 Bảng thống kê địa chỉ tích hợp nội dung giáo dục biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai

Khối

lớp Bài dạy Nội dung tích hợp

Điều chỉnh, tích hợp, cập nhật

Tổ chức thực hiện

Mức độ tích hợp

Biến đổi khí hậu tính toàn cầu,suy giảm tầng zôn

Ô nhiễm nước ngọt, biển đạidương

Suy giảm đa dạng sinh vật

Cập nhật

TG, VN,địa

phương

Trênlớp

Bộphận

Ở phần này giáo viên cũng cần lưu ý, khi xây dựng chủ đề hoặc bài giảngtích hợp nội dung biến đổi khí hậu, dựa vào địa chỉ đã xác định, giáo viên tiếnhành chi tiết hóa các nội dung biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai vào bàihọc hoặc đưa ra các nội dung riêng lẻ theo chủ đề của biến đổi khí hậu.Tuynhiên, khi thực hiện bước này, giáo viên cần tuân thủ các nguyên tắc của giáodục tích hợp để tránh việc lồng ghép khiêng cưỡng hoặc nội dung lồng ghép lặplại, thời lượng phân bố không hợp lý

2 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Khái quát về địa bàn và mẫu phiếu khảo sát

Để tìm hiểu thực trạng phát triển năng lực tự học cho HS trong dạy học Địa

lí ở trường THPT, chúng tôi tiến hành khảo sát 4 GV và 82 HS lớp 11 tại trườngTHPT Hà Trung từ tháng 10-11/2021 bằng nhiều phương pháp nghiên cứu như:nghiên cứu lí luận, điều tra bằng bảng hỏi, thống kê toán học để xử lí số liệu

sinh mà quên mất nhiêm vụ quan trọng là cần “truyền lửa”, rèn luyện cho các

em kĩ năng cần thiết trước các thảm họa của thiên nhiên và biến đổi khí hậu

2.2.2 Kết quả khảo sát thực trạng sử dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu các trường THPT.

- Kết quả điều tra từ GV

Trước khi tiến hành dạy học thực nghiệm nội dung tích hợp giáo dục kĩnăng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu, tôi đã làm một cuộckhảo sát, điều tra phỏng vấn trực tiếp với giáo viên giảng dạy bộ môn địa lý củatrường THPT tôi đã thu được kết quả như sau:

1 Theo thầy (cô) việc đưa nội dung tích hợp giáo

dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và

biến đổi khí hậu vào trong dạy học địa lý lớp 11

là

Rất cần thiết 90%

2 Theo thầy (cô), mục đích giáo tích hợp giáo

dục kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậu cho

học sinh lớp 11 qua bài dạy Địa lý là

Nâng cao kĩ

3 Theo thầy (cô), nội dung tích hợp giáo dục kĩ

năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi

khí hậu nên được tổ chức một cách

năng ứng phó với biến

đổi khí hậu cho học

sinh lớp 11 hiện nay là

Phương pháp truyềnthống: phương phápgiảng giải, thuyết trình,nêu vấn đề…

Thường xuyên 60%

Phương pháp dạy họctích cực: dự án, đóngvai, trò chơi, động não,trực quan, thực địa…

Thường xuyên 40%

5 Theo thầy (cô), ai là người có trách nhiệm tích

hợp giáo dục kĩ năng ứng phó với thiên tai và

biến đổi khí hậu cho các em học sinh lớp 11

THPT

Tất cả các giáo

6 Khó khăn thường gặp khi thầy (cô) tiến hành

tích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với

thiên tai và biến đổi khí hậucho học sinh trong

dạy học địa lý lớp 11 THPT là:

Thiếu cơ sở, vậtchất, phươngtiện dạy họctích cực, thờigian, kinh phí

50%

7 Những thuận lợi khi thầy (cô) tiến hành tích

hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên

tai và biến đổi khí hậu cho học sinh trong dạy

Sự quan tâmcủa nhà trường,

sự đa dạng của

60%

4

học địa lý 11 THPT là thông tin đạichúng

Kết quả điều tra từ HS

1 Theo các em việc đưa nội dung tích hợp giáo

dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến

đổi khí hậu vào trong dạy học địa lý lớp 11 là

Rất cần thiết 100%

2 Theo các em, mục đích giáo tích hợp giáo dục

kĩ năng ứng phó với biến đổi khí hậucho học sinh

lớp 11 qua bài dạy Địa lý là

Nâng cao kĩ

3 Theo các em, nội dung tích hợp giáo dục kĩ

năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi

khí hậu nên được tổ chức một cách

Thường xuyên 80%

4 Theo các em, ai là người có trách nhiệm tìm

hiểu kĩ năngứng phó với thiên tai và biến đổi khí

Tất cả các học

5 Khó khăn thường gặp khi các em tiến hành tích

hợp giáodục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên

tai và biến đổi khí hậu cho học sinh trong dạy học

địa lý lớp 11 THPT là:

Thiếu cơ sở,

phương tiệndạy học tíchcực, thời gian,kinh phí

Thứ nhất, do một số giáo viên không nắm rõ các nội dung tích hợp giáo dục

kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu

Thứ hai, hầu hết giáo viên chỉ quan tâm đến nội dung của sách giáo khoa,coi đây là nguồn kiến thức địa lí duy nhất cần truyền thụ hết cho học sinh, làmcho học sinh không tích cực vào quá trình khám phá, lĩnh hội kiến thức Do đóhiệu quả tích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khíhậu không như mong muốn

Thứ ba, do phương tiện dạy học ở các nhà trường còn thiếu nhiều, số lượnghọc sinh trong một lớp đông, đời sống một bộ phận cán bộ giáo viên còn nhiềukhó khăn nên việc tiến hành phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực chưađược thường xuyên

Thứ tư, là có nhiều giáo viên ngại sử dụng vì sợ mất thời gian Hoặc có sửdụng các phương pháp và hình thức dạy học tích cực thì thường là giờ thaogiảng, còn giờ học bình thường trên lớp các nội dung liên quan đến tích hợpgiáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu họ để họcsinh tự tìm hiểu qua SGK mà chưa quan tâm đến hình thành các kĩ năng, truyềncảm hứng cho các em.

Thứ năm, là nội dung tích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiêntai và biến đổi khí hậu trong SGK hiện hành phân bố rải rác ở nhiều bài học nêngiáo viên rất khó khi tiến hành các phương pháp dạy học phù hợp để khai thácmột cách sâu sắc,có hiệu quả các nội dung này cho học sinh Do đó nhiều giáoviên dù rất trăn trở muốn nâng cao hiệu quả tích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn,ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu cho các công dân tương lai của đấtnước nhưng còn rất lúng túng Vì vậy, dù giáo viên rất cố gắng nhưng thực trạngtích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu hiệnnay trong nhà trường đa phần còn tẻ nhạt, thiếu hấp dẫn

Xuất phát từ những nguyên nhân trên dẫn đến một hậu quả là học sinhkhông thích học địa lí, không hứng thú với việc tìm hiểu các bài học địa lí, trong

đó nội dung tích hợp giáo dục kĩ năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổikhí hậu không phải là một ngoại lệ

2.3 Các phương pháp dạy học tích cực được áp dụng trong dạy học tích hợp nội dung giáo dục ứng phó với BĐKH và PCTT trong bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu chương trình địa lí 11 THPT

2.3.1 Phương pháp trực quan

Phương tiện trực quan trong dạy học địa lí khá đa dạng Loại phương tiệntrực quan có nhiều khả năng giáo dục BĐKH&PCTT, đó là bản đồ giáo khoa,

Át lát địa lí, tranh ảnh, băng/ đĩa hình, (gọi chung là hệ thống kênh hình)

2.3.1.1 Sử dụng bản đồ giáo khoa, Át lát địa lí

Bản đồ giáo khoa, Át lát Địa lí là “Cuốn sách giáo khoa thứ hai” của mônđịa lí và nó cũng là một trong những phương tiện trực quan để HS khai thác trithức Tuy nhiên, không phải bản đồ giáo khoa nào cũng có khả năng giáo dụcbiến đổi khí hậu Vì vậy, khi giảng dạy bài học địa lí có nội dung liên quan đếngiáo dục biến đổi khí hậu, người giáo viên cần phải lựa chọn bản đồ sao cho hợp

lí Các bản đồ có thể được sử dụng để giáo dục biến đổi khí hậu là bản đồ khíhậu, bản đồ rừng, bản đồ khoáng sản, bản đồ địa lí tự nhiên, bản đồ các vùngkinh tế

Việc hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ các bản đồ cũng rất có khả năng

để giáo dục biến đổi khí hậu Ngoài các bước như: lựa chọn bản đồ phù hợp vớinội dung bài học, đọc tỉ lệ và bảng chú giải trên bản đồ, xác định vị trí đối tượngtrên bản đồ, tìm ra mối liên hệ giữa các đối tượng và hiện tượng địa lí; Chúng tacần chú ý tới việc: vận dụng kiến thức địa lí để nhận xét, giải thích, liên hệ cáchiện tượng địa lí có liên quan tới vấn đề biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai

Ví Dụ, khi dạy bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu - lớp 11, GV yêu

cầu HS dựa vào bản đồ khí hậu thế giới và kiến thức đã học, hãy xác định khuvực chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu

6

2.3.1.2 Sử dụng tranh/ảnh địa lí

Việc sử dụng tranh/ ảnh có nội dung về biến đổi khí hậu, phòng chống thiêntai giúp HS có thể dễ dàng nhận biết được nguyên nhân, biểu hiện và hậu quảcủa biến đổi khí hậu Cùng với tranh/ảnh giáo khoa, GV nên sử dụng những ảnhminh họa có nội dung liên quan đến biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai gắnvới bài học

Như vậy, khi sử dụng tranh/ảnh, GV cần chuẩn bị những câu hỏi hướngdẫn HS khai thác nội dung được thể hiện trên bức tranh/ảnh và những câu hỏiyêu cầu HS vận dụng những kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng đượcthể hiện trên bức tranh/ảnh có liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với vấn đề biến đổikhí hậu, phòng chống thiên tai

Ví dụ: Khi dạy bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu, GV chiếu cho HS

quan sát một bức ảnh địa lí về cảnh khai thác, chặt phá rừng bừa bãi, việc xảnước thải chưa qua xử lí sẽ dẫn đến hậu quả gì ?

2.3.1.3 Sử dụng băng/đĩa hình(video clip)

Băng/đĩa hình (video clip) là một loại phương tiện trực quan có nhiều ưuđiểm trong việc cung cấp những thông tin động về BĐKH, phòng chống thiêntai tạo điều kiện thuận lợi cho HS khai thác kiến thức

Khi sử dụng băng/đĩa hình, GV có thể tiến hành theo các bước sau :

+ Bước 1: Định hướng nhận thức Bước này nhằm giúp HS biết được mụcđích, yêu cầu và những vấn đề chính cần tìm hiểu

+ Bước 2: GV mở băng/đĩa hình cho HS xem từng đoạn Sau mỗi đoạn,

GV tắt băng/đĩa hình và đặt câu hỏi vừa nhằm kiểm tra nhận thức của HS, vừagợi ý cho HS nêu lên những ý quan trọng nhất trong đoạn băng/đĩa hình vừaxem

+ Bước 3: Kết thúc, GV yêu cầu HS nêu những ý chính đã nhận thức đượcqua băng/đĩa hình đã xem Cuối cùng, GV tóm tắt, củng cố và khắc sâu nhữngnội dung chính

Ví dụ: khi dạy bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu − lớp 11, giáo viên

chiếu một đoạn phim ngắn về hiện tượng băng tan ở Bắc cực, Chúng ta cần làm

gì để phòng, chống hiện tượng băng tan ở bắc cực? Trong quá trình theo dõi,giáo viên nhấn mạnh cho HS các thông tin quan trọng liên quan đến nội dungcần giáo dục

Lưu ý : Hầu hết kiến thức giáo dục BĐKH, phòng chống thiên tai có trong

một số bài học chỉ ở mức độ liên hệ, cho nên GV phải tính đến độ dài của đoạnphim, có chọn lọc, kết hợp các phương pháp/kĩ thuật dạy học tích cực để manglại hiệu quả cho bài học, góp phần giáo dục về tác hại của BĐKH và đủ thờigian của một tiết học

Việc lồng ghép những đoạn phim vào bài học đúng lúc, đúng chỗ, vừaphải sẽ góp phần làm cho bài HS sinh động, hấp dẫn

2.3.2 Phương pháp thực địa

Các công tác ngoài thực địa có thể kể đến là tham quan địa lí, khảo sát địa

lí địa phương Phương pháp thực địa bao gồm một hệ thống các phương pháp:thực địa, điều tra, phỏng vấn, nghe báo cáo,

Do con người thải khối lượng lớn khí thải như CO2, khí CFCs…trong sản xuất và sinh hoạt.

Làm băng tan ở các vùng cực, núi cao -> nước biển dâng gây ngập lụt ở nhiều nơi.

Thời tiết, khí hậu thất thường, thiên tai thường xuyên.

Ảnh hưởng đến sức khỏe con người, mùa màng và sinh vật

Bản chất của các phương pháp này là thu thập thông tin từ thực tế nhằmkhai thác, củng cố và bổ sung kiến thức

Đối với việc giáo dục ứng phó với BĐKH, phòng chống thiên tai, phươngpháp thực địa có ý nghĩa quan trọng, tạo điều kiện cho HS có thể nhận thứcđược một cách trực quan các sự vật và hiện tượng địa lí, có điều kiện liên hệnhững kiến thức được học trong nhà trường với cuộc sống xung quanh, vậndụng kiến thức đã học và kĩ năng vào thực tiễn Tuy nhiên, việc sử dụng cácphương pháp này đòi hỏi phải có sự chuẩn bị công phu, kĩ càng và cần có nhiềuthời gian Vì vậy, tùy điều kiện của từng địa phương, từng trường và đối tượng

HS mà GV lựa chọn nội dung và phương pháp cho phù hợp

2.3.3 Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí

Biểu tượng địa lí là hình ảnh của sự vật, hiện tượng địa lí mà HS có đượctrong các giờ học địa lí hoặc tự tri giác ở ngoài thực tế, như một cánh đồng, mộtquả đồi, một khu rừng, một nhà máy, môi trường nơi cư trú, những hậu quả củatai biến thiên nhiên (lũ lụt, hạn hán, nắng nóng, giá rét, sạt lở bờ biển…) Biểutượng bao giờ cũng có tính riêng lẻ và là những hình ảnh cụ thể

Phương pháp hình thành những biểu tượng địa lí nói chung và giáo dục ứngphó với BĐKH nói riêng tốt nhất với HS là hướng dẫn các em quan sát các sựvật, hiện tượng có thể trực tiếp trên thực địa hoặc trên tranh ảnh, đoạn phim…

Ví dụ: khi dạy bài 3: Một số vấn đề mang tính toàn cầu − lớp 11, giáo viên

cho HS theo dõi đoạn phim một số thiên tai chủ yếu của nước ta rồi yêu cầu các

em đề xuất các biện pháp ứng phó khi xảy ra các thiên tai đó

2.3.4 Phương pháp hình thành kĩ năng xác lập mối quan hệ nhân quả

Mối quan hệ nhân quả trong địa lí là mối quan hệ giữa các hiện tượng tựnhiên với nhau, giữa các hiện tượng địa lí kinh tế − xã hội với nhau và giữa tựnhiên với kinh tế − xã hội Đối với những bài học có nội dung giáo dục BĐKH,

ta có thể vận dụng phương pháp này Các mối quan hệ nhân quả là những mốiquan hệ biểu hiện mối tương quan phụ thuộc một chiều giữa các sự vật, hiệntượng địa lí Trong mối quan hệ này, có hai thành phần: một bên là nhân, mộtbên là quả Chỉ có nhân sinh ra quả, chứ quả không sinh ra nhân

- Khi hướng dẫn HS xác lập các mối quan hệ nhân quả, GV cần giúp HS : + Phân biệt nguyên nhân và kết quả

+ Xác định mối quan hệ nhân quả này là quan hệ nhân quả đơn giản hayphức tạp, quan hệ nhân quả trực tiếp hay quan hệ nhân quả gián tiếp

+ Xây dựng các sơ đồ thể hiện các mối quan hệ nhân quả Trong sơ đồ nêndùng mũi tên để thể hiện quan hệ giữa nhân và quả

Ví dụ : Khi dạy bài 3 : Một số vấn đề mang tính toàn cầu “Biến đổi khí

hậu toàn cầu và suy giảm tầng ozon.” chính là hệ quả của việc do con người

thải khối lượng lớn khí thải như CO2, khí CFCs…trong sản xuất và sinh hoạt.Ta

có thể sử dụng sơ đồ quan hệ nhân quả đơn giản như sau

8

- Mối quan hệ nhân quả không phải chỉ từ một nguyên nhân sinh ra một kết quảhoặc nhiều kết quả, mà có thể một kết quả được sinh ra từ nhiều nguyên nhân

2.3.5 Phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm được sử dụng rộng rãi nhằm giúp cho mọi học sinh thamgia một cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho các em chia sẻ kiếnthức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết một vấn đề có liên quan đến bài học

* Cách tiến hành

- Bước 1: Phân công nhiệm vụ

- Bước 2: Các nhóm tiến hành thảo luận

- Bước 3: Báo cáo kết quả thảo luận trước lớp

* Ví dụ: Đối với bài 3 “Một số vấn đề mang tính toàn cầu” mục Biến đổi khí

hậu giáo viên sử dụng phương pháp thảo luận nhóm như sau:

+ Bước 1: Giáo viên chia lớp thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm 8-9 thành viên(lớp sẽ chia thành 4 nhóm), phân công nhiệm vụ như sau: Nhóm 1: Biểu hiệncủa Biến đổi khí hậu toàn cầu và suy giảm tầng ozôn; Nhóm 2:Nguyên nhân;Nhóm 3: Hậu Qủa; Nhóm 4: Giải pháp, kỹ năng ứng phó với biến đổi khí hậu.Thời gian thảo luận là 3 phút

+ Bước 2: Các nhóm tiến hành thảo luận

+ Bước 3: Nêu các câu hỏi đã thảo luận trước lớp cho nhóm thuyết trình Giáo viên cử bất kì HS nào trong nhóm lên báo cáo để các em trong quátrình học tập đều có cơ hội rèn luyện kĩ năng thuyết trình trước đám đông

Sau khi từng nhóm nhận xét, đặt các câu hỏi phản biện cho nhóm thuyếttrình xong, nhóm thuyết trình sẽ giải đáp Cuối cùng giáo viên chốt vấn đề trọngtâm để tất cả HS đều nắm được nội dung cơ bản Ngoài các phương pháp đặctrưng của môn Địa lí trên, để nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng biến đổi khíhậu,phòng chống thiên tai, GV có thể sử dụng linh hoạt các phương pháp dạyhọc khác như: phương pháp đóng vai, nghiên cứu trường hợp điển hình, xử lí

tình huống, trò chơi, phương pháp dự án, phương pháp giải quyết vấn đề…

Lưu ý: Dù sử dụng phương pháp nào đi nữa thì khi tích hợp giáo dục kĩ

năng sinh tồn, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu, giáo viên cần hìnhthành cho học sinh các kỹ năng cơ bản gồm: Nhận biết dấu hiệu trước khi xảy rathiên tai (thiên tai đó hay xảy ra ở đâu? hay xảy ra lúc nào? những dấu hiệu khi

nó xảy ra?); Ứng phó khi thảm họa xảy ra (các cách thoát thân, các phương phápliên lạc tìm kiếm sự trợ giúp, các kỹ năng sống sót cần thiết); ứng phó sau khithảm họa xảy ra (xác định những sự trợ giúp,chia sẽ mất mát với mọi người, giữ

hy vọng, bắt tay vào dọn dẹp vệ sinh môi trường trành nguy cơ dịch bệnh )

2.3.6 Thiết kế giáo án thể nghiệm:

Bài 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ MANG TÍNH TOÀN CẦU

I MỤC TIÊU BÀI HỌC: Sau bài học, học sinh cần:

1 Kiến thức:

- Biết và giải thích được tình trạng bùng nổ dân số ở các nước đang phát triển

và già hóa dân số ở các nước phát triển

- Trình bày được một số biểu hiện, nguyên nhân của ô nhiễm môi trường;phân tích được hậu quả của ô nhiễm môi trường; nhận thức được sự cần thiếtphải bảo vệ môi trường

- Hiểu được nguy cơ chiến tranh và sự cần thiết phải bảo vệ hòa bình

2 Kỹ năng:

- Phân tích được các tranh ảnh, tư liệu

- Kỹ năng khai thác và xử lí bảng số liệu để rút ra kiến thức Liên hệ thực tế

- Kỹ năng trình bày, báo cáo, giải quyết một số vấn đề

Mục tiêu: Biết và giải thích được tình trạng bùng nổ dân số ở các nước đang

phát triển và già hóa dân số ở các nước phát triển

Phương thức hoạt động: Hoạt độngcá nhân

Cách thức tổ chức: tại lớp

Bước 1: GV giao nhiệm vụ cho HS: các em biết gì về hai bức tranh trên?

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ cá nhân GV quan sát và trợ giúp HS

Bước 3: Trao đổi, thảo luận GV gọi HS lên

Hình thành kiến thức và luyện tập kĩ năng

HOẠT ĐỘNG1:

Mục tiêu: Biết và giải thích được tình trạng bùng nổ dân số ở các nước đang

phát triển và già hóa dân số ở các nước phát triển

Phương thức:cá nhân

Hình thức tổ chức: tại lớp

Bước 1: GV giao nhiệm vụ cho HS:

Dựa vào bảng 3.1 trang 13 và bảng 3.2 trang 14 lập bảng so sánh tỉ suất gia tăngdân số tự nhiên, cơ cấu dân số theo nhóm tuổi của nhóm nước đang phát triển vàphát triển

Bước 2: Hs thực hiện nhiệm vụ: HS làm việc cá nhân, GV quan sát, trợ giúp

Cao và có xu hướng giảm:

Giai đoạn:1960-1965: 2,3Giai đoạn:2001-2005: 1,5

Kết luận Các nước phát triển có dân số già,

tỷ lệ sinh thấp, dân số tăng chậm Già hóa dân số

- Dân số thế giới tăng nhanh,nhất là nửa sau thế kỷ XX

- Dân số bùng nổ hiện nay chủyếu ở các nước đang phát triển,chiếm khoảng80%

dân số và 95% số dân gia tănghằng năm Bùng nổ DSHậu quả - Nguồn lao động trẻ, năng động + Về kinh tế:kìm hãm sự phát

bị thiếu hụt, đặc biệt là trong cácngành đòi hỏi nhiều lao động nhưdệt may, chế biến thực phẩm…vàcác ngành đòi hỏi đội ngũ tri thứctrẻ năng động (tin học điện tử,dịch vụ…).

- Chi phí lớn về phúc lợi xã hội, y

tế cho người già

- Nguy cơ suy giảm dân số

triển kinh tế+ Xã hội: gây sức ép lên cácvấn đề y tế, giáo dục, nhà ở…;tình trạng thất nghiệp thiếu việclàm; xảy ra các tệ nạn xã hội.+ Môi trường: cạn kiệt tàinguyên, ô nhiễm môi trường(đất, nước, không khí)

HOẠT ĐỘNG 2:

a)Mục tiêu: Trình bày được một số biểu hiện, nguyên nhân của ô nhiễm môi

trường; phân tích được hậu quả của ô nhiễm môi trường; nhận thức được sự cầnthiết phải bảo vệ môi trường

b) Phương thức: Nhóm.

c) Hình thức tổ chức: Tại lớp.

Bước 1: GV tổ chức cuộc thi: “Họa sĩ tài năng”.

HS: Bằng hiểu biết của bản thân, thể hiện các vấn đề môi trường qua tranh vẽ

GV chia lớp làm 4 nhó, mỗi nhóm thể hiện 1 nội dung

Nhóm 1: Biến đổi khí hậu

Nhóm 2: Ô nhiễm nước ngọt

Nhóm 3: Thủng tầng ozon

Nhóm 4: Ô nhiễm nguồn nước biển

Bước 2: Hs thực hiện nhiệm vụ: HS làm việc nhóm, GV quan sát, trợ giúp HS Bước 3: Báo cáo thảo luận:GV gọi đại diện nhóm lên bảng báo cáo kết quả,

một số HS khác bổ sung

Bước 4: Đánh giáquá trình HS thực hiện về thái độ, tinh thần học tập, khả

năng giao tiếp và kết quả cuối cùng

II Môi trường:

Một số vấn đề môi trường toàn cầu

Vấn đề Hiện trạng Nguyên nhân Hậu quả Giải pháp

Biến đổi

khí hậu

Nhiệt độ khíquyển tăngngày càng lớn,mưa axit

Khí CO2 tănggây hiệu ứngnhà kính

Thời tiết thayđổi thất thường,băng tan ở 2cực Ảnh hưởngđến sức khỏe,sinh hoạt, sảnxuất

Cắt giảmlượng CO2,

NO2, SO2,

CH4 Trongsản xuất vàsinh hoạt

Suy giảm

tầng ôzôn

Tầng ôzôn bịthủng và lổthủng ngàycàng lớn

Hoạt độngcông nghiệp vàđời sống thảikhí

CFCS,SO2

Gây nhiều táchại đến sức khỏecon người, mùamàng và các loạisinh vật

Cắt giảmlượng CFCStrong sảnxuất

12

Ô nhiểm biển

và đại dương

Chất thải côngnghiệp, nôngnghiệp và sinhhoạt

Vận chuyểndầu, tràn dầu, rácthải trên biển

1,3 tỷ ngườithiếu nước sạchảnh hưởng đếnsức khỏe, sinhvật thủy sinh

Tăng cườngxây dựng cácnhà máy xử

lý nước thải.Đảm bảo antoàn hànghải

Suy giảm

đa dạng

sinh học

Nhiều loàisinh vật bịtuyệt chủng,nhiều hệ sinhthái biến mất

Khai thác quámức, thiếu hiểubiết trong sửdụng tự nhiên

Mất đi nhiềuloài sinh vật, xãhội mất nhiềutiềm năng pháttriển kinh tế

Xây dựngcác vườnquốc gia vàkhu bảo tồnthiên nhiên

HOẠT ĐỘNG 3:

a)Mục tiêu:Hiểu được nguy cơ chiến tranh và sự cần thiết phải bảo vệ hòa bình b)Phương thức:cá nhân

c)Hình thức tổ chức: tại lớp

Bước 1: GV giao nhiệm vụ : Bên cạnh những vấn đề suy giảm môi trường thế

giới đang phải đối mặt với những vấn đề khác