(SKKN 2022) sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thanh hóa trong dạy học lịch sử việt nam từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường trung học phổ thông lê lợi

Trong quá trình dạy học của mình, nếu giáo viên tiến hành dạy học lịch sử địaphương theo chương trình quy định hoặc liên hệ với lịch sử địa phương khi giảngdạy lịch sử dân tộc và tổ chức

1 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài

Trong nhà trường trung học phổ thông(THPT), các môn khoa học tự nhiênnhư: Toán, Lý, Hóa…, các môn khoa học xã hội như: Văn, Sử, Địa, Giáo dục côngdân…có vai trò to to lớn trong việc hình thành tri thức và nhân cách cho thế hệ trẻ -chủ nhân tương lai của đất nước

Quá trình dạy và học lịch sử Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung rất dài,thật khó để nắm ngần ấy thông tin, bởi não chúng ta còn phải dung nạp vô số kiếnthức của những môn học khác Bên cạnh đó, cũng do cơ hội để sau này tìm kiếmviệc làm từ bộ môn này còn hạn chế, bản thân nhiều phụ huynh học sinh khôngmuốn con em mình chuyên sâu học về lịch sử Trước thực trạng học sinh có sự nhậnthức, hiểu biết về văn hóa, lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương ngày càng hạn chế

Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc, có quan hệmật thiết với lịch sử dân tộc Bất cứ một sự kiện lịch sử dân tộc cũng đều mang tínhđịa phương vì nó diễn ra ở một địa phương cụ thể với không gian và thời gian xácđịnh Tùy quy mô, tính chất của sự kiện mà có thể ảnh hưởng đến từng địa phương,quốc gia và thậm chí cả thế giới Cho nên, tri thức lịch sử địa phương là một bộphận hợp thành, là biểu hiện cụ thể và phong phú của lịch sử dân tộc Nó chứngminh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong sự phát triển chung của

cả dân tộc

Trong quá trình dạy học của mình, nếu giáo viên tiến hành dạy học lịch sử địaphương theo chương trình quy định hoặc liên hệ với lịch sử địa phương khi giảngdạy lịch sử dân tộc và tổ chức công tác ngoại khóa lịch sử thì sẽ làm cho học sinhsay mê, hứng thú học tập bộ môn và nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học Điềunày cũng phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh phổ thông Các em đang độ tuổithiếu niên hoặc bước sang ngưỡng cửa của thanh niên, còn nặng tình cảm, quennhận biết từ gần đến xa, từ hẹp đến rộng, từ cụ thể đến trừu tượng Dạy và học lịch

sử địa phương giúp học sinh hiểu về mảnh đất và con người nơi mình sinh ra và lớnlên, hun đúc niềm tự hào, giáo dục truyền thống

Với chức năng giáo dục đặc trưng của bộ môn Lịch sử, việc sử dụng tư liệulịch sử địa phương trong quá trình giảng dạy nội dung lịch sử dân tộc là rất cầnthiết Tôi luôn xác định việc giảng dạy Lịch sử địa phương luôn song hành cùng lịch

sử dân tộc Thông qua các tiết học lồng ghép trong các bộ môn khoa học xã hội, kết

hợp với chương trình ngoại khóa sẽ giúp các em học sinh(HS) có một sự nhìn nhậnđúng về giá trị văn hóa, lịch sử địa phương Để học sinh ngày càng yêu thích bộmôn này, các giáo viên(GV) trong Tổ khoa học xã hội luôn chủ động tìm tòi các tưliệu từ sách, báo, trên mạng Intenet để bổ sung vào bài giảng Đồng thời tích cựcứng dụng công nghệ thông tin, đổi mới phương pháp giảng dạy; đưa ra nhiều câuhỏi để các nhóm học sinh tự tìm hiểu tư liệu trước khi bước vào bài học mới… Từviệc tự tìm tòi các kiến thức liên quan đến bài giảng này giúp các em khắc sâu kiếnthức đã thu lượm được Qua đó, khơi dậy, bồi đắp lòng tự hào truyền thống lịch sửquê hương, đất nước trong mỗi một học sinh.

Nhận thức về tầm quan trọng, ý nghĩa thiết thực của tuyên truyền, giáo dụclịch sử địa phương, những năm qua, các cấp học, bậc học trong tỉnh Thanh Hóa đãxây dựng kế hoạch, thực hiện dạy học tích hợp, lồng ghép, kết hợp với các hoạtđộng giáo dục ngoài giờ, giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, lịch sử, gópphần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong nhà trường Nội dung giáo dụclịch sử địa phương đã được cán bộ, giáo viên, học sinh đón nhận tích cực, tạo nênmột không khí dạy học hết sức sinh động

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch

sử nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về việc: “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến đầu thế kỉ

XX ở trường Trung học phổ thông Lê Lợi” Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi

mong muốn sẽ góp phần giúp giáo viên lịch sử có một giờ dạy học hiệu quả, họcsinh lĩnh hội kiến thức tích cực, chủ động, ngày càng yêu thích môn học

1.2 Mục đích nghiên cứu:

1 Tìm hiểu thực trạng sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trongdạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trunghọc phổ thông

2 Nhận thức đúng mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc.

Lịch sử địa phương phải được xem là một bộ phận hữu cơ, có quan hệ mật thiết vớilịch sử dân tộc Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc,giáo viên cần quán triệt các nguyên tắc của phương pháp luận sử học và phươngpháp dạy học bộ môn

3 Giáo viên phổ thông cần hiểu rõ tầm quan trọng, ý nghĩa của việc sử dụngtài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc từ năm 1858 đến đầu thế kỉXX

4 Đề xuất một số giải pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóatrong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trườngTrung học phổ thông, nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy và học; vận dụnglinh hoạt, sáng tạo các nguyên tắc dạy học nâng cao chất lượng bộ môn lịch sửtrong các trường THPT nói chung, trường THPT Lê Lợi nói riêng.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài : “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trongdạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trung học phổ

thông Lê Lợi”, tôi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong một số bài

giảng nhất định ở chương trình lịch sử Việt Nam lớp 11 Đối tượng nghiên cứu màtôi áp dụng cho đề tài này là lớp 11a1 và 11a2 năm học 2021 - 2022 trường THPT

Lê Lợi – Thọ Xuân – Thanh Hóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu

+ Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp, nguyên tắc trong dạy học bộ môn

+ Sử dụng phương pháp điều tra; phương pháp tổng hợp, phân tích, thống

kê, xử lý số liệu… Kiểm tra kết hợp giữa hình thức tự luận và trắc nghiệm kháchquan để đánh giá kết quả học tập của học sinh từ đó điều chỉnh và bổ sung hợp lícách vận dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và học tậpchương trình lịch sử Việt Nam lớp 11 khoa học và hiệu quả

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và học tậplịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trung học phổthông Lê Lợi rất cần thiết

Chỉ thị số 14/2000/CT-TT về đổi mới giáo dục nhấn mạnh mục tiêu củachương trình đổi mới giáo dục là đổi mới cách dạy và học theo cách tích cực hóahoạt động, sử dụng những phương pháp để tích cực hóa hoạt động dạy và dạy họcliên môn

Để đổi mới phương pháp dạy học và tích cực sử dụng một số nguyên tắc dạyhọc trong bộ môn lịch sử ở trường phổ thông như dạy học liên môn, tích hợp, dạyhọc nêu vấn đề…, để nâng cao hiệu quả giờ học, người giáo viên lịch sử ở trườngphổ thông cần phải đáp ứng được những yêu cầu sau: có tư tưởng, tình cảm đúngđắn lành mạnh, trong sáng, có lòng nhiệt thành đối với nghề nghiệp, có thế giớikhách quan khoa học và nhân sinh quan tiến bộ để góp phần đào tạo thế hệ trẻ theomục tiêu của Đảng trong thời kì hội nhập Giáo viên lịch sử không ngừng nâng cao

sự hiểu biết kiến thức bộ môn, có phương pháp dạy tốt, không ngừng hoàn thiện cảitiến phương pháp giảng dạy và nghiệp vụ…

Giảng lịch sử là giảng về quá khứ của xã hội loài người, quá khứ của dân tộc,quá khứ của địa phương… Những quá khứ đó lại có quan hệ mật thiết với hiện tại

và tương lai Trong bài giảng, bài học lịch sử, giáo viên phải hướng HS cách tư duy

và tình cảm với những sự kiện, nhân vật lịch sử rất gần gũi đó là những con ngườithật những con người cụ thể chứ không phải là những con người hư cấu, xa rời thực

tế

Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc Vì vậy,giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệ biện chứng không thểtách rời Dạy học lịch sử địa phương có khả năng rất to lớn trong việc cung cấp chohọc sinh những tri thức lịch sử về địa phương, trên cơ sở đó giáo dục cho học sinhtình yêu quê hương tha thiết, niềm tự hào chính đáng về nơi “chôn nhau cắt rốn”

Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và học không chỉnhằm nâng cao kiến thức lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 11, mà còn gắncác em vào đời sống xã hội Một số sự kiện lịch sử địa phương có liên quan mậtthiết hoặc trở thành những biến cố lịch sử của dân tộc, của cả nước như khởi nghĩa

Ba Đình (1886 – 1887) Đồng thời“Lịch sử địa phương giúp học sinh hiểu rõ hơnlịch sử dân tộc, nắm được các quy luật trong sự phát triển dân tộc và đặc điểm riêngcủa địa phương” [1] Qua đó giúp học sinh thấy được mối quan hệ giữa cái chung,cái riêng; cái phổ biến, cái đặc thù góp phần phát triển tư duy cho các em

Vì vậy sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và họctập lịch sử là một trong những phương pháp hữu hiệu, nâng cao chất lượng bàigiảng lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trung họcphổ thông cả quá trình giảng dạy cả chính khóa và ngoại khóa được tốt hơn

2.2.Thực trạng dạy và học ở trường THPT Lê Lợi – Thọ Xuân – Thanh Hóa: 2.2.1 Thuận lợi:

Cùng với xã hội hóa giáo dục, sự quan tâm đầu tư giáo dục của nhà nước ,trường THPT Lê Lợi có các trang thiết bị học tập hiện đại: máy chiếu, phòng học bộ

môn… Ngày nay công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, người giáo viên có điềukiện tiếp thu nhiều nguồn thông tin – các tư liệu lịch sử phong phú, đa dạng và cácphương tiện bổ trợ cho công tác dạy học, giúp giờ học lịch sử hiệu quả hơn

Giáo viên lịch sử trường THPT Lê Lợi có những thay đổi phương pháp giảngdạy học và sử dụng một số nguyên tắc dạy học nêu vấn đề, dạy học liên môn đểphát huy tính tích cực học tập của học sinh Trong quá trình giảng dạy, giáo viêntích cực sử dụng và khai thác triệt để đồ dùng và phương tiện dạy như: tranh ảnhlịch sử, lược đồ, hiện vật…

Căn cứ vào tổng thể chương trình, ngoài những tiết giảng quy định cứng vềlịch sử địa phương, Ban giám hiệu nhà trường THPT Lê Lợi chỉ đạo tổ chuyên mônkhoa học xã hội lựa chọn các bài giảng phù hợp để lồng ghép nội dung lịch sử địaphương vào giảng dạy Nội dung Bộ tài liệu lịch sử địa phương đã được giáo viêncác môn khoa học xã hội tích hợp được những nội dung cơ bản nhất về giá trị vănhóa của địa phương, đồng thời đảm bảo sự ngắn gọn, khúc chiết giúp học sinh dễtiếp thu Cùng với giảng dạy trên lớp, trường tổ chức các hoạt động ngoại khóa theochủ đề lịch sử để học sinh chủ động sáng tạo dàn dựng thành các tiểu phẩm, kịch,

vở diễn theo hình thức sân khấu hóa

Học sinh trường THPT Lê Lợi có ý thức học tập, một bộ phận HS theo khối

D, các em tích cực chuẩn bị bài ở nhà và lĩnh hội kiến thức mới

2.2.2 Khó khăn:

Trường trung học phổ thông Lê Lợi, học sinh chủ yếu theo ban khoa học tựnhiên, nên trong nhận thức chung còn xem nhẹ môn lịch sử, xem môn lịch sử làmôn phụ, vì vậy đa số học sinh chưa thực sự ý thức học tập môn học này

Môn học lịch sử là môn học gắn liền với các kiện lịch sử, nhiều số liệu khónhớ, khô khan, làm mất hứng thú cho người học

Do điều kiện vật chất còn khó khăn, nên việc sử dụng các phương tiện dạyhiện đại không thuận lợi, các tài liệu tham khảo, các đồ dùng trực quan, sơ đồ, lược

đồ không được đáp ứng đầy đủ Nhiều khi giáo viên ngại sử dụng các phương tiệndạy học hiện đại, vẫn thực hiện lối dạy chay

Trên thực tế, trong nhiều năm qua tư liệu lịch sử địa phương rất hạn chế đưavào trong chương trình dạy học lịch sử dân tộc, nhiều giáo viên chưa quan tâm đếnviệc đưa tài liệu lịch sử địa phương lồng ghép vào lịch sử dân tộc, nếu có sử dụng cũng chỉ dừng ở mức độ minh họa, làm rõ thêm các sự kiện chứ chưa xem đây lànguồn kiến thức cần phải có trong mỗi bài giảng Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử dân tộc còn lúng túng trong xác định mục tiêu, lựachọn nội dung, thời lượng và mức độ vận dụng vào việc dạy học từng bài cụ thể

Giáo viên ít hướng dẫn học sinh sưu tầm, tìm hiểu lịch sử địa phương thôngqua hệ thống bài tập, các hoạt động ngoại khóa nên hiểu biết của các em về nênhiểu biết của các em về LSĐP còn hạn chế Đa số học sinh ít hứng thú với việc họctập bộ môn lịch sử, điều này do nhiều nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan

Vì vậy, khi dạy học lịch sử dân tộc sẽ khó tận dụng được sự phong phú, tính

đa dạng của các nguồn tài liệu lịch sử địa phương để hiểu rõ hơn lịch sử dân tộc.Vấn đề đặt ra là làm thế nào để học sinh hiểu biết đầy đủ, sâu sắc về lịch sử dân tộc

và lịch sử của mảnh đất, con người nơi các em sinh ra, lớn lên? Làm sao để khi tiếnhành bài giảng, giáo viên có thể kết hợp một cách nhuần nhuyễn, sáng tạo giữa trithức lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc

2.3 Một số giải pháp thực tế gây hứng thú học tập lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 11 ở trường THPT Lê Lợi bằng tài liệu lịch sử địa phương

Thanh Hóa.

2.3.1 Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

ở trường Trung học phổ thông

Tài liệu lịch sử địa phương phản ánh các mặt khác nhau trong đời sống quákhứ ở các khu vực, vùng, miền Tài liệu rất phong phú đa dạng Do giới hạn của đềtài, tôi chủ yếu sưu tầm, khai thác và sử dụng nguồn tài liệu lịch sử dân gian, thànhvăn ở địa phương, sách báo viết về Thanh Hóa như: một số ảnh tư liệu về các vănthân, sĩ phu yêu nước, những “lãnh tụ” của phong trào Cần vương ở Thanh Hóanhư: Tống Duy Tân, Trần Xuân Soạn, Cầm Bá Thước, Đinh Công Tráng cùng vớihình ảnh các căn cứ chống Pháp: Căn cứ Trịnh Vạn (Thường Xuân); căn cứ Điền

Lư (Bá Thước); căn cứ Mã Cao (Yên Định); căn cứ Ba Đình (Nga Sơn); căn cứHùng Lĩnh(Vĩnh Tân, Vĩnh Lộc) cho thấy phong trào Cần vương trong tỉnh pháttriển hết sức mạnh mẽ, rộng khắp ở các huyện từ miền núi đến trung du và đồngbằng ven biển; Cầm Bá Thước con người và sự nghiệp – NXB Thanh Hóa 2005,lịch sử Thanh Hóa (dùng cho các trường THPT) – NXB Thanh Hóa 1996; Trích:Bảo tàng tỉnh, 2018; "Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa 35 năm thành lập và phát triển(1983-2018)", Nxb Thanh Hóa; Hoàng Minh Tường (2016), Về khởi nghĩa Ba Đình

và Phong trào Cần Vương chống Pháp ở Thanh Hóa, Nxb Thanh Hóa, ThanhHóa Đây là nguồn tài liệu hết sức phong phú, đa dạng và giữ vị trí quan trọnghàng đầu trong các nguồn sử liệu lịch sử địa phương Nguồn tài liệu này giúp chúng

ta nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử cụ thể, phản ánh những nội dung lịch sử khá toàn

diện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôn giáo, quân sự ởcác địa phương.

2.3.2 Phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử dân tộc.

Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, có thể sử dụng tài liệu lịch sử địa phương ở hai trường hợp:

Thứ nhất, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương có liên quan tới một sự kiệnchung của lịch sử dân tộc được qui định trong chương trình, sách giáo khoa để liên

hệ đối chiếu, minh họa dẫn chứng Thứ hai, tiến hành dạy học các tiết lịch sử địaphương, được qui định trong chương trình(các bài này không có trong sách giáokhoa mà giáo viên phải biên soạn) hoặc tổ chức các hoạt động ngoại khóa về lịch sửđịa phương[2] Trong phạm vi đề tài nghiên cứu này, tôi mạnh dạn sử dụng tài liệulịch sử địa phương ở trường hợp nhứ nhất

Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương không phải là mục đích riêng rẽ, mà gópphần giải quyết những nhiệm vụ chung của việc dạy học lịch sử [3] Vì vậy đòi hỏigiáo viên không chỉ hiểu biết lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, phương pháp luận sửhọc, các phương pháp nghiên cứu lịch sử cụ thể mà còn biết nghiên cứu, xử lí, xácminh, làm việc với các nguồn sử liệu địa phương, biết biên soạn tài liệu, bài giảng

có chất lượng

Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giảng dạy và họctập lịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trung họcphổ thông, giáo viên và học sinh phải trải qua những công việc chủ yếu sau:

- Phải sưu tầm một khối lượng lớn tư liệu lịch sử địa phương từ các nguồnkhác nhau tiềm tàng ở địa phương, các thư viện, sách báo phải xác minh, chỉnhlí(cần dựa vào các cơ quan văn hóa, giáo dục có liên quan như Ban nghiên cứulịch sử Đảng, Đoàn thanh niên, nhà văn hóa )

- Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương phải được căn cứ vào nội dung kiếnthức của bài học, căn cứ vào nội dung kiến thức của bài học, căn cứ vào đặc điểmtâm lý, sinh lý của học sinh, căn cứ vào điều kiện phương tiện dạy học của nhàtrường và gắn với mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục của bài học với mục tiêu kinh tế,

xã hội của từng địa phương Dựa vào những tiêu chí đó, khi tổ chức hoạt động dạy

và học người giáo viên phải đảm bảo yêu cầu sư phạm để có nội dung và phươngpháp tiến hành thích hợp, có hiệu quả

- Khi lựa chọn tài liệu và phương pháp dạy học lịch sử địa phương cần phânbiệt những loại tài liệu nào dùng để minh họa bài học lịch sử dân tộc, loại nào đểgiảng bài lịch sử địa phương, những loại nào cần kết hợp trong bài lịch sử ở thực

địa, và loại nào để hướng dẫn các hoạt động ngoại khóa Đây là vấn đề đòi hỏi sự

nỗ lực và sức sáng tạo của giáo viên bộ môn lịch sử ở từng địa phương cụ thể

- Khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong giảng dạy các bài lịch sử dân tộc Mục tiêu của công việc này là minh họa bài học lịch sử dân tộc bằng những tưliệu sinh động cụ thể ở địa phương Khi sử dụng tư liệu để giảng dạy những loại bàinày cần chú ý hai khuynh hướng:

+ Quá tham lam, ôm đồm, sử dụng nhiều tài liệu để địa phương hóa bài lịch

sử dân tộc Như vậy, kiến thức của bài học lịch sử sẽ bị loãng và dàn trải, học sinhkhó xác định kiến thức cơ bản của bài học, mục tiêu giáo dưỡng của bài học chưađược đáp ứng

+ Sử dụng tài liệu sơ sài, gò gượng áp đặt, khiên cưỡng làm cho giờ học vừanặng nề vừa tẻ nhạt, học sinh không cảm thấy hứng thú học tập, chất lượng của bàihọc sẽ bị hạn chế

Để khắc phục tình trạng đó, giáo viên phải xác định được định tính, địnhlượng trong mối quan hệ tương quan giữa kiến thức cơ bản của bài học với tài liệuminh họa và thời gian khống chế để thực hiện Mặt khác không nên sử dụng tư liệuminh họa dưới dạng “ thông báo” kiến thức lịch sử mà nên xây dựng thành nhữngđoạn miêu tả, tường thuật, những mẩu chuyện lịch sử hoặc phương pháp trực quan,kết hợp việc phân tích, giải thích, bình luận, gợi mở vấn đề Tuy nhiên cần hiểurằng, nguồn tài liệu địa phương không chỉ thuần túy cung cấp và minh họa tri thứclịch sử dân tộc, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dục trong một chừng mựcnhất định Chừng nào mà học sinh cảm nhận được sự đóng góp của địa phương đốivới lịch sử của dân tộc, gắn được kiến thức lịch sử dân tộc với những hiện tượng, sựkiện gần gũi với thực tiễn của địa phương thì chừng đó mới có tác dụng giáo dụclịch sử

2.3.3 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1858 đến đầu thế kỉ XX ở trường Trung học phổ thông

Nội dung Những tài liệu lịch sử địa phương Thanh Hóa có thể áp dụng

* Phần I Phong trào Cần vương bùng nổ.

1 Cuộc phản công quân Pháp của phái chủ chiến tại kinh thành Huế

và sự bùng nổ của phong trào Cần vương

+ Khi dạy về diễn biến cuộc phản công Pháp của phái chủ chiến tạiKinh thành Huế: Đêm 4 rạng 5-7-1885, Tôn Thất Thuyết và TrầnXuân Soạn nổ súng đánh úp đồn Mang Cá Quân Pháp mất 4 sĩ quan

và trên 60 lính Nhưng do sự chuẩn bị chưa đầy đủ nên khi quânPháp phản công, quân ta bị động, thiệt hại rất lớn Tôn Thất Thuyếtphải đưa xa giá vua Hàm Nghi rời kinh thành, đi ra Quảng Trị mà từlâu ông đã cho chuẩn bị cơ sở

+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương: Trần Xuân Soạn (1849

– 1923), người làng Thọ Hạc (nay là phường Đông Thọ, thành phốThanh Hóa) tỉnh Thanh Hóa Đầu tháng 4 năm 1885, thời vua HàmNghi, ông cùng tướng Tôn Thất Thuyết đánh Pháp đóng ở đồnMang Cá trong trận Kinh thành Huế Sau khi thất bại, ông lãnhnhiệm vụ tổ chức phong trào Cần Vương kháng Pháp ở Thanh Hóa

- Trần Xuân Soạn cùng Phạm Bành Đinh Công Tráng đi xây dựng

cứ điểm Ba Đình (Thanh Hóa), tiếp tục chỉ đạo cuộc kháng chiến.Trần Xuân Soạn đóng quân ở phủ Quảng Hóa để hỗ trợ cho căn cứ

Ba Đình và giữ mối liên hệ giữa Ba Đình với Mã Cao Năm QuýHợi (1923), Trần Xuân Soạn mất tại Long Châu, thọ 74 tuổi [4]

Danh tướng Trần Xuân Soạn được in trên ưu chính (tem) Ảnh tư liệu

2 Các giai đoạn phát triển của phong trào Cần vương

a Từ năm 1885 đến năm 1888

b Từ năm 1889 đến năm 1896

+ Khi dạy về những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu: Khởi nghĩa của MaiXuân Thưởng, Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Tống Duy Tân vàCao Điển

+ Giáo viên dẫn tài liệu lịch sử địa phương: Phong trào Cần vương ởThanh Hoá đã được qui tụ và có chỉ đạo chung, Trần Xuân Soạnđược vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết cử phụ trách tỉnh ThanhHoá Phạm Bành phụ trách vùng đồng bằng, Hà Văn Mao, Cầm BáThước làm chủ vùng núi, xây dựng căn cứ liên hệ với nghĩa quânLang Văn Thiết, Lang Văn Hạnh ở Nghệ An

+ GV hướng dẫn HS tìm hiểu về cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh (1886 1892):

Hùng Lĩnh thuộc huyện Vĩnh Lộc Trung tâm của căn cứ là cácngọn núi Cù Mông, Đa Bút của dãy Hùng Lĩnh nay là xã Vĩnh Tân,huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoá

- Lãnh đạo cuộc khởi nghĩa là Tống Duy Tân sinh năm Mậu Tuất(1838), quê ở Đông Biện, nay là Bồng Trung, xã Vĩnh Tân, huyện

Vĩnh Lộc Ông vốn là người họ Nguyễn ở Tống Sơn (nay là HàTrung) nhưng sau đổi thành họ Tống.

- Ông sinh trưởng trong một vùng quê Nổi tiếng về khoa bảng nênông đã theo nghề bút nghiên rất sớm Thiếu thời ông ra ngoài NamĐịnh theo học với Phạm Văn Nghị ở làng Tam Đăng, phủ NghĩaHưng, nay là làng Tam Quan, xã Yên Thắng, huyện Ý Yên, tỉnhNam Định Năm 1875 (Ất Hợi), Tống Duy Tân dự kỳ thi Hội, đãchiếm bảng vàng đậu "Tiến sĩ” được vua ban "áo mũ cân đai" vềquê "vinh quy bái tổ" Dưới triều Nguyễn, Tống Duy Tân là ngườiđậu đại khoa đầu tiên ở quê hương Vĩnh Tân Sau khi đậu tiến sĩthường gọi là quan "Nghè”, ông được phong Hàn lâm Biện tu và giữchức Thừa biện tại Bộ Hình dưới triều vua Tự Đức [5]

- Khi triều đình Huế ký hiệp ước đầu hàng Pháp, để giữ trọn khí tiết

và thanh danh ông từ quan về quê mở trường dạy học và bí mậtchuẩn bị kháng chiến, tổ chức phục kích tiêu diệt giặc

- Ngày 8 tháng 11 năm 1885 và ngày 22 tháng 12 năm 1885 nghĩaquân đã đánh trả hai cuộc tấn công của Pháp tiêu diệt và làm bịthương nhiều quân địch và đáng chú ý là trận Vân Đồn (Xuân Châu