(SKKN 2022) sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học môn hóa học lớp 12 ở trường THPT yên định 1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH I SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC LỚP 12... Những điểm mới của sáng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC LỚP 12

THANH HÓA NĂM 2022

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 22.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 32.3.Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề 3

2.3.2 Những điều cần tránh khi ghi chép sơ đồ tư duy 62.3.3 Cách tổ chức thực hiện sáng kiến kinh nghiệm 62.3.4 Sử dụng sơ đồ tư duy vào các tiết dạy cu thể 72.3.4.1 Sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy tiết luyện tập 72.3.4.2 Sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy học bài mới 142.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục,

với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

1 MỞ ĐẦU 1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta là tập trung đổi mớiphương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thích hợp của giáo viên, nhằmphát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng

tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong học tập Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy bộ môn Hóa học ở trường THPTYên Định 1, tôi nhận thấy rằng các em học sinh có một số yếu điểm như sau:

Các em chưa biết hệ thống hóa kiến thức nên rất nhanh quên, chất lượng họckhông ổn định

Khó khăn khi phải ghi nhớ các khái niệm, định nghĩa, tính chất của các chất…việc ghi nhớ của các em gần như tái hiện lại nguyên văn trong sách giáo khoa làmcho việc học tập trở nên nhàm chán, máy móc, thụ động, không sáng tạo, khả năngphân tích, so sánh, tư duy vận dụng còn hạn chế

Các kỹ năng làm việc độc lập, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng hợp tác, kỹnăng thu thập thông tin, kỹ năng thuyết trình còn kém

Với những lí do trên tôi đã áp dụng biện pháp “Sử dụng Sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học môn hóa học lớp 12 ở trường THPT Yên Định 1” để khắc phục những điểm yếu trên của học sinh

Tôi nhận thấy biện pháp này là thực sự cần thiết nhằm giúp học sinh rút ngắnthời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ lâu, dễ dàng hệ thống hoá kiến thức vớilượng lớn, đồng thời giúp học sinh phát triển nhiều kỹ năng

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Nhằm giúp giáo viên đứng lớp cải thiện phương pháp giảng dạy và nâng caochất lượng bài giảng

- Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh, phát huy tối

đa tiềm năng ghi nhớ của não bộ

- Phát triển tư duy lôgic, khả năng phân tích tổng hợp, học sinh hiểu bài, nhớlâu, thay cho ghi nhớ dạng thuộc lòng, học “vẹt”

- Giúp học sinh phát triển các kỹ năng: ghi nhớ thông minh, thuyết trình, làmviệc nhóm, giao tiếp,…

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Sử dụng sơ đồ tư duy trong các tiết luyện tập và dạy bài mới

- Ứng dụng vào giảng dạy các lớp: 12A3, 12A7

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các bài giảng trong sách giáo khoa hóa họclớp 12, cách vẽ và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

- Nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát năng lực học sinh trong vấn đề ghi chép, sắpxếp và ghi nhớ kiến thức

- Thực nghiệm sư phạm : Tiến hành dạy thực nghiệm một số tiết ở các lớp đểxem xét tính khả thi và hiệu quả của đề tài

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

- Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học giúp giáo viên có nhiều ý tưởngsáng tạo trong việc thiết kế bài giảng, giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ và cảm thấyhứng thú hơn trong quá trình học tập môn hóa học

- Phát triển các kỹ năng làm việc độc lập, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ nănghợp tác, kỹ năng thu thập thông tin, đặc biệt là kỹ năng thuyết trình

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Sơ đồ tư duy do nhà nghiên cứu người Anh Tony Buzan tìm ra hoạt động củanão bộ và ứng dụng vào cuộc sống Sơ đồ tư duy (còn gọi là Bản đồ tư duy hayLược đồ tư duy) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng, hệthống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng cách kết hợp việc sử dụngđồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực

- Theo các nhà nghiên cứu, não chúng ta gồm 2 bán cầu: bán cầu nãotrái và bán cầu não phải

+ Bán cầu não trái xử lý các thông tin: chữ, số, ký hiệu, phân tích,logic

+ Bán cầu não phải xử lý các thông tin: hình ảnh, âm thanh, tưởngtưởng, sáng tạo, cảm xúc…

Thông thường ở trường phổ thông, học sinh mới chỉ sử dụng bán cầu não trái(thông qua chữ viết, kí tự, chữ số, ) để tiếp thu và ghi nhớ kiến thức mà rất ít sửdụng bán cầu não phải (nơi ghi nhớ thông tin kiến thức thông qua hình ảnh, màusắc ) tức là mới chỉ sử dụng khoảng 50% khả năng của não bộ Kiểu ghi chép của

Sơ đồ tư duy thể hiện bằng hình ảnh, đường nét, màu sắc được trải theo các hướngkhông có tính tuần tự và có độ thoáng nên dễ bổ sung và phát triển ý tưởng Vì vậy,việc sử dụng Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích cả trong giảng dạy của giáo viên

và trong học tập của học sinh

- Sơ đồ tư duy phát huy được những đặc điểm sau của não bộ:

+ Não chúng ta ghi nhớ hình ảnh dễ hơn ghi nhớ số và chữ Vì vậy cầnbiết cách kết hợp cả số, chữ và hình ảnh khi học tập, làm việc để công việctrở nên nhẹ nhàng hiệu quả

+ Bộ não của chúng ta cần màu sắc: ví dụ rất dễ dàng để thấy điều này khi ta quansát một bảng tuần hoàn chỉ có 2 màu trắng đen và bảng tuần hoàn đầy màu sắc

+ Não bộ của con người rất yêu thích sự sắp xếp Vì vậy sự ngăn nắp,trình tự có thể giúp não bộ đọc nhanh và ghi nhớ nhanh hơn.

+ Não bộ của chúng ta rất giỏi tưởng tượng Sơ đồ tư duy sẽ phát huy

dễ dàng điều này

+ Não bộ có đặc trưng là giỏi liên kết: Ví dụ: Sự liên kết giỏi thể hiện như khi

ta nghe một người nhắc đến từ Axit là não bộ đã ngay lập tức trong vòng 1 giâyliên tưởng đến: làm đỏ quỳ tím, tác dụng với bazo, tác dụng với oxit bazo,…

Với những ưu điểm trên, có thể vận dụng Sơ đồ tư duy vào hỗ trợ dạy họckiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập, hệ thống hóa kiến thứcsau mỗi chương, mỗi học kì, cũng như giúp lập kế hoạch học tập, công tác sao chohiệu quả nhất mà lại mất ít thời gian

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Thuận lợi:

Tôi đang được công tác tại trường THPT Yên Định 1, một ngôi trường có

bề dày truyền thống dạy tốt, học tốt Học sinh chăm ngoan, ham học, khả năng tiếpthu tương đối tốt

Trang thiết bị hỗ trợ dạy học của trường cũng tương đối đầy đủ: máy tính,phòng thí nghiêm, và đặc biệt 100% các lớp có tivi giúp giáo viên trình chiếu hìnhảnh, dạy powerpoint, xem video,… làm cho bài học trở nên sinh động và hiệu quảhơn

Khó khăn:

Khác với giai đoạn trước, những năm gần đây học sinh có xu hướng chọn tổhợp khoa học xã hội ngày càng tăng, tổ hợp tự nhiên ngày càng giảm Trường YênĐịnh 1 cũng theo xu thế trên Trong những năm gần đây số học sinh học các mônkhoa học tự nhiên chỉ chiếm khoảng 30%, số học sinh học hóa còn ít hơn

Học sinh các lớp tôi đang dạy trong một buổi sáng các em sẽ học năm tiếttương ứng là năm bài học Mỗi bài học trung bình ba trang trong sách giáo khoa.Tổng trong một buổi sáng các em học sinh phải học khoảng mười lăm trang sách,một tuần là chín mươi trang Vậy các em sẽ ghi nhớ được bao nhiêu trang trongtổng số chín mươi trang trong một tuần

Liệu có cách ghi nhớ nào có hiệu quả, tăng tính tích cực và niềm yêu thíchmôn hóa của các em Qua quá trình tìm hiểu tôi nhận thấy áp dụng Sơ đồ tư duytrong dạy học khắc phục được điều này

Với biện pháp này không những ghi nhớ tốt mà còn hệ thống được toàn bộkiến thức, tăng khả năng so sánh, sáng tạo trong quá trình ghi chép, dễ dàng thuyếttrình lại được bài học, giúp các em tăng hứng thú trong học tập và niềm yêu thíchmôn hóa

2.3 Sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Các bước vẽ sơ đồ tư duy

Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm

Bước đầu tiên trong việc tạo ra một Sơ đồ tư duy là vẽ chủ đề ở trung tâmtrên một mảnh giấy (đặt nằm ngang).

Quy tắc vẽ nhánh phụ và chi tiết hỗ trợ :

Ở bước này, chúng ta vẽ nối tiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1, nhánh cấp 3vào nhánh cấp 2, v.v… để tạo ra sự liên kết

+ Các nhánh phụ chính là các ý chính của từng nội dung bài học

Bước 4: Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng của học sinh bay bổng Họcsinh có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũngnhư giúp lưu chúng vào trí nhớ của bạn tốt hơn.

2.3.2 Những điều cần tránh khi ghi chép trên Sơ đồ tư duy

- Không nên ghi lại nguyên văn cả đoạn văn Khi thiết kế Sơ đồ tư duy chỉ nênghi kiến thức trọng tâm của bài học đó

- Không nên ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết, tuy nhiên cũngkhông được quá sơ sài, bỏ sót ý quan trọng

- Không dành quá nhiều thời gian để vẽ, viết, tô màu, … Chỉ nên vẽ nhữnghình ảnh liên quan đến chủ đề kiến thức Tránh khuynh hướng vẽ quá cầu kỳ khôngcần thiết

2.3.3 Cách tổ chức thực hiện sáng kiến kinh nghiệm

Trong thực tế giảng dạy, tôi sử dụng Sơ đồ tư duy vào: dạy các bài luyện tập,dạy các bài mới và dùng để củng cố bài học,…

Trong giới hạn của sáng kiến kinh nghiệm này tôi xin giới thiệu cách áp dụng sơ đồ

tư duy và tiết luyện tập và dạy bài mới

- Tôi áp dụng vào các lớp 12 tôi đang dạy: 12A3, 12A7

- Qui trình tổ chức hoạt động chung,

Hoạt động 1 :

- Xác định chủ đề trung tâm: tên bài học, chủ đề hay một nội dung kiếnthức cần khai thác

Vẽ nhánh chính (nhánh cấp 1)

- Bài có hoặc chủ đề có, bao nhiêu nội dung chính thì bấy nhiêu nhánh chính

- Chia lớp thành các nhóm hoặc các em làm việc cá nhân, tùy từng bài

Hoạt động 2:

Vẽ nhánh phụ ( nhánh cấp 2,3, )

- Nhánh cấp 2,3 chính là ý chính của từng nội dung chính của bài học

- Để học sinh có thể dễ dàng hơn trong việc tìm ra nội dung kiến thức thì giáoviên phải chuẩn bị sẵn hệ thống câu hỏi dưới dạng phiếu học tập hoặc sơ đồ tư duykhuyết thiếu

- Học sinh lập Sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân thông qua hệ thống câuhỏi của giáo viên

Hoạt động 3:

- Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết trình về Sơ

đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập

Lưu ý: Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả học sinh có chungmột kiểu Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh về mặt kiến thức, góp ý vềđường nét, màu sắc và hình thức (nếu cần).

Sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng , tìm tòixây dựng kiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp vàcách diễn đạt riêng của mỗi người, Sơ đồ tư duy giúp não bộ liên tưởng, liên kếtcác kiến thức trong sách vở, đã biết trong cuộc sống,… để phát triển, mở rộng ýtưởng

2.3.4 Sử dụng Sơ đồ tư duy vào các tiết dạy cụ thể

2.3.4.1 Sử dụng Sơ đồ tư duy khi dạy tiết luyện tập

Qua thực tế giảng dạy tôi thấy rằng loại bài luyện tập là rất quan trọng nhằmcủng cố, hệ thống hóa và khắc sâu kiến thức đồng thời rèn luyện kỹ năng vận dụnggiải bài tập hóa học Cấu trúc bài luyện tập ở sách giáo khoa có 2 phần

- Phần 1 : Kiến thức cần nhớ

- Phần 2 : Bài tập

Tôi thường sử dụng Sơ đồ tư duy vào phần 1: phần kiến thức cần nhớ

Cách viết của sách giáo khoa ở phần 1 thường là hệ thống lại các kiến thứctheo kiểu hàng ngang nếu giáo viên không biết vận dụng phương pháp tích cực thìdạy phần này tương đối tẻ nhạt, đơn thuần giáo viên ra câu hỏi học sinh trả lời, hiệuquả cách dạy này không cao

Khi sử dụng Sơ đồ tư duy để hệ thống hóa các kiến thức của một chương lêntrên một tờ giấy một cách logic và sinh động thì việc ghi nhớ và nhớ lâu sẽ dễ dànghơn nhiều

Để dạy phần “Phần 1 : Kiến thức cần nhớ” này tôi thường triển khai theo 2cách:

+ Cách 1: Cho học sinh lập một Sơ đồ tư duy ở nhà về nội dung kiến thức cầnnhớ, khi dạy phần này giáo viên tổ chức cho học sinh nhận xét một vài Sơ đồ đểchọn ra sơ đồ hoàn chỉnh nhất sau đó giáo viên có thể bổ sung ý kiến của mình vào

để có một Sơ đồ chuẩn dùng cho học sinh nắm các kiến thức của bài học

+ Cách 2: Giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi của bài học yêu cầu học sinhchuẩn bị ở nhà Khi dạy có thể sử dụng sơ đồ khuyết thiếu để học sinh khai thácmột cách nhanh chóng và dễ dàng hơn

Sau đây là ví dụ tôi dạy phần kiến thức cần nhớ của một bài luyện tập theo cách 2:

- Hệ thống hóa kiến thức về phân loại, cấu tạo của các loại cacbohidrat

- Hệ thống hóa về tính chất vật lí, hóa học của các loại cacbohidrat điển hình

Trong quá trình giảng dạy thì đối với những lớp tiếp thu tốt (các lớp banKHTN) và các lớp học sinh tiếp thu chậm hơn (các lớp ban KHXH) tôi sẽ có nhữngyêu cầu khác nhau.

* Các hoạt động dạy học đối với lớp tiếp thu chậm hơn(lớp ban khoa học xãhội)

Phần chuẩn bị ở nhà của học sinh

Trước hết tôi sẽ cho học sinh chuẩn bị ở nhà theo hệ thống câu hỏi mà tôi đưara

(phần này tất cả học sinh cùng làm)

Các em hãy chuẩn bị bài học theo hệ thống câu hỏi sau:

1 Cacbohidrat được chia làm mấy loại? Bao gồm những loại nào?

2 Nêu tính chất vật lí, tính chất hóa học của:

- Nhóm 1: nghiên cứu về phân loại các hợp chất cacbohidrat Tính chất vật lí,hóa học của Glucozo và Fructozo

- Nhóm 2: nghiên cứu về tính chất vật lí, hóa học của saccarozo, tinh bột,mantozo

Hoạt động 2:

- Các nhóm thảo luận Hoàn thành nội dung bằng Sơ đồ tư duy

- Học sinh khá giỏi có nhiệm vụ hướng dẫn thêm cho các bạn học kém hơn.

- Giáo viên quan sát kỹ kịp thời phát hiện những khó khăn vướng mắc của học

sinh

- Đại diện các nhóm lên trình bày phần kiến thức nhóm mình được giao.

- Cuối cùng giáo viên nhận xét, bổ sung những kiến thức còn thiếu.

Hoạt động 3:

- Tổng hợp sơ đồ của các nhóm để có Sơ đồ tư duy toàn bài.

- Học sinh hoàn thành sơ đồ của mình vào vở và lên thuyết trình lại nội dung

* Các hoạt động dạy học đối với lớp tiếp thu tốt (lớp thuộc ban Khoa học tự

nhiên)

Phần học sinh chuẩn bị ở nhà: (phần này tất cả học sinh cùng làm).

Các em hãy chuẩn bị bài học theo hệ thống câu hỏi sau:

1 Cacbohidrat được chia làm mấy loại? Bao gồm những loại nào?

2 Nêu tính chất vật lí, tính chất hóa học của:

Giáo viên chia lớp làm 4 nhóm: tương ứng với 4 nội dung chính của bài theo sơ

đồ khuyết thiếu của giáo viên

Hoạt động 2:

- Các nhóm thảo luận Hoàn thành nội dung bằng Sơ đồ tư duy

- Học sinh khá giỏi có nhiệm vụ hướng dẫn thêm cho các bạn học kém hơn.

- Giáo viên quan sát kỹ kịp thời phát hiện những khó khăn vướng mắc của học

sinh

- Đại diện các nhóm lên trình bày phần kiến thức nhóm mình được giao.

Hoạt động 3:

- Tổng hợp sơ đồ của các nhóm để có Sơ đồ tư duy toàn bài.

- Tất cả học sinh hoàn thành sơ đồ toàn bài học vào vở.

- Giáo viên mời một học sinh bất kỳ lên thuyết trình lại nội dung bài học.

- Các bạn còn lại nhận xét, bổ sung.

- Giáo viên nhận xét, góp ý những thiếu sót của học sinh.

Kết quả: Với cách hệ thống kiến thức như trên học sinh học học được cách ghichép thông minh, nhớ nhanh, nhớ lâu.

- Lớp học trở nên vui vẻ hơn: các em được tự tổng hợp kiến thức,được trình bày kiến thức của mình trước lớp, được cô giáo và các bạn côngnhận khả năng của mình bằng những tràng pháo tay khi thuyết trình tốt

- Các em nắm vững kiến thức về các hợp chất cacbohidrat, mạnh dạntrong giao tiếp, 100% học sinh hiểu bài và thuộc bài ngay tại lớp

2.3.4.2 Sử dụng Sơ đồ tư duy khi học bài mới

Giáo viên giới thiệu bài mới và vẽ chủ đề chính của bài học lên bảng bằngmột hình vẽ bất kì trên bảng của lớp, hoặc chiếu lên máy chiếu, tivi, mà không ghibài theo kiểu cũ và giáo viên cho học sinh ngồi theo nhóm thảo luận

Giáo viên đặt câu hỏi chủ đề nội dung chính hôm nay có mấy nhánh lớn cấp số 1 vàgọi học sinh lên bảng vẽ nối tiếp chủ đề chia thành các nhánh lớn trên bảng có ghichú thích tên từng nhánh lớn

Sau khi học sinh vẽ xong các nhánh lớn cấp số 1, giáo viên đưa ra hệ thốngcâu hỏi để dẫn đường cho học sinh tìm ra ý chính của từng nội dung tương ứng vớicác nhánh cấp 2,3 sau đó học sinh thảo luận và dưới sự hướng dẫn của giáo viênhoàn thành nội dung Sơ đồ tư duy của bài học mới ngay tại lớp

Ví dụ 2: Bài 31: Sắt

Hoạt động 1:

1 Giáo viên giới thiệu chủ đề trung tâm: Sắt

Yêu cầu học sinh xác định nội dung chính của bài: 4 phần: vị trí trong bảngtuần hoàn, tính chất vật lí, tính chất hóa học, trạng thái tự nhiên

Vẽ chi tiết nhánh 1: vị trí trong bảng tuần hoàn, cấu hình electron nguyên tử

- Giáo viên gợi ý học sinh khai thác kiến thức dựa trên sơ đồ tư duy khuyết thiếu?

(Giáo viên chiếu bảng tuần hoàn lên tivi cho học sinh dễ quan sát)

- Các nhóm tiến hành thảo luận vẽ sơ đồ tư duy nội dung 1:

- Giáo viên quan sát kỹ kịp thời phát hiện những khó khăn vướng mắc của họcsinh

- Đại diện một nhóm lên trình bày phần kiến thức nhóm mình được giao, cácnhóm khác lắng nghe và góp ý

- Giáo viên chốt kiến thức và bổ sung những kiến thức còn thiếu

Hoạt động 2:

Vẽ chi tiết nhánh 2: tính chất vật lí của sắt

Cho học sinh quan sát một số hình ảnh trong thực tế: vật dụng bằng sắt, vật liệuxây dựng bằng sắt,…