TRƯỜNG THPT BA ĐÌNHSÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRANH BIỆN ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH Người thực
Trang 1TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRANH BIỆN ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH
Người thực hiện: Mai Thị Thảo Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Lịch sử
THANH HOÁ NĂM 2022
Trang 3NỘI DUNG Trang
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 22.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 22.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 32.3 Một số giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 42.3.1 Tổ chức phương pháp tranh biện trong tiết dạy nội khóa 42.3.2 Tổ chức phương pháp tranh biện ở tiết học ngoại khóa 12
Tài liệu tham khảo
Danh mục các đề tài sáng kiến kinh nghiệm
Phụ lục
Trang 41.1 Lí do chọn đề tài
Bước sang thế kỉ XXI, với sự phát triển mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa,
sự bùng nổ của cách mạng công nghệ thông tin, sự phát triển của nền kinh tế trithức, cả những thay đổi và bất ổn đang diễn ra trên toàn cầu lại đặt ra những yêucầu mới đối với giáo dục Hướng đến tạo ra con người có đủ năng lực để làmchủ, thích ứng và giải quyết những vấn đề của thời đại mới là mục đích của mọinền giáo dục Khả năng làm chủ ấy đòi hỏi có những năng lực tư duy cần thiết,trong đó tư duy phản biện là một năng lực tư duy quan trọng nhất của người laođộng trong thế kỉ XXI
Để xây dựng và phát triển đất nước thích ứng với xu thế toàn cầu hóa, Đảng
và Nhà nước ta đã đặt ra cho giáo dục với mục tiêu là liên tục đổi mới, đổi mớitoàn diện, đồng bộ lấy học sinh làm trung tâm trong quá trình dạy học Việc đó
sẽ đào tạo ra những thế hệ học sinh năng động, sáng tạo, đáp ứng những đòi hỏicủa đất nước và thế giới Để đạt được những thành quả đó, trong quá trình dạyhọc, mỗi giáo viên cần rèn luyện cho các em học sinh phương pháp tư duy phảnbiện, có ý thức chủ động, tích cực bày tỏ quan điểm lập trường của mình trướcnhững vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xã hội là điều rất cần thiết
Tuy nhiên, trong thực tiễn vấn đề dạy học ở trường THPT Ba Đình, tôinhận thấy khả năng phản biện của học sinh là rất hạn chế Trong tiết học cũngnhư trong giờ ngoại khóa, học sinh còn rụt rè, e ngại, ấp úng khi trình bày mộtnội dung đơn giản được giáo viên hỏi huống chi là một vấn đề cần tranh biện Trong các môn học được giảng dạy trong trường học, lịch sử với những đặctrưng riêng, là mang tính quá khứ, chúng ta không thể trực tiếp quan sát những
sự kiện, biến cố đã qua hay không thể trực tiếp tiếp xúc với những nhân vật lịch
sử, chỉ có thể dựa vào những nguồn sử liệu để khôi phục lại nó Nên sẽ xảy ratrường hợp là có rất nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau, thậm chí trái ngượcnhau khi nhận định về cùng một vấn đề lịch sử Với đặc điểm này, việc sử dụngphương pháp tranh luận trong dạy học lịch sử là hết sức cần thiết và phù hợp.Điều đó có nghĩa phản biện là năng lực quan trọng của mỗi con người trong xuthế hội nhập toàn cầu, việc rèn luyện và phát huy khả năng tư duy phản biện củahọc sinh cần thiết hơn bao giờ hết Vì thế, để phát huy năng lực nhận thức, tưduy độc lập của học sinh, nâng cao hiệu quả bài học lịch sử thì sử dụng phươngpháp tranh biện là một trong những biện pháp tối ưu
Với những lý do trên tôi mạnh dạn đưa ra biện pháp“Sử dụng phương pháp tranh biện để phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh trong giảng dạy môn lịch sử ở trường THPT Ba Đình”.
Trang 51.2 Mục đích nghiên cứu
- Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn, đề tài tập trung làm rõ phươngpháp tranh biện một cách hệ thống và chỉ ra khả năng sử dụng phương pháptranh biện để phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh trong giảng dạymôn Lịch sử (qua ví dụ phần Lịch sử Việt Nam khối 10,11,12) nhằm phát huytính tích cực và phát triển năng lực của học sinh
- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của phương pháp tranh biện, trên cơ sở đó đềxuất hướng sử dụng phương pháp tranh biện trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình sử dụng phương pháp tranhbiện để phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh trong giảng dạy mônlịch sử (qua ví dụ phần Lịch sử Việt Nam khối 10,11,12)
Khách thể nghiên cứu của đề tài là các khối lớp 10,11,12 của trường
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:
+ Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
+ Phương pháp phân loại, hệ thống hóa lý thuyết
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
+ Phương pháp trao đổi đàm thoại
+ Phương pháp phân tích kết quả nghiên cứu
- Phương pháp thực nghiệm: Thiết kế giáo án có sử dụng phương pháp
tranh biện tiến hành tổ chức thực nghiệm, đối chứng ở một số lớp HS, so sánh
để rút ra kết quả
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
Phương pháp tranh biện là cách giáo viên đưa ra, gợi mở cho học sinh suynghĩ, đánh giá về một vấn đề nhất định theo những hướng khác nhau, thậm chítrái ngược nhau Sau đó trên những tìm hiểu của các em, giáo viên tổ chức chocác em trao đổi, bàn bạc, phản biện về vấn đề đó Học sinh sẽ đưa ra bảo vệquan điểm, đồng thời thuyết phục đối phương theo ý kiến đó bằng phương pháplập luận, lí lẽ, bằng chứng xác thực nhằm làm rõ những khía cạnh khác nhau củavấn đề và làm giàu sự hiểu biết của cá nhân theo yêu cầu của mục tiêu và nhiệm
vụ dạy học
Việc sử dụng phương pháp tranh biện trong dạy học Lịch sử góp phần pháttriển tư duy phản biện của học sinh - một loại tư duy quan trọng không thể thiếu,cần trang bị trong trường phổ thông
Trang 6Đối với mỗi quốc gia, dân tộc, lịch sử đóng vai trò vô cùng quan trọng đốivới sự phát triển của quốc gia, dân tộc đó Lịch sử là những sự việc đã diễn ra,
có thật và tồn tại khách quan trong quá khứ Vì vậy không thể phán đoán, suy
luận hay tưởng tượng để nhận thức lịch sử, mà cần phải thông qua “dấu tích”
của quá khứ, những chứng cứ về sự tồn tại của các sự việc đã diễn ra Cùng mộtvấn đề lịch sử thế giới và dân tộc có rất nhiều nhân vật và sự kiện lịch sử tồn tạinhững ý kiến đánh giá không đồng nhất với nhau ở mặt này hay mặt khác Đâychính là cơ sở để giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh biện về những nhânvật và sự kiện lịch sử đó
Với đặc điểm này, việc sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học Lịch
sử là cần thiết và phù hợp, không chỉ đáp ứng được nhu cầu nhận thức và gây hứng thú trong học tập cho học sinh mà còn là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Với định hướng dạy học phát triển năng lực cho học sinh, chuẩn bị các điềukiện áp dụng chương trình giáo dục phổ thông mới, trong những năm học gầnđây, Ban Giám hiệu trường THPT Ba Đình đã chỉ đạo giáo viên các tổ bộ môn,đặc biệt là môn Lịch sử tăng cường áp dụng các phương pháp, hình thức tổ chứcdạy học mới nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, phát huy tính chủ động,sáng tạo của học sinh Bởi vậy, đại đa số giáo viên Lịch sử đều có ý thức dạyhọc rèn luyện kĩ năng cho học sinh, đặc biệt là kĩ năng phản biện, thuyết trình,nâng cao khả năng giao tiếp, nâng cao khả năng ứng xử linh hoạt để giải quyếtvấn đề của học sinh trong thực tế đời sống Tuy nhiên, việc áp dụng phươngpháp tranh biện còn thực hiện chưa thường xuyên, chưa hệ thống, chưa hìnhthành được cho HS thói quen học tập với các phương pháp mới Vẫn còn một bộ
phận GV còn ngại “đổi mới” phương pháp dạy học, giảng dạy theo lối mòn
truyền thống “độc thoại”, GV chỉ mang tính chất truyền thụ một chiều, chú trọngviệc trang bị kiến thức hơn là phát triển năng lực, HS tiếp thu kiến thức mộtcách thụ động, máy móc
Trong năm học vừa qua, bản thân tôi được phân công giảng dạy các lớp10N,10D, 12D, 12N, 12P, 11D, 11P Các lớp dạy đã được chia theo trình độ,năng lực học sinh, học sinh có cùng thang năng lực hoặc độ chênh năng lựckhông lớn Các lớp dạy là các lớp đăng kí xét tuyển Đại học, Cao đẳng bằngkhối A và D, đa số HS chỉ coi môn Lịch sử là môn phụ hoặc môn thi để xét tốtnghiệp THPT Quốc gia, số lượng học sinh lựa chọn môn Lịch sử để xét tuyểnĐại học, Cao đẳng khối C còn rất khiêm tốn (không quá 30 HS) Hiện tượng HS
sợ sử, chán học sử, tỏ thái độ thờ ơ, quay lưng với bộ môn, hoặc học đối phó với
bộ môn còn phổ biến.Nhiều học sinh hiểu biết về lịch sử rất lờ mờ, khả năng tư
Trang 7duy độc lập, phân tích và phê phán các sự kiện lịch sử của học sinh còn rất hạnchế; số lượng học sinh có thể trình bày mạch lạc và thuyết phục trước tập thểcòn rất ít, nhiều HS chưa mạnh dạn, tự tin bày tỏ quan điểm của cá nhân về sựkiên, nhân vật hay vấn đề lịch sử Hơn nữa, do thời lượng và nội dung chươngtrình quá dài mà quỹ thời gian trên lớp có hạn nên cũng hạn chế việc sử dụngphương pháp tranh biện trên lớp của GV
Xuất phát từ thực tế việc dạy và học môn Lịch sử trong nhà trường, tôicũng luôn trăn trở tìm cách khơi dậy ở HS đam mê, tình yêu với lịch sử, lựachọn các giải pháp giúp phát huy tính tích cực chủ động của HS trong các giờhọc lịch sử Một trong những giải pháp tôi đã sử dụng và nhận được những hiệuquả bước đầu đó là sử dụng phương pháp tranh biện
2.3 Một số giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Tổ chức phương pháp tranh biện trong tiết dạy nội khóa
Giai đoạn 1: Chuẩn bị tổ chức tranh biện
* Bước 1: Xác định nội dung (vấn đề) cần tranh biện
Trước hết, GV phải xây dựng kế hoạch giảng dạy của bản thân, xác địnhxem mục nào, nội dung nào, tiết dạy nào, khối dạy nào có thể sử dụng phươngpháp tranh biện để tổ chức dạy học Việc làm này giúp GV chủ động và có sựchuẩn bị chu đáo cho việc áp dụng phương pháp tranh biện trong quá trình giảngdạy Đây là vấn đề quan trọng nhất, là hoạt động chiếm khá nhiều thời lượngtrong một tiết học nên rất cần sự chuẩn bị kĩ lưỡng của GV và HS để đảm bảohiệu quả như mục tiêu đặt ra ban đầu
Ví dụ những nội dung tranh biện của cả 3 khối như sau :
Bảng 1: Lịch sử Việt Nam lớp 10 ST
T
Nội dung
tranh biện
Bài Ý kiến trái chiều
1 Hồ Quý Ly Bài 17: Quá trình
hình thành và pháttriển của X đến thế
kỉ XV)
Năm 1400, Hồ Quý Ly thành lậpnhà Hồ thay thế cho nhà Trần,chính sự kiện này đã đưa đếnnhiều ý kiến trái chiều về ông:
- Việc làm của Hồ Quý Ly hoàntoàn sáng suốt, Hồ Quý Ly là mộtnhà cải cách lớn, táo bạo và quyếtliệt
- Hồ Quý Ly là kẻ thoán đoạt,cướp ngôi, phản nghịch và đáng
bị lịch sử lên án Những cải cách
Trang 8của Hồ Quý Ly không có đónggóp gì đáng kể.
Dương Vân
Nga
Bài 19: Nhữngcuộc kháng chiếnchống ngoại xâm ởcác thế kỉ X- XV
Cuộc đời vàquyết định trọng đạicủa Dương Vân Nga mãi luôn làcâu chuyện gây tranh cãi trongsuốt ngàn năm qua Có ngườibênh vực, có kẻ chê bai: Các sửgia phong kiến lên án gay gắt chorằng bà vi phạm tiết hạnh, đạo vợchồng, thông đồng với Lê Hoàn
để cướp ngôi Ý kiến của em vềvấn đề này như thế nào?
3 Mạc Đăng
Dung
Bài 21: Nhữngbiến đổi của nhànước phong kiếntrong các thế kỉXVI- XVIII
Đất nước đầu thế kỉ XVI, cuốitriều Lê sơ rối ren, suy sụp Đểđưa đất nước thoát khỏi khókhăn, năm 1527, Mạc ĐăngDung phế truất vua Lê, lập nêntriều Mạc Cho đến nay vẫn tồntại nhiều ý kiến về ông:
- Mạc Đăng Dung là kẻ “nghịchthần”, cướp ngôi nhà Lê, đáng bịlên án
- Sự xuất hiện của Mạc ĐăngDung trên chính trường là một tấtyếu, đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của
xã hội bấy giờ Ông là một danhnhân, có công lao lớn đối với lịch
Tổ quốc cuối thế
kỉ XVIII
Nguyễn Huệ là vị anh hùng dântộc, lập nhiều chiến công hiểnhách Tuy nhiên xoay quanh vấn
đề Nguyễn Huệ có phải là ngườithống nhất đất nước hay khôngcòn nhiều ý kiến khác nhau:
- Nguyễn Huệ là vị anh hùng dântộc, lập nhiều chiến công hiểnhách, có công thống nhất đấtnước
Trang 9- Nguyễn Huệ có công đánh tancác thế lực ngoại bang xâm lược,giữ vững độc lập; những chỉ tiêudiệt và xóa bỏ được các thế lựccát cứ, phân quyền chứ khôngphải là người thống nhất đấtnước.
5 Nguyễn Ánh
(vua Gia Long)
Bài 25: Tình hìnhchính trị, kinh tế,văn hóa dưới triềuNguyễn (nửa đầuthế kỉ XIX)
Nguyễn Ánh (Gia Long), ngườithành lập nên nhà Nguyễn, cũnggiống như triều đại của ông, bảnthân Nguyễn Ánh cũng vẫn làmột ẩn số, gây tranh cãi rất nhiềutrong lịch sử:
- Nguyễn Ánh là kẻ “cõng rắncắn gà nhà”, cướp thành quả củanhà Tây Sơn và có những hànhđộng tàn bạo
- Nguyễn Ánh là người có côngthống nhất đất nước, một vị vua
có tài và là một vĩ nhân lịch sử
BẢNG 2: Lịch sử Việt Nam lớp 11 ST
T
Nội dung tranh
biện
Bài Ý kiến trái triều
1 Triều Nguyễn Bài 19: Nhân dân
Việt Nam khángchiến chống Phápxâm lược (Từ năm
1858 đến trướcnăm 1873)
Bài 20: Chiến sựlan rộng ra cảnước Cuộc khángchiến của nhân dân
ta từ năm 1873 đếnnăm 1884 NhàNguyễn đầu hàng
- Xung quanh việc đánh giátrách nhiệm của nhà Nguyễntrong việc để Việt Nam rơivào tay thực dân Pháp còn rấtnhiều ý kiến đánh giá khác
nhau.Có ý kiến cho rằng:
“Nhà Nguyễn “phản động toàn diện”, là “cõng rắn cắn
gà nhà”, phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc
để Việt Nam rơi vào tay thực dân Pháp” Anh (chị) có đồng
tình với ý kiến này không
2 Phan Thanh Giản Bài 19: Nhân dân
Việt Nam kháng
Có ý kiến cho rằng: PhanThanh Giản có tội lớn khi để
Trang 10chiến chống Phápxâm lược (Từ năm
1858 đến trướcnăm 1873)
mất 3 tỉnh miền Tây Nam Kì
Có ý kiến lại bênh vực ông,cho rằng ông trong tình thế đãrồi, không thể xoay chuyểnkết cục
Cuộc khai thác thuộc địa lầnthứ nhất của thực dân Pháp cómang lại những yếu tố tíchcực cho kinh tế và xã hội ViệtNam hay không?
4 Phan Bội Châu và
Phan Châu Trinh
Bài 23: Phong tràoyêu nước và cáchmạng ở Việt Nam
từ đầu thế kỉ XXđến chiến tranh thếgiới thứ nhất
- VĐ 1: Ý kiến tranh luận chorằng : xu hướng bạo động củaPhan Bội Châu tiến bộ và phùhợp với xã hội Việt Nam lúcbấy giờ hơn còn có rất nhiềungười lại chứng minh rằng xuhướng cải cách của PhanChâu Trinh ít đổ máu và hiệuquả đối với xã hội Việt Nam
- VĐ 2:Tại sao nói trào lưudân tộc chủ nghĩa đầu thế kỷ
XX ở nước ta là sự kế tụcphong trào Cần Vương yêunước chống Pháp cuối thế kỷXIX, đồng thời đã mangnhiều nét mới khác trước?
5 Nguyễn Ái Quốc Bài 24: Việt Nam
trong những nămchiến tranh thế giớithứ nhất (1914-1918)
“Có ý kiến cho rằng, NguyễnTất Thành ra đi tìm đườngcứu nước là do suy nghĩ cánhân chứ không phải chịu tácđộng của hoàn cảnh Vậy em
có đồng ý với ý kiến nàykhông? Vì sao?”
BẢNG 3: Lịch sử Việt Nam lớp 12 STT Nội dung tranh
biện
Bài Ý kiến trái triều
1 Hội Việt Nam
Trang 11niên 1925 – 1930 Hội Việt Nam Cách mạng
thanh niên năm 1925: 1 Phảithành lập một tổ chức (HộiViệt Nam Cách mạng thanhniên) để chuẩn bị về tổ chứccũng tư tưởng chính trị cho sự
ra đời của Đảng Cộng sản ởViệt Nam 2 Thành lập ngayĐảng Cộng sản để kịp thời tổchức, lãnh đạo cách mạng
- Xung quanh Luận cươngchính trị có nhiều ý kiến
đánh giá khác nhau Có ý
kiến cho rằng: Luận cươngchính trị (tháng 10 năm1930) mang tính đúng đắn,sáng tạo hơn so với Cươnglĩnh chính trị của Đảng (đầunăm 1930) Có ý kiến kháclại cho rằng Luận cươngchính trị (tháng 10 năm1930) còn tồn tại nhiều hạnchế Anh (chị) hãy đưa ra ýkiến của mình
ý kiến lại cho rằng Phongtrào dân chủ 1936- 1939mang tính chất dân tộc Anh(chị) đồng ý kiến với quanđiểm nào? Vì sao?
1 Về Cách mạng tháng Támnăm 1945 có 2 nhận định tráichiều nhau:
- Đây là cuộc cách mạng bạolực
- Đây không phải là cuộc
Trang 12hòa ra đời cách mạng bạo lực.
Hãy trình bày quan điểm củamình?
2 Về kết quả của Cách mạngtháng Tám năm 1945 có ýkiến cho rằng: Thành côngcủa Cách mạng tháng Támnăm 1945 là sự ăn may Ýkiến bạn như thế nào?
Có nhiều ý kiến về xác định
kẻ thù nguy hiểm, quan trọngnhất của cách mạng sauCMT8/1945:
- Quân Anh là kẻ thù nguyhiểm nhất của cách mạng
- Quân Trung Hoa Dân quốc
là kẻ thù nguy hiểm nhất củacách mạng
- Quân phát xít Nhật là kẻthù nguy hiểm nhất của cáchmạng
- Quân Pháp là kẻ thù nguyhiểm nhất của cách mạng
Em đồng quan điểm với ýkiến nào? Vì sao?
Yêu cầu đặt ra cho chủ đề/ vấn đề tranh biện đó là phải hướng vào đúngtrọng tâm nội dung bài học và thông qua bàn bạc về nó, GV và HS đạt mục tiêubài học đề ra Bởi vậy, để xác định được vấn đề tranh biện, GV cần phải xácđịnh mục tiêu, yêu cầu của bài học cũng như nắm vững nội dung lịch sử
Từ việc xác định nội dung tranh biện, GV sẽ căn cứ vào vị trí, thời lượngcủa nội dung đó so với bài học là bao nhiêu để linh hoạt vấn đề tổ chức và sắpxếp thời gian cho hoạt động tranh biện một cách hợp lí, không ảnh hưởng đếnthời lượng của cả tiết học
*Bước 2: Lập kế hoạch tổ chức tranh biện
Vì trước hết, kế hoạch tổ chức sẽ giúp GV có thể chủ động trong tiến trìnhlên lớp, không bị xáo trộn hay phụ thuộc vào những thay đổi của điều kiệnkhách quan và chủ quan, đảm bảo cho giờ học diễn ra đúng kế hoạch, đúng tiến
