(SKKN 2022) sử dụng kĩ thuật dạy học khăn trải bàn để nâng cao hiệu quả dạy học nhóm thông qua bài 12 thiên nhiên phân hoá đa dạng (tiếp theo) địa lí 12

Trong quá trình giảng dạy, một trong những phương pháp được rất nhiều giáoviên lựa chọn và sử dụng thường xuyên với mục đích giúp học sinh tự học và giảiquyết vấn đề, phát huy được tính

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Đổi mới giáo dục luôn là vấn đề được toàn xã hội quan tâm Đổi mới phươngpháp dạy học trong CTGDPT 2018 theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo và vận dụng kiến thức; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tựhọc, tạo cơ sở để người học cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng qua đó hình thành

và phát triển năng lực, phẩm chất Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, chương trình giáodục phổ thông mới đã quán triệt đầy đủ, nghiêm túc các quan điểm và tinh thần đổimới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu tại các Nghị quyết của Đảng, Quốchội và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thể hiện quyết tâm đổi mới của ngànhGiáo dục

Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Địa lý ở trường THPT, tôi nhận rarằng, khi tham gia chương trình mới, nếu không tự nâng cao năng lực, tức là đang

tự đào thải chính mình Trong dạy học việc truyền thụ được kiến thức giúp cho họcsinh lĩnh hội được kiến thức một cách linh hoạt, sáng tạo, thì người giáo viên cũngphải tìm tòi, khám phá ra mọi kỹ năng nhằm giúp cho việc dạy học đạt kết quả cao.Tuy nhiên, Việc vận dụng phương pháp cũng như hình thức tổ chức dạy học ở một

số giáo viên chưa được quan tâm đúng mức và thường xuyên, dẫn đến tình trạngthiết kế, tổ chức còn mang tính hình thức, chung chung, không hiệu quả Việc thiết

kế, tổ chức cho học sinh hoạt động sao cho linh hoạt, hiệu quả đòi hỏi giáo viênphải có trình độ chuyên môn vững vàng, tâm huyết với nghề và đầu tư nghiên cứuđáng kể Giáo viên chưa có sự tin tưởng vào khả năng của học sinh, còn nói thay,làm thay học sinh nhiều, chưa có định hướng, khơi gợi giúp học sinh phát triểnnăng lực theo đúng khả năng của bản thân

Trong quá trình giảng dạy, một trong những phương pháp được rất nhiều giáoviên lựa chọn và sử dụng thường xuyên với mục đích giúp học sinh tự học và giảiquyết vấn đề, phát huy được tính tích cực, tính trách nhiệm; phát triển năng lựcgiao tiếp, hợp tác của học sinh là phương pháp dạy học theo nhóm Tuy nhiên,trong quá trình làm việc nhóm ở trường phổ thông hiện nay tồn tại những hạn chế

đó là: giáo viên khó kiểm soát được quá trình làm việc của cá nhân; khó đánh giáđược sự tham gia, đóng góp của cá nhân vào kết quả của nhóm; tình trạng ỷ lại của

số đông học sinh khi chỉ một vài học sinh của nhóm làm việc, học sinh hầu nhưchưa biết quy trình tổ chức hoạt động nhóm, hoặc đã được biết, được hướng dẫn

nhưng ít quan tâm, những học sinh có năng khiếu hơn thì ít lắng nghe ý kiến củabạn khác… dẫn đến việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học chưa thực sự hiệuquả Thời gian qua, tôi luôn trăn trở về vấn đề này, đã áp dụng một số kĩ thuật dạyhọc tích cực và đã tìm ra được giải pháp tháo gỡ những khó khăn trong tổ chứchoạt động nhóm cho học sinh, trong đó kĩ thuật “khăn trải bàn” là giải pháp tôi chorằng đã mang lại hiệu quả rất tốt đối với học sinh trong hoạt động nhóm.

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Sử dụng kĩ thuật dạy học

“khăn trải bàn” để nâng cao hiệu quả dạy học nhóm thông qua bài 12: Thiên nhiên phân hoá đa dạng (tiếp theo) - Địa lí 12” làm sáng kiến kinh nghiệm tâm

huyết của mình

1.2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

1.2.1 Mục đích

- Sử dụng kĩ thuật dạy học “khăn trải bàn” khi học bài “Thiên nhiên phân hoá

đa dạng (tiếp theo)” - Địa lí 12 nhằm kích thích sự tham gia tích cực các hoạtđộng nhóm trong một môi trường giáo dục tập thể

- Tăng cường tính tương tác và trao đổi về kiến thức giáo dục lẫn nhau của các

em học sinh

- Phát triển tính độc lập, có trách nhiệm của từng cá nhân học sinh

1.2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hoá cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc sử dụng kĩ thuật dạyhọc “khăn trải bàn” để nâng cao hiệu quả dạy học nhóm thông qua bài 12: Thiênnhiên phân hoá đa dạng (tiếp theo) - Địa lí 12

- Hướng dẫn học sinh biết chủ động tham gia các hoạt động nhằm tìm tòi,khám phá, tiếp nhận tri thức mới, có khả năng áp dụng vào thực tiễn, trở thànhnhững con người tự tin, năng động và có năng lực

- Thiết kế được giáo án có sự phân hóa theo trình độ và năng lực của ngườihọc

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Sử dụng kĩ thuật dạy học “khăn trải bàn” để nâng cao hiệu quả dạy học nhómthông qua bài 12: Thiên nhiên phân hoá đa dạng (tiếp theo) - Địa lí 12

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập tài liệu

- Phương pháp sưu tầm, lưu trữ, xử lý thông tin.

- Phương pháp phân tích hệ thống

- Phương pháp thực nghiệm

1.5 Những điểm mới của SKKN

- Xây dựng được cơ sở của vấn đề nghiên cứu

- Xây dựng được giáo án có sự phân hóa theo trình độ và năng lực của ngườihọc

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở của vấn đề nghiên cứu

- Mục tiêu bài học được cụ thể trong yêu cầu cần đạt

bè để giải quyết một vấn đề học tập Vì vậy, các em rất cần được giáo viên dạymôn Địa lí kết hợp giữa dạy kiến thức với dạy phương pháp học, đặc biệt kỹ năng

tổ chức học tập theo nhóm, tổ

2.2.2 Về phía giáo viên

Thực tế hiện nay hầu hết các lớp có sĩ số đông từ 40 - 50 học sinh/lớp nênkhi tổ chức hoạt động nhóm thì giáo viên chưa thuần thục trong việc bao quát lớphọc Học sinh dễ gây ồn ào, một số em có thể làm việc riêng Các em học khá sẽkhông hỗ trợ được các bạn khác và những học sinh yếu hơn cũng sẽ không đượcgiúp đỡ kịp thời Đây là vấn đề tổ chức cho học sinh hoạt động và quản lí, hướngdẫn các em hoạt động theo đúng kế hoạch hoàn thành mục tiêu học tập Nếu không

giỏi tổ chức thì giáo viên dễ để xảy ra tình trạng thiếu thời gian, học sinh hoạt độngkhông hiệu quả dẫn đến không hoàn thành bài học theo thời gian quy định

Một số giáo viên còn có tâm lí ngại đổi mới, một phần do năng lực sư phạmcòn hạn chế để giải quyết những tình huống xảy ra trong quá trình học, chưa có sựđầu tư về thời gian và sự tâm huyết, còn quan niệm và hiểu rằng muốn đổi mớiphương pháp dạy học là bắt buộc phải sử dụng hình thức thảo luận nhóm, nên bất

kì tiết dạy nào hoặc khi có giáo viên dự giờ, thăm lớp là sử dụng phương pháp thảoluận nhóm mà chưa thật chú ý đến hiệu quả nó mang lại như thế nào Hơn nữa ởnhiều trường phổ thông hiện nay cơ sở vật chất còn hạn chế, diện tích phòng học,cách sắp xếp bàn ghế bàn ghế học sinh ngồi chưa thật phù hợp để học sinh hoạtđộng thoải mái trong khi thảo luận nhóm

2.3 Kĩ thuật "Khăn trải bàn" trong phương pháp dạy học tích cực

Kĩ thuật "Khăn trải bàn" Là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác

kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm:

- Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của học sinh

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân học sinh

- Phát triển mô hình có sự tương tác giữa học sinh với học sinh

Phương pháp phân công dạy và học theo nhóm giúp mọi học sinh tham giavào quá trình học tập một cách chủ động Tạo cơ hội cho từng cá nhân học sinhmạnh dạn chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm Sẵn sàng đưa ra các quan điểm cá nhân

để giải quyết các vấn đề liên quan đến nội dung bài học Giúp cho các em có cơ hộigiao lưu, học hỏi lẫn nhau, cùng nhau giải quyết nhiệm vụ chung

Phương pháp dạy học theo nhóm còn có các cách gọi khác như phương phápthảo luận nhóm, phương pháp dạy học theo nhóm nhỏ Tại đây học sinh được chiathành từng nhóm nhỏ và chịu trách nhiệm về một mục tiêu chung nào đó, phâncông nhiệm vụ từng người để hoàn thành mục tiêu chung

2.4 Các giải pháp tổ chức thực hiện:

2.4.1 Rèn cho học sinh một số kỹ năng cơ bản:

* Kỹ năng giao tiếp, tương tác:

- Biết lắng nghe và trình bày ý kiến một cách rõ ràng

- Biết lắng nghe và biết thừa nhận ý kiến của người khác

- Biết ngắt lời một cách hợp lí

- Biết phản đối một cách lịch sự và đáp lại lời phản đối.

- Biết thuyết phục người khác và đáp lại sự thuyết phục

* Kỹ năng tạo môi trường hợp tác: Là sự ảnh hưởng qua lại, sự gắn kết giữa các

thành viên trong nhóm

* Kỹ năng xây dựng niềm tin: Là kỹ năng tránh đi sự mặc cảm, nhất là đối tượng

học sinh có khó khăn về học

* Kỹ năng giải quyết mâu thuẫn: Đây là kỹ năng giúp học sinh tránh những từ ngữ

dễ gây mất lòng nhau Vì thế, trong thảo luận cần tránh những từ ngữ như đúng, sai

mà cần thay vào đó những cụm từ như: thế này sẽ tốt hơn, tìm một giải pháp hợp lýhơn, tôi nghĩ là thế này, theo tôi thì …

2.4.2 Chuẩn bị chu đáo cho việc tổ chức hoạt động theo nhóm

1 Về soạn giảng: Giáo viên phải chọn những bài, những câu hỏi trong bài học có

độ khó tương đối, có hướng mở, đòi hỏi có nhiều thời gian và nhiều người thamgia thảo luận, tranh cãi mới vỡ lẽ ra vấn đề

- Nhóm cùng trình độ hoặc đa trình độ do giáo viên lựa chọn

- Nhóm theo biểu tượng: Giáo viên chuẩn bị các biểu tượng có số lượng bằng nhau

và phát ngẫu nhiên cho học sinh Những học sinh có cùng biểu tượng thì được xếpvào một nhóm

- Nhóm chọn bạn: Học sinh có quyền chọn bạn để lập thành một nhóm

- Nhóm cố định: Do giáo viên chọn những em ngồi gần để thành lập một nhóm

- Nhóm cùng sở thích: Những học sinh có sở thích giống nhau thì tạo thành 1nhóm…

* Một số lưu ý khi tiến hành chia nhóm:

- Cần xác định số lượng thành viên trong mỗi nhóm Qua khảo sát nhiều lớp vàtiến hành thử nghiệm số lượng thành viên trong hoạt động nhóm thì mỗi nhóm chỉ

có từ 2 đến 5 thành viên là hoạt động hiệu quả nhất Vì nếu nhóm có nhiều thành

viên, mặc dù có nhiều năng lực được tham gia nhưng các kỹ năng như diễn đạt,phát biểu ý kiến, sự phối hợp giữa các thành viên, thống nhất ý kiến, chia sẻ thôngtin, kinh nghiệm, quản lí để nhiều học sinh tham gia khó có thể đạt được.

- Để hình thành kỹ năng học hợp tác nhóm, lúc đầu giáo viên nên bắt đầu từ nhómđôi Khi học sinh đã có kinh nghiệm, kỹ năng nhất định sẽ tổ chức nhóm với sốlượng nhiều hơn

- Nếu nhóm trên 5 em, nhiều học sinh sẽ thụ động, hoặc chỉ trao đổi với một hayhai thành viên bên cạnh Học hợp tác nhóm cần tạo điều kiện cho học sinh rènluyện các kỹ năng hợp tác và tham gia vào các hoạt động với sự thể hiện vai trò raquyết định và chịu trách nhiệm về các quyết định đó, để cùng hưởng vui, buồn vớikết quả của mình Do vậy các em cần có thời gian để thích ứng với các hoạt độngnhóm

- Thời gian để một nhóm gắn kết với nhau là khoảng một học kỳ (vì để lâu sẽ gâytình trạng trì trệ, thiếu năng động, dựa dẫm vào nhau)

- Số lượng các thành viên trong nhóm nên chọn theo các năng lực đa dạng: giỏi,khá, trung bình, yếu và đa dạng về thành phần xuất thân, môi trường sống

3 Phân công trách nhiệm trong nhóm:

Mỗi em trong nhóm đều phải có trách nhiệm trong nhóm mình Việc phâncông trách nhiệm của mỗi thành viên trong nhóm là do chính nhóm đó đề xuất vàthống nhất Thông thường trong mỗi nhóm có các thành phần sau:

+ Trưởng nhóm: Quản lí, chỉ đạo, điều hành nhóm hoạt động

+ Thư kí: Ghi lại kết quả của nhóm sau khi được thống nhất

+ Báo cáo viên: Trình bày trước lớp kết quả công việc của nhóm

+ Người theo dõi về thời gian

Trách nhiệm này không phải cố định mà phải được thay đổi luân phiên saumỗi lần sinh hoạt nhóm hoặc định kỳ do giáo viên hoặc tổ quy định Nghĩa là mỗithành viên đều được làm tổ trưởng, làm thư ký, làm báo cáo viên

4 Giao nhiệm vụ cho nhóm:

Nhiệm vụ giao cho mỗi nhóm phải rõ ràng, ngắn gọn, đủ để các thành viênhiểu rõ về nhiệm vụ cụ thể của tổ mình phải làm gì, làm trong thời gian bao lâu.Nếu cần giáo viên có thể giải thích thêm một vài từ ngữ, khái niệm…, kiểm tra thửmột vài thành viên xem các em có hiểu được nhiệm vụ được giao hay chưa Giáo

viên cần gợi ý cho các nhóm để các bạn lâu nay ít được phát biểu, ít được đề đạt ýkiến của mình có quyền đưa ra câu trả lời trước nhất.

5 Tổ chức quản lí nhóm:

Cần nói rõ cho học sinh rằng đánh giá kết quả theo nhóm, không theo cánhân Học sinh cần nhận thấy mọi thành viên cần phải có trách nhiệm đóng góp,mọi thành viên đều phải hoàn thành công việc, mọi thành viên đều phải được lĩnhhội kiến thức Thành công của nhóm chính là thành công của mỗi cá nhân Vì thếcác em cần phải hợp tác chặt chẽ với nhau

Như đã nêu trên, vì câu hỏi khó và mở cần có nhiều ý trả lời nên mỗi thànhviên trong nhóm phải tìm được cho mình một đáp án đúng Cần ưu tiên cho nhữngbạn yếu hơn đưa ra đáp án trước nhất và dễ nhất để các bạn này có cơ hội tham giavào hoạt động chung của nhóm

Trong quá trình học sinh hoạt động nhóm, giáo viên theo dõi tổng quát, pháthiện và hỗ trợ cho nhóm có khó khăn, kịp thời uốn nắn, điều chỉnh những lệch lạccủa học sinh Giáo viên phải hạn chế đến mức thấp nhất việc nói của mình trongkhi các em đang hoạt động nhóm Nếu cần, giáo viên cho cả lớp dừng lại để tậptrung chú ý nghe giáo viên hướng dẫn thêm

6 Tổ chức báo cáo:

Giáo viên cần quy định thời gian cụ thể cho các nhóm lên báo cáo; khôngchỉ trích các nhân cụ thể mà chỉ phân tích ý tưởng, suy nghĩ Nói cách khác, trongtranh luận chỉ có quan điểm hợp lí và chưa hợp lí mà thôi Cần tạo mọi điều kiện

để học sinh tự bộc lộ quan điểm của bản thân, quan sát, giúp đỡ các nhóm, các cánhân đặc biệt là những học sinh gặp khó khăn để phát huy hết năng lực của họcsinh Được như vậy tiết dạy sẽ đảm bảo 100% học sinh trong lớp đều hoàn thànhcông việc của mình

7 Các bước thực hiện kĩ thuật " Khăn trải bàn" :

Cấu tạo của phương pháp dạy học theo nhóm thường gồm các bước sau:

Bước 1 Làm việc tập thể cả lớp

- Mỗi người ngồi vào vị trí như hình vẽ minh họa

- Giáo viên giới thiệu chủ đề chung cần thảo luật, đặt vấn đề và đưa nhiệm vụ Họcsinh tập trung vào câu hỏi (hoặc chủ đề, )

- Tiến hành tổ chức phân nhóm và phân nhiệm vụ cho từng nhóm Quy định vềthời gian làm việc và phân công vị trí cho từng cá nhân

- Hướng dẫn cách thực hiện cụ thể nếu cần thiết

Bước 2 Làm việc theo nhóm

- Lập chi tiết kế hoạch làm việc để đạt mục tiêu

- Thống nhất quy tắc làm việc của cả nhóm

- Phân công nhiệm vụ cụ thể trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập

- Viết vào ô mang số của cá nhân câu trả lời hoặc ý kiến của cá nhân (về chủ đề ).Mỗi cá nhân làm việc độc lập theo thời gian giáo viên quy định

- Kết thúc thời gian làm việc cá nhân, cả nhóm trao đổi, đóng góp ý kiến, thảo luận

và thống nhất các câu trả lời

- Viết những ý kiến chung của cả nhóm vào ô giữa tấm khăn trải bàn (giấy A0)

- Phân công đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm

Bước 3 Thảo luận cùng cả lớp và tổng kết

- Đại diện từng nhóm trình bày kết quả làm việc và tổng kết vấn đề được giao củanhóm

- Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, phản hồi, đặt câu hỏi thảo luận và bổ sung ýkiến

- Giáo viên tổng kết và nhận xét từng nhóm, đúc kết mục tiêu cuối và đặt vấn đềcho bài học tiếp theo

8 Một số lưu ý về kĩ thuật " Khăn trải bàn" :

- Kĩ thuật này giúp cho hoạt động nhóm có hiệu quả hơn, mỗi học sinh đềuphải đưa ra ý kiến của mình về chủ đề đang thảo luận, không ỷ lại vào các bạn họckhá, giỏi

- Kĩ thuật này áp dụng cho hoạt động nhóm với một chủ đề nhỏ trong tiếthọc, toàn thể học sinh cùng nghiên cứu một chủ đề

- Sau khi các nhóm hoàn tất công việc giáo viên có thể gắn các mẫu giấy

"khăn trải bàn" lên bảng để cả lớp cùng nhận xét Có thể dùng giấy nhỏ hơn, dùngmáy chiếu phóng lớn

- Có thể thay số bằng tên của học sinh để sau đó giáo viên có thể đánh giáđược khả năng nhận thức của từng học sinh về chủ đề được nêu

2.5 Sử dụng kĩ thuật dạy học “khăn trải bàn” để nâng cao hiệu quả dạy học nhóm thông qua bài 12: Thiên nhiên phân hoá đa dạng (tiếp theo) - Địa lí 12”

BÀI 12 THIÊN NHIÊN PHÂN HÓA ĐA DẠNG (tiếp theo)

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

- Trình bày được đặc điểm 3 đai cao

- So sánh đặc điểm tự nhiên của 3 miền địa lí và đánh giá được những thuận lợi vàkhó khăn của từng miền trong sử dụng tự nhiên

2 Kĩ năng

- Đọc hiểu các trang bản đồ địa hình, khí hậu, đất, thực vật, động vật trong Atlat đểtrình bày được đặc điểm 3 đai cao và 3 miền địa lý tự nhiên

- Biết liên hệ thực tế để thấy được sự thay đổi thiên nhiên từ Bắc vào Nam

- Giải thích được sự phân hoá tự nhiên theo độ cao, 3 miền tự nhiên

3 Thái độ

- Sự hình thành 3 đai cao trước hết do sự thay đổi khí hậu theo độ cao, sau đó là sựkhác nhau về thổ nhưỡng và sinh vật Đây là cơ sở thúc đẩy tinh thần đam mênghiên cứu khoa học

- Xác định tinh thần trách nhiệm của mỗi người đối với tài nguyên thiên nhiên đấtnước

4 Năng lực hình thành

Năng lực chung: Năng lực tự học giải quyết vấn đề lực sáng tạo quản lý

-giao tiếp - sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông - sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực chuyên biệt: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ; sử dụng bản đồ, hình vẽ,

tự nhiên

- Phân tích đượcnguyên nhân của sựphân hóa thiên nhiêntheo độ cao

- Hiểu được sự khácbiệt của các thành phần

tự nhiên theo độ cao vàtheo các miền địa lý tựnhiên

- Phân tích được các thếmạnh và hạn chế của

Dựa vàohình 12 xácđịnh đượcranh giớicủa cácmiền

ĐLTN

- Hệ thốngbài họcbằng sơ đồ

tư duy

- Biết liên hệthực tế địaphương về sựphân hóa thiênnhiên theo độcao và các đặctrưng về địahình, khí hậu

ĐLTN củamình sinh sống