(SKKN 2022) sử dụng các tình huống trong dạy học giải quyết vấn đề và giải nhanh bài tập bằng phương pháp suy luận nhằm tạo hứng thú, và nâng cao hiệu quả học tập môn vật lí 12

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH I SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG CÁC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ GIẢI NHANH BÀI TẬP BẰNG PHƯƠNG PHÁP SUY LUẬN NH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG CÁC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ GIẢI NHANH BÀI TẬP BẰNG PHƯƠNG PHÁP SUY LUẬN NHẰM TẠO HỨNG THÚ

VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP MÔN VẬT LÍ 12

Người thực hiện: Trịnh Quốc Thương Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Vật lí

THANH HOÁ NĂM 2022

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN

2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm. 5

2.3.1 Sử dụng các câu hỏi liên quan đến thực tế, tình huống có vấn

đề trong thực tế vào trong giảng dạy 52.3.2 Giải nhanh một số bài toán bằng phương pháp suy luận. 10

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 13

“ Giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển đất

nước Nghị quyết cũng chỉ ra định hướng chủ yếu : tiếp tục đổi mới đồng bộ mục

tiêu, nội dung, chương trình, phương thức, phương pháp giáo dục và đào tạo theohướng hiện đại, hội nhập quốc tế Mục tiêu giáo dục và đào tạo là hướng vào pháttriển con người toàn diện cả năng lực và phẩm chất, tạo ra nguồn nhân lực chấtlượng cao đáp ứng những yêu cầu mới của phát triển kinh tế - xã hội, khoa học vàcông nghệ, thích ứng với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư; trong đó: “Chútrọng hơn giáo dục đạo đức, năng lực sáng tạo và các giá trị cốt lõi, nhất là giáo dụctinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc, khơi dậy khát vọng phát triển đất nướcphồn vinh, hạnh phúc và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.Gắn giáo dục tri thức, đạo đức, thẩm mỹ, kỹ năng sống với giáo dục thể chất, nângcao tầm vóc con người Việt Nam”

Để đạt được những yêu cầu trên, việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH),

kỹ thuật dạy học đối với người giáo viên là điều không thể thiếu Vì PPDH có một

vị trí quan trọng trong truyền thụ và lĩnh hội tri thức,và như vậy người thầy trởthành “người hướng dẫn”, người “trọng tài” và đưa ra những phân định đúng, sai

Để làm được điều đó người thầy phải không ngừng học hỏi và kiến thức của ngườithầy phải rất chắc chắn, sâu sắc, bởi khi đó, học sinh có thể đưa ra những giải phápkhác nhau để giải quyết một vấn đề

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của dạy học Vật Lí là phát triển tư duysáng tạo và khả năng phân tích của học sinh, nó cũng có vai trò quan trọng trongviệc thực hiện mục tiêu đào tạo của giáo dục phổ thông Việc giảng dạy môn Vật Líkhông chỉ dừng lại ở chỗ chỉ trang bị cho HS tri thức mà phải hình thành cho HS

năng lực tự học, năng lực tự tiến hành hoạt động nhận thức một cách độc lập, sángtạo Đó là cơ sở giúp con người học tập thường xuyên và học tập suốt đời

Vật Lí – xu thế lựa chọn của học sinh ngày càng giảm đáng kể, một trong số

lí do chính là Vật Lí khó, bản chất đã trìu tượng, cách xử lí cũng không đơn giản chút nào

Đứng trước khó khăn đó, hơn lúc nào hết đòi hỏi vai trò người thầy Thầygiáo phải có trăn trở sao cho tiết học Vật lí thú vị, gần gũi nhất, phương pháp dạy

dễ hiểu nhất, cách xử lí bài toán “ nhẹ nhàng” nhất Tôi- một thầy giáo muốn cónhiều học sinh yêu quý môn của mình nên không ngoài những suy nghĩ trên

Trong sáng kiến của mình, tôi mạnh dạn triển khai và đề xuất “Sử dụng các tình huống trong dạy học giải quyết vấn đề và giải nhanh bài tập bằng phương pháp suy luận nhằm tạo hứng thú, và nâng cao hiệu quả học tập môn Vật Lí 12”

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài nhằm khai thác khát khao tìm hiểu tự nhiên của học sinh, hướng tớirèn kĩ năng giải thích được các hiện tượng tự nhiên, những câu hỏi thực tế liênquan đến chương trình Vật lí 12 cho các em, đồng thời giúp học sinh giải nhanhmột số dạng toán Vật lí 12 chỉ bằng những suy luận đơn giản mà không thiên vềtoán học nhiều từ đó giúp học sinh có niềm yêu thích hứng thú, hăng say với bộmôn Vật lí, tự tin làm bài thi đạt kết quả cao Đề tài cũng hướng đến giúp giáo viên

có thêm tài liệu hỗ trợ trong việc đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí nóichung và dạy ôn thi Tốt nghiệp môn Vật li nói riêng cho học sinh THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh khối 12, cụ thể là học sinh lớp 12A1, 12A2 trường THPT Thạch

Thành 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện sáng kiến kinh nghiệm người viết sử dụng các phương pháp: nghiêncứu tài liệu, khảo sát thu thập thông tin, so sánh đối chiếu, thảo luận vấn đáp, khảosát thực nghiệm

2 NỌI DUNG SÁNG KIẾN

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1Cơ sở lí luận:

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) đã được xác định trongNghị quyết Trung ương 4 khoá VII, Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII và đượcthể chế hoá trong Luật Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từnglớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiếnthức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập choHS” (điều 24.2 – Luật GD)

Trong dạy học dựa trên giải quyết vấn đề, kiến thức, kỹ năng cần học tậpkhông được trình bày dưới dạng mặc định, có sẵn mà tiềm ẩn trong các vấn đề Khigiải quyết các vấn đề sẽ được bộc lộ, thông qua giải quyết vấn đề, người học sẽchiếm lĩnh được các kiến thức, kỹ năng Vì vậy, việc phát hiện, xây dựng vấn đề, tổchức các hoạt động giải quyết vấn đề là nội dung trọng tâm của dạy học theo kiểudạy học dựa trên giải quyết vấn đề

2.1.2 Cơ sở thực tiễn:

Sự chuyển biến về đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông còn ởmức độ Phổ biến vẫn còn cách dạy thông báo các kiến thức định sẵn, cách học thụđộng Tuy nhiên trong một số tiết dạy của các GV đã cố gắng tổ chức theo hướng

tổ chức cho HS hoạt động, tự lực chiếm lĩnh tri thức mới nhưng chưa nhiều và chưamang tính phổ biến đại trà

Phải tạo động lực đổi mới PPDH cho GV, hoạt động đổi mới PPDH chỉ có thểthành công khi GV có động lực hành động và chuyển hoá được từ ý chí trở thànhtình cảm và tinh thần trách nhiệm đối với HS, đối với nghề dạy học

Trong các kỳ thi, môn Vật lí được tổ chức thi trắc nghiệm nên việc hình thànhphương pháp giải nhanh mà không mất đi bản chất vật lí là rất cần thiết

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Ưu điểm:

- Trường THPT Thạch Thành 1 đang từng bước hoàn thiện cơ sở vật chất,năm học 2019-2020 được công nhận: trường đạt chuẩn quốc gia Được sự quan tâmcủa các cấp và nhà trường, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho GV và HS về tinh thần

và cơ sở vật chất

- Đội ngũ giáo viên nhìn chung nhiệt tình, tận tâm trong giảng dạy, đồngnghiệp giúp đỡ nhau và nhất là những GV trong tổ, nhóm chuyên môn Thông quacông tác dự giờ, thao giảng, các thành viên trong tổ đã đóng góp ý kiến và rút ranhiều kinh nghiệm quý báu trong giảng dạy

- Bản thân tôi có nhiều năm công tác trong nghề, luôn trau dồi học hỏi đồngnghiệp trong tổ nhóm chuyên môn Luôn cập nhật các kiến thức mới qua mạnginternet, sách báo có liên quan Tự học để nâng cao tay nghề và góp phần làm chobài giảng thêm phong phú, sinh động hơn

- Học sinh lớp 12 ngoài mong muốn được hiểu biết thế giới vật chất và chuyểnđộng của nó, các em còn muốn có được những cách giải nhanh, hiệu quả, mang lạiđiểm số cao trong các kì thi

2.2.2 Hạn chế và nguyên nhân :

+Về phía giáo viên :

-Việc sử dụng các phương pháp tích cực ở một số GV còn lúng túng, hiệu quả

sử dụng chưa cao, việc dạy học tích cực cũng chỉ mang tính hình thức, những câuhỏi hay vấn đề GV nêu ra vẫn chỉ yêu cầu HS dựa vào SGK để trả lời mà không đòihỏi HS phải có sự suy nghĩ độc lập, sáng tạo Hoạt động học tập chủ yếu của đa số

HS trong tiết học là chú ý nghe giảng, ghi chép bài đầy đủ, về nhà học thuộc táihiện lại khi GV kiểm tra, điều này đã tạo nên thói quen học tập thụ động của HS

- Trong giảng dạy một số giáo viên chưa lựa chọn được các phương pháp dạyhọc phù hợp nên chưa tích cực hóa được hoạt động học tập của học sinh, ít chútrọng đến việc đưa các vấn đề thực tế vào trong giảng dạy Điều này đã làm cho các

em cảm thấy các kiến thức của môn học trở nên khô khan, xa lạ …từ đó các em íthứng thú hơn đối với môn học

+Về phía học sinh

- Học sinh của trường ở vùng miền núi đa số thuần nông rụt rè chưa mạnh dạn

tự chủ và tự học theo PPDH mới, quen theo cách học cũ thầy giảng gì ghi chép đó

- Cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin đã làm cho niềm đam mê chohọc tập ở các em đang được thay bằng đam mê Game online, Facebook, tiktok,Zalo… điều này đã làm phân tán sự tập trung, hứng thú học tập của các em, các emtiếp thu bài một cách thụ động nên không nắm được kiến thức trọng tâm

- Mặt khác kinh tế của một số gia đình học sinh còn nhiều khó khăn, bố mẹmải lo làm ăn kinh tế, ở xa, nên ít quan tâm đến việc học tập, không giám sát việchọc ở nhà của con em mình, đến lớp các em lại không chú ý nghe giảng, khôngnắm được kiến thức bài nên dần dần sinh ra tâm lí chán nản, không thích học,không tập trung trong học tập…dẫn đến chất lượng học tập không cao

2.2.3 Biện pháp khắc phục:

Vật Lí là môn học gắn liền với kiến thức thực tiễn đời sống Các tình huống cótrong thực tiễn rất gần gũi và thân quen đối với chúng ta cũng như đối với các emhọc sinh Bản thân tôi là giáo viên nhiều năm giảng dạy môn Vậ Lí, tôi đã rút rađược một số biện pháp nhằm tạo hứng thú cho học sinh khi học bộ môn Từ đó các

em sẽ chủ động tiếp thu kiến thức và học bộ môn Việc vận dụng các tình huốngthực tiễn vào trong giảng dạy bộ môn tạo cho các em cảm thấy môn Vật Lí trở nêngần gũi và thiết thực Đặc biệt trong phần vào bài trước khi học bài mới giáo viên

sử dụng những tình huống thực tiễn, những câu hỏi tình huống có vấn đề, nhữngcâu chuyện ngắn có ý nghĩa giáo dục, các câu ca dao, tục ngữ , những trò chơimang kiến thức bài học sẽ tạo cho các em một tâm thế học tập tốt, sự thích thú,muốn khám phá ra những kiến thức để lí giải những vấn đề đó Ngoài ra, giảinhanh các bài tập Vật Lí là nhu cầu cần thiết tạo cho các em động lực Trên cơ sở

đó các em yêu thích môn học hơn, đồng thời chất lượng bộ môn được nâng caohơn

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Sử dụng các câu hỏi liên quan đến thực tế, tình huống có vấn đề trong thực tế vào trong giảng dạy:

* Các câu hỏi liên quan đến thực tế: là những câu hỏi rất gần gũi với các em

học sinh Việc sử dụng các câu hỏi đó sẽ tạo cho các em hứng thú muốn tìm hiểukiến thức bộ môn để có thể lí giải những vấn đề mà các em thường gặp, qua đó các

em thấy môn học trở nên gần gũi và thiết thực, yêu thích môn học hơn

* Tình huống có vấn đề trong thực tế

- Trong dạy học: Tình huống có vấn đề là một trạng thái tâm lý đặc biệt trong

đó học sinh tiếp nhận mâu thuẫn khách quan như mâu thuẫn nội tại của bản thânmình, kích thích HS tìm cách giải quyết

Trong cuộc sống hằng ngày, có rất nhiều những tình huống nảy sinh làm xuấthiện trong đầu các em rất nhiều thắc mắc Những câu hỏi: “tại sao?”,“như thếnào?” hay “do đâu?” thường xuất hiện trong đầu các em Điều này đã đặt ra cho các

em một câu hỏi buộc các em phải huy động trí não, sự tập trung trí tuệ để giải quyếtvấn đề, từ đó tạo cho các em tâm thế học tập tốt, chủ động trong việc tìm tòi và lĩnhhội kiến thức Khi các em đã tìm được câu trả lời thì niềm yêu thích môn học càngtăng, góp phần nâng cao chất lượng dạy – học hơn

Trong giới hạn Skkn của mình, tôi xin đưa ra một số ít ví dụ để đồng nghiệpcùng tham khảo

* Một số ví dụ cụ thể:

- VD1: Khi dạy nội dung “chu kì con lắc đơn” – Bài 3( SGK 12 cơ bản)

“Phương án đo gia tốc trọng trường ở Mặt Trăng”

Vấn đề đặt ra với các em là:

Một người ngồi theo dõi chương trình tivi phát về sự hạ cánh của con ngườixuống bề mặt Mặt Trăng Người ấy quan sát thấy bên cạnh nhà du hành vũ trụ cómột vật lạ được treo bằng một dây cáp đang đung đưa Chỉ dùng chiếc đồng hồ,người ấy đã xác định được gia tốc trọng trường của việc ấy? Câu hỏi đã kích thíchđược sự tò mò, muốn tìm hiểu vấn đề của các em Các em sẽ tự đặt những câu hỏinhư: sợi dây cáp đóng vai trò con lắc đơn?

4 l g

T + Chu kì dao động của con lắc có thể đo được bằng đồng hồ

+ Vấn đề là xác định chiều dài của dây treo con lắc Việc này thực hiện đượcbằng cách so sánh nó với chiều cao của nhà du hành vũ trụ

+ Từ đó suy ra g

Bài học rút ra với các em là:

Dựa vào chu kì dao động của con lắc đơn để có thể xác đinh gia tốc trọngtrường

- VD 2: Khi dạy nội dung “Sóng cơ” – Bài 7

“Múc nước giếng bằng gầu như nào cho

dễ nhất?”

Vấn đề đặt ra với các em là : Những người

thường dùng nước giếng cho biết, khi dùng gầu

để múc nước dưới giếng, nên để cho gầu nằm yên

trên mặt nước rồi đột ngột lắc dây mạnh một cái,

gầu bị lật ngay, việc múc nước sẽ rất dễ dàng

Nếu lắc nhiều lần gầu sẽ khó bị lật hơn Kinh nghiệm này xuất phát từ cơ sở vật línào? Hãy giải thích

Hướng dẫn:

Khi gầu nổi trên mặt nước, nó chỉ hơi bị nghiêng nên mép gầu không chạmmặt nước Động tác lắc mạnh dây gầu là một kích thích tạo ra sóng truyền trên dây,sóng này truyền xuống dưới khiến cho thang gầu bị hất mạnh sang một bên và gầu

bị lật Nếu lắc liên tục, sóng trên dây sẽ truyền liên tục đến thang gầu làm chothang gầu lật qua lật lại liên tục mà miệng gầu lại không chạm được mặt nước

Bài học rút ra với các em là: Cách tạo sóng trên dây.

- VD 3: Khi dạy nội dung “sự phản xạ của sóng” – bài 9

“Vì sao ban đêm yên tĩnh mới có hiện tượng?”

Vấn đề đặt ra với các em là : Vì sao trong đêm yên tĩnh khi đi bộ ở ngõ hẹp

giữa hai bên tường cao, ngoài tiếng chân ra còn nghe thấy một âm thanh khác giốngnhư có người đang theo sát mình?

Hướng dẫn:

Ban đêm yên tĩnh, ta nghe rõ tiếng vang của chân mình phát ra khi phản xạ lại

từ hai bên tường ngõ Ban ngày tiếng vang của thân thể người qua lại hấp thụ hoặc

bị tiếng ồn trong thành phố át đi nên chỉ nghe thấy mỗi tiếng chân

Bài học rút ra với các em là: Chống mê tín.

- VD 4: Khi dạy nội dung “Âm, nguồn âm” – bài 10

“Xác định khoảng cách từ đám mây đến chỗ ta?”

Làm thế nào để xác định khoảng cách từ đám mây đến chỗ ta theo thời giankéo dài của tiếng sấm mà chỉ dùng một đồng hồ bấm giây?

Hướng dẫn:

Nguồn âm càng xa thì thời gian âm truyền tới sẽ càng lớn Dùng đồng hồ bấmgiây đo thời gian từ khi nhìn thấy ánh sáng tia chớp tới khi nghe thấy tiếng sấm,nhân với vận tốc âm sẽ đo được khoảng cách

- VD 5: Khi dạy nội dung “Dòng điện xoay chiều” – bài 12

“Tại sao không nên dùng đèn nê ôn để học bài?”

Người ta thường khuyên học sinh khi học bài nên dùng loại đèn sợi đốt (đèndây tóc và led) mà không nên dùng loại đèn huỳnh quang Lời khuyên này dựa trên

cơ sở vật lí nào?

Hướng dẫn:

Đèn huỳnh quang chỉ sử dụng ở mạng điện xoay chiều, đó là dòng điện cóchiều và trị số biến thiên liên tục, sự phóng điện và tắt sáng liên tục trong đèn

huỳnh quang ảnh hưởng không tốt đến mắt Dùng đèn sợi đốt sẽ tránh được tìnhtrạng này

Bài học rút ra với các em là: Cách chống cận.

VD 6: Khi dạy nội dung “Tán sắc ánh sáng” – bài 24

“Khi truyền đi màu sắc ánh sáng có thay đổi không”?

Bước sóng của ánh sáng đỏ trong nước bằng bước sóng của ánh sáng xanh lácây trong không khí Người dưới nước thấy màu nào nếu nước được chiếu sángbằng ánh sáng đỏ?

Hướng dẫn:

Màu đỏ, vì khi chuyển từ môi trường này sang môi trường khác tần số của ánhsáng không thay đổi và tần số đó xác định màu của các tia

2.3.2 Giải nhanh một số bài toán bằng phương pháp suy luận.

Mục đích: Tạo hứng thú, sáng tạo, linh động trong cách giải toán đem lại

hiệu quả cao

Phương pháp: Suy luận

2.3.2.1- Bài toán liên quan chu kì.

Ví dụ 1: Một con lắc đơn dao động bé có chu kỳ T Đặt con lắc trong điện

trường đều có phương thẳng đứng hướng xuống dưới Khi quả cầu của con lắc tích