(SKKN 2022) Một số kỹ thuật tổ chức trò chơi trong dạy học Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

Thực tế hiện nay nhiều họcsinh tiếp cận nội dung lịch sử một cách thụ động, giáo viên truyền tải kiến thứcmột cách rập khuôn, hiệu quả của việc tiếp cận kiến thức lịch sử bị hạn chế.. Bả

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.3.1 Các kĩ thuật tổ chức trò chơi trong tiết ôn tập, bài tập, tổng

kết

4

2.3.2 Kĩ thuật tổ chức các trò chơi nhằm phát huy tính chủ động,

hợp tác trong bài hình thành kiến thức mới:

9

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và họctheo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiếnthức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớmáy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở đểngười học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển

từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạtđộng xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệthông tin và truyền thông trong dạy và học” Để thực hiện tốt mục tiêu về đổimới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, bản thân tôiluôn cố gắng nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực người học

Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từchương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học,nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâmhọc sinh vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, chúng taphải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều"sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành nănglực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáoviên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển nănglực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của cácmôn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằmphát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình

thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng

tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung vàphương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ

phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn

thành nhiệm vụ nhận thức (tự chiếm lĩnh kiến thức) với sự tổ chức, hướng dẫn

của giáo viên”

Bản thân tôi là giáo viên đã giảng dạy bộ môn Lịch sử được 17 năm Lịch sửđối với học sinh là môn học khô khan, nhàm chán Thực tế hiện nay nhiều họcsinh tiếp cận nội dung lịch sử một cách thụ động, giáo viên truyền tải kiến thứcmột cách rập khuôn, hiệu quả của việc tiếp cận kiến thức lịch sử bị hạn chế Bảnthân tôi luôn trăn trở với những khó khăn của bộ môn, vì vậy luôn chủ độngnghiên cứu, đổi mới phương pháp dạy học để phát huy tính chủ động, sáng tạocủa học sinh, khơi gợi hứng thú và đam mê học tập từ các em, giúp các em cócách tiếp cận kiến thức một cách mới mẻ Vì vậy trong năm học 2020-2021 tôi

đã mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, lấy người học làm trung tâm, học

mà chơi, chơi mà học, giúp các em có một môi trường học tập thoải mái, chủđộng tiếp thu kiến thức, sáng tạo trong học tập

Và đó là lí do tôi viết đề tài “Một số kỹ thuật tổ chức trò chơi trong dạy học Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh”

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của tôi khi nghiên cứu đề tài này nhằm góp phần nâng cao chất lượnggiảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT, hướng dẫn học sinh cách tiếp cận bộmôn lịch sử theo hướng phát huy năng lực tự học, tự nghiên cứu, đồng thời qua

đó giúp các em phát huy được tài năng của bản thân như khả năng thuyết trìnhtrước đám đông, khả năng phân tích sự kiện, khả năng quan sát, khả năng hợptác

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Học sinh lớp 12A3, 12A5, 10A1, 10A2

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu qua tài liệu

- Nghiên cứu qua các tiết thực nghiệm trên lớp

- Nghiên cứu qua phiếu điều tra và chất lượng học tập của học sinh

2.NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Charles Handy, nhà triết lý kinh doanh nổi tiếng người Anh, đã nói: “Để làm cho tương lai trở thành hiện thực, chúng ta cần phải tự tin và tin tưởng vào giá trị của chính mình Đó là điều mà các trường học phải dạy cho mọi người” Và

muốn người học có được sự tự tin và tin tưởng vào giá trị của chính mình, họcần được học theo phương pháp chủ động Chỉ khi người học được tự khám phákiến thức, tự học, tự làm và tự bổ sung cho nhau thì kiến thức mới trở thành trithức của người học, chuyển thành hành động, thành thói quen hàng ngày của họ

Khi giáo viên dạy học bằng phương pháp giảng dạy tích cực, người học thấy

họ được học chứ không bị học Người học được chia sẻ những kiến thức và kinh

nghiệm của mình đồng thời với việc bổ sung những kiến thức, kinh nghiệmkhông chỉ từ người thầy mà còn từ chính các bạn trong lớp Họ hạnh phúc khi được học, được sáng tạo, được thể hiện, được làm Nhờ học theo hướng tích cực

mà họ ghi nhớ sâu kiến thức và tăng khả năng áp dụng vào thực tế lên nhiều lần

so với cách học thụ động một chiều

Dạy bằng phương pháp giảng dạy tích cực chính là tìm mọi cách giúp ngườihọc được chủ động trong việc học, cho họ được làm việc, được khám phá tiềmnăng của chính mình Người dạy cần giúp người học có được sự tự tin, có tráchnhiệm với bản thân để từ đó chia sẻ trách nhiệm với cộng đồng

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Đặc thù học tập môn Lịch sử là các em phải tiếp cận với nhiều sự kiệnlịch sử, với nhiều mốc thời gian, với những vị anh hùng, những danh nhân vănhóa không chỉ của dân tộc mà cả của thế giới từ cổ đến kim, từ cổ đại đến hiệnđại Với lượng kiến thức lớn, phong phú này sẽ là nguồn tư liệu để giáo viênthiết kế thành các trò chơi học tập vừa có tác dụng nhắc nhở lại kiến thức, vừa

có tác dụng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh

Thế nhưng, chính lượng kiến thức nhiều của bộ môn Lịch sử nên yêu cầucác em phải nhớ nhiều sự kiện và hiểu nội dung bài học một cách chính xác đầy

đủ Bởi vậy, buộc các em học sinh phải cần cù, chịu khó, lĩnh hội kiến thức thìmới thực sự đạt kết quả cao Thế nhưng, trong bối cảnh kinh tế thị trường hiệnnay, mọi hoạt động diễn ra nhanh chóng, nhiều thú vui chơi, nhiều trò giải trítiêu khiển nên với những yêu cầu đó môn Lịch sử khó gây được hứng thú họctập của các em

Thêm vào đó, có nhiều quan niệm cho rằng môn Lịch sử là môn học phụcho nên các em càng lơ là, học đối phó dẫn đến chất lượng môn Lịch sử rất thấp

Thực tế ở trường THPT Yên Định 1, nơi tôi công tác là một ngôi trường

có bề dầy lịch sử về truyền thống hiếu học, nơi có rất nhiều em học sinh đạt giảicao trong các kì thi HSG cấp tỉnh cũng như thi tốt nghiệp THPTQG và Đại Học.Tuy nhiên đa số các em đều đi khối A, B, và khối D là chính nên thái độ vớimôn Lịch sử cũng không được các em xem trọng, nhiều em quan niệm chỉ cần

đủ điểm để đậu tốt nghiệp là được, có nhiều em nói rằng các em cũng thích học

sử nhưng nó dài quá, khó nhớ, khô khan mất thời gian để học thuộc

Chính vì thế tôi đã quyết định sử dụng phương pháp: “Một số kỹ thuật tổ

chức trò chơi trong dạy học lịch sử nhằm phát huy tính tích cực của học sinh”, kỹ thuật này tôi học hỏi được từ bạn bè, đồng nghiệp, qua tập huấn các

module, Internet mà tôi thấy có thể áp dụng để giúp các em vừa học, vừa chơiqua đó học sinh có thể vừa nắm được kiến thức vừa tránh được sự nhàm chán,khô khan của môn học

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Các kĩ thuật tổ chức trò chơi trong tiết ôn tập, bài tập, tổng kết

- Thứ nhất: Kĩ thuật tổ chức trò chơi “Những con vật ngộ nghĩnh”.

Trò chơi này sẽ phát huy được làm việc theo nhóm, đòi hỏi các nhóm phải có

sự hợp tác, tất cả cùng làm việc thì mới có thể hoàn thành nhiệm vụ được giao

Để thiết kế được trò chơi này quý thầy cô thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Quý Thầy Cô lựa chọn chủ đề/bài học và xây dựng câu hỏi theo chủ

đề/bài học mà mình đã lựa chọn

Bước 2: Quý thầy cô thiết kế sơ đồ hình các con vật, hình ngôi sao, hình lục

giác hay bất cứ hình nào mình mong muốn trên PowerPoint Trươc hết quý thầy

cô vào Text Box chọn hình tam giác, căn chỉnh độ lớn tùy ý và xếp lại thành cáchình thầy cô mong muốn Dưới đây là một số hình tôi đã thiết kế minh họa

Hình ngôi sao

Hình lục giác

Hình chú cún con

Hình con mèo

Bước 3 Sau khi thiết kế xong hình các thầy cô mong muốn, các thầy cô ghi vào

tất cả các cạnh của hình tam giác những câu hỏi và đáp án đã chuẩn bị ở bước 1theo quy tắc: từ trên xuống, từ trái qua phải và đảm bảo các cạnh liền nhau đềuphải có câu hỏi hoặc đáp án, các cạnh viền ngoài, không liền nhau không có câuhỏi hoặc đáp án

Hình minh họa:

Lưu ý: Nội dung bài dài và thời gian nhiều Thầy cô thiết kế hình lớn, nội

dung kiến thức ít Thầy cô thiết kế hình đơn giản

Bước 4 Các thầy cô sử dụng PowerPoint, thiết kế các hình tam giác trên Text

Box Dùng Text Box để viết lên các cạnh của hình tam giác nội dung câu hỏi đãthiết kế ở bước 3

Hình sản phẩm thiết kế minh họa: Tiết 33: Bài tập Lịch sử 10

Bước 5 Sau khi thiết kế xong, các thầy cô in nội dung đã thiết kế ở bước 4 ra

giấy màu cứng và cắt thành các hình tam giác, xếp theo từng bộ Tùy vào sốlượng học sinh mỗi lớp để in thành nhiều bộ khác nhau Thầy cô cũng có thể phatrộn hai màu thành một bộ cho đẹp

Hình minh họa sản phẩm đã thiết kế và thực hiện tại hai khối 10 và 12

- Thứ hai: Tổ chức trò chơi bắn súng: Ghi nhớ kiến thức

Trò chơi này là hình thức để kiếm tra lại kiến thức mà các em đã được chơi

trong trò chơi “những con vật ngộ nghĩnh” Việc thực hiện trò chơi này giúp các

em chủ động ghi nhớ lại kiến thức vừa học Để thực hiện được trò chơi này thầy

cô cần thực hiện theo các bước sau:

Bước 1 Sau khi kết thúc trò chơi “những con vật ngộ nghĩnh”, giáo viên cho

học sinh quan sát lại hình con vật và ghi nhớ các câu hỏi vừa sắp xếp theo thờigian nhất định (do giáo viên quy định thời gian)

Bước 2 Mỗi nhóm cử một học sinh đại diện cho nhóm tham gia trò chơi bắn

súng

- Giáo viên yêu cầu học sinh đứng thành một vòng tròn

- Giáo viên (hoặc lớp trưởng) sẽ là quản trò

- Giáo viên phổ biến luật chơi: Khi giáo viên (lớp trưởng) gọi tên bạn nào thìbạn đó sẽ “Bắn kiến thức” (đọc câu hỏi) cho bạn bên cạnh phía tay phải trả lời,nếu bạn bên cạnh phía bên phải trả lời được thì sau khi trả lời xong bạn đó phải

“Bắn kiến thức” cho bạn tiếp theo phía bên phải, cứ như vậy cho đến khi bạnnào trả lời được thì bạn đó sẽ bị “hi sinh” Người trả lời cuối cùng là ngườithắng cuộc

Bước 3 Kết thúc trò chơi giáo viên tổng kết và chấm điểm cho các nhóm 2.3.2 Kĩ thuật tổ chức các trò chơi nhằm phát huy tính chủ động, hợp tác trong bài hình thành kiến thức mới.

- Thứ nhất: Khởi động bằng trò chơi “TÌM NHÀ ĐỂ VỀ”.

Bước 1 Giáo viên thiết kế các stick (hình ngôi sao, hình bông hoa…) có ghi

nội dung kiến thức trọng tâm của bài dạy

Hình minh họa sản phẩm đã thiết kế: Bài 13, Lịch sử 12.

1 Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

2 Việt Nam Quốc dân đảng

Bước 3 Giáo viên chia lớp thành các nhóm và phát các miếng ghép có nội

dung liên quan đến các khu vực trên bảng, những miếng ghép của mỗi nhóm cónội dung của tất cả các khu vực kiến thức được ghi trên bảng, số miếng ghép tùythuộc vào khối lượng kiến thức mà bài yêu cầu Mỗi nhóm nên in mỗi màu khácnhau để dễ phân biệt và chấm điểm sau khi kết thúc phần thi

Bước 4 Giáo viên cho học sinh các nhóm chuẩn bị khoảng 2 phút để tìm

những nội dung có liên quan đến miếng ghép trên bảng Hết thời gian 2 phút cácnhóm thay nhau lần lượt lên dán những miếng ghép vào đúng ô quy định trênbảng Giáo viên quy định nhóm nào kết thúc sớm sẽ được cộng điểm

Bước 5 Giáo viên phản hồi kiến thức cơ bản cho học sinh các nhóm theo dõi

chéo và phát hiện ra lỗi sai để sửa

Hình minh họa sản phẩm đã thiết kế: Bài 13, Lịch sử 12

Bước 6 Sau khi sửa xong giáo viên yêu cầu học sinh các nhóm ghi nhớ nội

dung vừa học để chuẩn bị cho trò chơi tiếp theo

-Thứ hai: Xác định kiến thức trọng tâm bằng trò chơi “ TÌM NỬA YÊU

THƯƠNG”

Bước 1 Giáo viên vào Text Box thiết kế các stick hình trái tim Ghi lên

nửa trái tim bên trái nội dung câu hỏi và nửa trái tim bên phải nội dung đáp án

Hình minh họa sản phẩm đã thiết kế: Bài 13 lịch sử 12

Bước 3 Sau khi các nhóm thực hiện xong:

- Giáo viên chiếu nội dung phản hồi

- Các nhóm kiểm tra chéo nội dung đã thực hiện

- Giáo viên dựa trên kết quả để cho điểm các nhóm

2.3.3 Hướng dẫn học sinh Review về lịch sử:

Học từ người khác chỉ hiệu quả 10% Dạy cho người khác học hiệu quả đến90% Hình thức này được gọi là Think – Pair – Share tức là Suy nghĩ – Trao đổi– Chia sẻ

Bước 1 Think

- Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh về nhà chuẩn bị Tùy vào chủ đề,

dung lượng kiến thức để quy định thời gian hoàn thành sản phẩm

- Các nhóm về nhà chuẩn bị nội dung theo ý tưởng của mình về chủ đề đãđược giao Tùy thuộc vào khả năng của từng em mà nội dung và cách thứcReview khác nhau

Bước 2 Pair

- Lên lớp giáo viên chia học sinh thành các nhóm để trao đổi về nội dung đã

được học sinh chuẩn bị ở nhà

- Trong quá trình thảo luận, thống nhất, mỗi nhóm cử một thư ký ghi chép lạinội dung chính của nhóm để trình bày

Bước 3 Share

Sau khi các nhóm trao đổi, thống nhất nội dung, các nhóm cử đại diện củamỗi nhóm đứng lên chia sẻ sản phẩm của nhóm mình với tất cả học sinh tronglớp Các nhóm còn lại lắng nghe, có thể bổ sung và góp ý nội dung để các nhớmhoàn thiện

Bước 4

Giáo viên nhận xét về nội dung trao đổi của các nhóm và chốt lại kiến thức Với trò chơi này học sinh rất tích cực và sáng tạo trong quá trình học tập Kết quả: Tôi đã thực hiện nội dung này ở bài 12 lịch sử 12: Review vềNguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh Sản phẩm học sinh thiết kế rất phong phú, một

số học sinh Review bằng clip rất sinh động Thông qua cách thức thực hiện nàyhọc sinh thỏa sức sáng tạo

Sản phẩm của học sinh sau khi thực hiện:

2.4 Hiệu quả của biện pháp đối với yêu cầu nâng cao chất lượng công tác giảng dạy, phù hợp với đối tượng học sinh,, thực tiễn nhà trường, địa phương.

Qua một thời gian thử nghiệm kĩ thuật tổ chức trò chơi trong dạy học bản thân

tôi thấy có nhiều tác dụng tích cực cụ thể như sau:

- Tạo được hứng thú trong học tập cho học sinh, vì vậy kết quả chất lượngtrung bình bộ môn được nâng cao, trong đó tỉ lệ học sinh giỏi, khá tăng cao, tỉ lệhọc sinh yếu giảm nhiều

- Phát huy được tính tích cực của HS trong quá trình hoạt động trên lớp cũngnhư việc nghiên cứu bài mới và học bài cũ ở nhà.

- HS nắm vững kiến thức trọng tâm, ghi nhớ kiến thức được lâu hơn và tiếtkiệm được nhiều thời gian ôn tập

- Tổ chức trò chơi lịch sử phù hợp đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT,thông qua đó giúp cho HS rèn luyện thêm về kiến thức mỹ thuật, khả năngthuyết trình

- Kĩ thuật tổ chức trò chơi có tính mở nên kích thích được tất cả mọi đốitượng HS tham gia, phát huy cao tính độc lập cũng như sự hợp tác trong học tập,

và có thể chấp nhận kiến thức của các em theo các cung bậc khác nhau

- Về mặt hạn chế: một vài học sinh còn lười biếng, chưa thật sự tập trung và

đầu tư cho nhiệm vụ của mình, chưa xác định được vấn đề trọng tâm và nhữngvấn đề liên quan, còn trình bày dài dòng, thụ động trong việc tiếp thu kiến thức,vẫn muốn học phương pháp học cũ

Thực nghiệm giảng dạy được tổ chức tại các lớp: 12A3 và 12A5, khối 10 là10A1 và 10A2 là những lớp có HS học tương đối khá, tiếp thu nhanh Lớp 10A2

và 12A3 tôi dạy thực nghiệm, 10A1 và 12A5 tôi dạy đối chứng, không áp dụngphương pháp của đề tài

Sau một năm áp dụng phương pháp dạy học trên, đa phần các em đều tỏ rahứng thú với môn học và nhiều em có thể nhớ bài ngay tại lớp Kết thúc nămhọc 2020-2021, môn lịch sử của trường THPT Yên Định 1 đạt TB 5,08 điểmvượt chỉ tiêu giao của Sở ( Sở giao 4,98 điểm) Trong đó kết quả cụ thể của 4lớp như sau:

HS

SốLượng Tỉ lệ

SốLượng Tỉ lệ

SốLượng Tỉ lệ

SốLượng Tỉ lệ