SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG II SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 BẰNG CÁCH TÍCH HỢP KIẾN THỨC VĂN HỌC, HỘI HỌA, ÂM
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG II
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 BẰNG CÁCH TÍCH HỢP
KIẾN THỨC VĂN HỌC, HỘI HỌA, ÂM NHẠC
VÀO BÀI HỌC LỊCH SỬ”
Người thực hiện: Lê Trọng Việt Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Quảng Xương II SKKN thuộc môn: Lịch sử
THANH HÓA, NĂM 2022
Trang 2MỤC LỤC
1.2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5
2.4 Hiệu quả đạt được của sáng kiến kinh nghiệm 10
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, chất lượng dạy sử và học sử đang thu hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội Trước sự quan tâm ấy, những giáo viên dạy môn lịch
sử luôn trăn trở về việc dạy của mình, làm sao để nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử, làm sao để các em học sinh yêu thích môn học này
Thực trạng của việc dạy và học Lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện còn những tồn tại:
Sách giáo khoa biên soạn theo hướng nặng về cung cấp kiến thức để thi cử,
ít chú trọng bồi dưỡng năng lực cho học sinh Thể hiện dưới hình thức một môn khoa học, nên một số kiến thức hàn lâm không thực sự cần thiết cho thực tế vẫn được đưa vào bài học Nội dung nhiều bài khô khan về kiến thức, thiên về nhiều
sự kiện lịch sử, chiến tranh cách mạng, ít đề cập về lịch sử văn hóa, nghệ thuật, chưa xen kẽ với văn học, khoa học…
Giáo viên vẫn chủ yếu coi nặng việc truyền thụ kiến thức có trong SGK Việc vận dụng kiến thức liên môn, chủ đề tích hợp giáo dục còn hạn chế và mờ nhạt trong các tiết học, xem nhẹ việc dạy để giúp học sinh phát triển những năng lực cần thiết nhằm giải quyết những vấn đề trong thực tiễn Bài giảng trở nên khô khan, kém hấp dẫn, nặng về cung cấp kiến thức, liệt kê sự kiện
Học sinh ghi nhớ bài học một cách rời rạc, máy móc, hiểu một cách nông cạn về kiến thức lịch sử Không nắm được mối quan hệ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn Nhiều em thấy môn học trở nên nhàm chán, không yêu thích bộ môn
Dạy học theo chủ đề tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục Dạy học tích hợp làm cho người học sử nhận thức được
sự phát triển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, khắc phục được tính tản mạn rời rạc trong kiến thức
Nhằm thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực -chủ động của học sinh; những năm gần đây các trường phổ thông đã chú ý đến
Trang 4việc đổi mới soạn - giảng ở giáo viên và tổ chức học tập ở học sinh, trong đó coi trọng vị trí, vai trò của người học - vừa là đối tượng - vừa là chủ thể Thông qua quá trình học tập, dưới sự tổ chức hoạt động của giáo viên, học sinh phải tích cực, chủ động cải biến chính mình
Một trong những phương pháp được chú ý đặc biệt là phương pháp dạy học tích hợp liên môn Đây là phương pháp gây hứng thú cho học sinh trong từng tiết học là một trong những nguyên tắc quan trọng của dạy học nói chung
và dạy học Lịch sử nói riêng Vậy sử dụng phương pháp này trong dạy học Lịch
sử như thế nào cho phù hợp và đạt hiệu quả cao nhất? Đó chính là lí do tôi chọn
viết về đề tài “Nâng cao hiệu quả dạy học phần lịch sử Việt Nam lớp 10 bằng
cách tích hợp kiến thức văn học, âm nhạc, hội họa vào bài học lịch sử” làm
đề tài sáng kiến kinh nghiệm
1.2 Mục đích nghiên cứu
Nhằm tạo cho học sinh sự hứng thú, chủ động học tập bộ môn Lịch sử đạt kết quả cao Nghiên cứu để xác định các nội dung, kiến thức liên môn có thể sử dụng trong bài học và đề xuất các biện pháp sử dụng góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn lịch sử ở nhà trường THPT
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với việc sử
dụng kiến thức liên môn trong phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 – Chương trình cơ bản cơ bản
Đối tượng nghiên cứu: học sinh lớp 10 trường THPT Quảng Xương II + Lớp thể nghiệm là học sinh lớp 10A1 năm học 2021 – 2022
+ Lớp đối chứng là học sinh lớp 10BA2 năm học 2021 – 2022
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Để có cơ sở tiến hành nghiên cứu và áp dụng đề tài vào thực tế dạy học tôi đã:
- Tìm hiểu thực trạng tích hợp dạy học lịch sử trong cả nước nói chung và trường THPT Quảng Xương 2 nói riêng
- Tìm hiểu các biện pháp để lồng ghép tích hợp môn lịch sử
- Tổ chức thực hiện các biện pháp -Tiến hành so sánh, đối chiếu và đánh giá về hiệu quả của đề tài khi áp dụng
Trang 52 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến
“Môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho các em học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội”
Hiện nay, còn một bộ phận không nhỏ giáo viên vẫn nặng về cách học, cách dạy cũ, nhiều giáo viên chưa nhận thức được vai trò của việc kết hợp các phương pháp dạy học để phát huy tính tích cực, độc lập nhận thức của học sinh trong học tập Bên cạnh đó sách giáo khoa Lịch sử đã được biên soạn theo tinh thần đổi mới, nhưng phương pháp dạy học của Giáo viên lại chưa theo kịp nội dung của sách Đặc biệt nhiều giáo viên khi dạy chỉ truyền đạt lượng kiến thức giống như trong sách giáo khoa mà không sử dụng thêm tài liệu tham khảo hay
có sử dụng thì chỉ mang tính chất minh họa dẫn đến học sinh không nắm được kiến thức cơ bản hoặc sa đà vào các câu chuyện không nhằm mục đích cụ thể hóa và khắc sâu kiến thức
Chính vì vậy, đổi mới phương pháp dạy học lịch sử trở thành một yêu cầu quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Việc sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử sẽ góp phần không nhỏ cho giáo viên thực hiện hướng đổi mới này
Việc sử dụng kiến thức liên môn, chủ đề tích hợp sẽ giúp học sinh hiểu được sâu sắc các vấn đề lịch sử, nhận thức được sự phát triển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội Việc sử dụng kiến thức liên môn còn giúp học sinh củng cố thêm những hiểu biết của mình ở nhiều môn học khác Học sinh phải biết đặt các khái niệm đã học trong từng môn học cũng như giữa các môn học khác nhau, có như vậy thì các em mới thực sự làm chủ được kiến thức
Đặc biệt từ việc hình thành được những biểu tượng Lịch sử cụ thể, sinh động thông qua vận dụng tích hợp các kiến thức liên môn sẽ tạo nên những gợi cảm mới, tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của học sinh, đem lại hiệu quả
Trang 6tích hợp giáo dục sâu sắc trong nhiều chủ đề theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và đào tạo
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng
Việc dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn, có giá trị thực tiễn to lớn trong đời sống xã hội Phương pháp dạy học này chú trọng tập dượt cho học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng học được cho quá trình học tập tiếp theo, vận dụng được kiến thức đã học để giải quyết các tình huống thách thức, bất ngờ, chưa từng gặp Điều này có ích cho cuộc sống sau này làm công dân, làm người lao động, làm cha mẹ, có năng lực sống tự lập Giúp khắc phục được tình trạng khô cứng, nặng nề, tản mạn, rời rạc trong dạy học, học sinh hứng thú và say mê hơn với môn học Lịch Sử
Trong tình hình hiện nay, việc cung cấp những kiến thức về lịch sử dân tộc,
về truyền thống của ông cha ta cho học sinh THPT là một nhiệm vụ cấp bách, cần thiết, là một nội dung mang tầm chiến lược lớn, có ý nghĩa lâu dài của Đảng
và nhà nước ta
Trong chương trình dạy học cấp THPT, Lịch sử là môn học chính khóa nằm trong chương trình giảng dạy Mặc dù còn nhiều khó khăn, nhưng trong những năm qua, nhà trường đã tranh thủ mọi điều kiện để đảm bảo môn học Lich sử được thực hiện một cách nghiêm túc và luôn đề cao nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học bộ môn tạo hứng thú học tập giúp học sinh Song nhiều giáo viên
và học sinh vẫn chưa nhận thấy rõ vai trò quan trọng của bộ môn, còn có tư tưởng coi môn Lịch sử là môn phụ, phần nào đã làm ảnh hưởng tới chất lượng dạy và học bộ môn
Thực tế của việc dạy và học môn Lịch sử ở các trường THPT hiện nay: Nhiều giáo viên có sự đầu tư, tìm tòi trong việc đổi mới phương pháp, tích cực ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng triệt để đồ dùng trực quan mà nhà trường cung cấp; đã có những tiết dạy Lịch sử hay, hấp dẫn Tuy nhiên, bên cạnh đó, cũng còn một số ít giáo viên chưa thực sự đầu tư một cách thường xuyên và liên tục trong việc đổi mới phương pháp ở mỗi giờ lên lớp Các giáo viên chưa bố trí được cho học sinh xem phim Lịch sử, hướng dẫn các em tìm đến những cổng thông tin chứa tư liệu tham khảo, cũng chưa quan tâm đến việc tổ chức cho các
Trang 7em những buổi ngoại khóa như các buổi dạ hội Lịch sử, kể chuyện Lịch sử, tham quan bảo tàng, các địa danh Lịch sử
Nhiều học sinh chưa có tinh thần học tập và nhận thức không đúng về vai trò của môn học, vẫn có suy nghĩ lịch sử là môn phụ nên không nhất thiết phải tập trung và đầu tư nhiều thời gian, mặt khác các em cho rằng “ học để thi” nên những học sinh không theo ban khoa học xã hội gần như “bỏ qua” môn Lịch sử Vì thế các em chưa phát huy hết vai trò và trách nhiệm của người học sinh, học một cách thụ động, tiếp thu bài một cách máy móc và không hiệu quả dẫn đến chất lượng học tập bộ môn chưa cao
Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy, qua thể nghiệm, tôi nhận thấy: Sử dụng kiến thức tích hợp liên môn trong dạy- học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 – ban
cơ bản không chỉ đạt được chuẩn kiến thức kỹ năng mà còn hoàn thiện năng lực phẩm chất của người học
2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề
2.3.1 Nội dung và những kết quả nghiên cứu của sáng kiến
2.3.1.1 Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử
Tài liệu văn học là nguồn tư liệu quan trọng đối với dạy học lịch sử, nó có ý nghĩa to lớn trong giáo dục, giáo dưỡng và phát triển học sinh.Bằng những hình ảnh cụ thể, các tài liệu, hình tượng văn học có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của người đọc Văn học trình bày những nét đặc trưng, điển hình về kinh tế, chính trị, xã hội… do đó giữa văn học và sử học có mối quan hệ khăng khít với nhau
Ví dụ 1: Khi dạy Bài 20: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong thế kỉ X-XV
Khi dạy về phần Văn học: giáo viên có thể đưa ra một số đoạn trích:
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư Tiệt nhiên định phận tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”.
Và
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Trang 8Quân điếu phạt trước lo trừ bạo;
Như nước Đại Việt ta từ trước, Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Núi sông bờ cỏi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác;…”
GV đặt một số câu hỏi gợi ý phân tích tác phẩm như:
- Nêu tên tác phẩm và tác giả của hai đoạn trích trên
- Các tác phẩm đó được ra đời trong hoàn cảnh nào?
- Nội dung chính của hai tác phẩm này là gì? Vì sao lại có nội dung như vậy
HS trả lời được tên của hai tác phẩm là “Nam Quốc sơn hà” cuả Lý Thường Kiệt và “Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi đây được coi là hai bản tuyên ngôn độc lập trong tổng số ba bản tuyên ngôn của nước ta Để trả lời về hoàn cảnh ra
đời của hai tác phẩm HS có thể vận dụng kiến thức của Bài 19: Những cuộc
kháng chiến chống ngoại xâm ở thế kỉ X – XV rút ra hai tác phẩm đều được ra
đời trong bối cảnh của cuộc đấu tranh chống ngoại xâm: Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý và Khởi nghĩa Lam Sơn, vì thế nội dung của hai tác phẩm đều nói về lòng yêu nước, khẳng định chủ quyền của dân tộc Sau khi trả lời những câu hỏi gợi ý, HS có thể tự rút ra được đặc đểm của văn học thế kỉ X -XV: nội dung sự phát triển mạnh mẽ văn học chữ Hán
Ví dụ 2: Khi dạy Bài 26: Tình hình xã hội nửa đầu thế kỉ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân
Mục 1 Tình hình xã hội và đời sống nhân dân:
− Tình hình xã hội, nhân dân phản ánh hiện thực qua câu ca dao:
“Con ơi mẹ bảo con này Cướp đêm là giặc cướp ngày là quan”
Qua câu ca dao HS có thể tự rút ra được một hiện thực trong xã hội thời kì này – nạn tham quan ô lại một cách chân thực
Để nhấn mạnh sự thối nát của vua quan triều Nguyễn thời bấy giờ và sự khủng hoảng tột cùng của chế độ phong kiến Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX Qua những câu thơ sau HS có thể có thấy rõ đời sống khổ cực của nhân dân thời
kì bấy giờ
2.3.1.2 Sử dụng tài liệu, kiến thức Địa lí trong dạy học Lịch sử
Trang 9Môn Địa lí cũng liên quan rất nhiều đến môn Lịch sử Một cuộc họp, hội nghị, một trận đánh… đều diễn ra ở một địa điểm nhất định
Để học sinh hiểu bài học hơn thì việc dạy học lịch sử kết hợp với việc sử dụng bản đồ là cực kì cần thiết Bởi vì, bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố
và những mối liên hệ các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái đất một cách cụ thể
mà không một phương tiện nào khác có thể làm được Bản đồ được coi là phương tiện trực quan, một cuốn sách giáo khoa thứ hai
Để sử dụng bản đồ có hiệu quả, người giáo viên phải có kiến thức cơ bản về bản đồ Lâu nay, bản đồ trong sách giáo khoa ít được chú ý Nhiều người cho rằng bản đồ chỉ có tính chất minh họa cho bài viết Thực tế không đơn giản như vậy Trong mỗi cuốn sách giáo khoa đều có phần hình và phần chữ Hình có khi chỉ là yếu tố minh họa cho chữ, song cũng có khi nó bổ sung nội dung mà phần chữ không thể trình bày được Những năm gần đây, các nhà khoa học đã nghiên cứu và khẳng định bộ não chúng ta ghi nhớ hình ảnh lâu hơn là chữ, vì thế sử dụng tài liệu môn Địa lí, nhất là sử dụng bản đồ trong dạy học Lịch sử là rất cần thiết
Hiện nay, hầu hết thư viện trường nào cũng có bản đồ để dùng trong việc dạy lịch sử Việc này là rất tốt vì giúp học sinh chăm chú hơn, hình dung ra các địa điểm, trận đánh, chiến dịch trên bản đồ… từ đó, học sinh ghi nhớ lâu hơn Việc sử dụng bản đồ càng gây ấn tượng tốt hơn khi giáo viên vẽ được lược đồ nước ta thật nhanh trên bảng, rồi cho học trò điền lại các thông tin…
Ví dụ: Khi dạy Bài 23 Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII
Trang 10Để tạo biểu tượng cho học sinh về chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút, khi dạy phần chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút (SGK 10), giáo viên cần phải sử dụng lược đồ
Qua lược đồ, giáo viên cần phân tích cho học sinh thấy được hoàn cảnh địa
lý của khu vực này và đặt vấn đề tại sau Nguyễn Huệ chọn đoạn sông này làm điểm phục kích quân Xiêm Dựa vào lược đồ, HS sẽ phân tích được vị trí địa lí, cách bày binh bố trận của Nguyễn Huệ, cách quân Tây Sơn đánh quân Xiêm ra sao ở đoạn sông này, từ đó sẽ có được một biểu tượng lịch sử sâu sắc về hoàn cảnh địa lý nơi đây làm cơ sở để học sinh nắm bắt sự kiện lịch sử này một cách tốt hơn
Muốn thực hiện tốt việc tạo biểu tượng về hoàn cảnh lịch sử, giáo viên cần phải hiểu và vận dụng một cách tối ưu nhất việc sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử Bản đồ là đồ dùng trực quan quy ước rất quan trọng dạy học lịch sử và trong điều kiện giáo dục hiện đại, chúng ta dễ dàng tìm thấy những bản đồ phù hợp cho yêu cầu của môn học Bản đồ giúp học sinh xác định một cách rõ ràng, chính xác địa điểm xảy ra sự kiện lịch sử, biến cố lịch sử từ đó hình thành biểu tượng một cách nhẹ nhàng nhưng sâu sắc Học sinh không có biểu tượng chính xác về không gian sẽ làm cho sự kiện lịch sử trở nên trừu tượng, mơ hồ, thiếu nội dung thực tế, không phản ánh được hiện thực khách quan trong nhận thức của học sinh, không có tác dụng nhất định đến sự diễn biến cụ thể của sự kiện xảy ra Thông thường khi tạo biểu tượng về không gian trong dạy học lịch sử,
