(SKKN 2022) Một số biện pháp giúp học sinh tiếp thu hiệu quả truyện cố tích Tấm Cám (Ngữ văn 10, tập 1, chương trình cơ bản)

Truyện cổ tích TẤM CÁM là một tác phẩm hay với nhiều bài học sâu sắc có ý nghĩa giáo dục với độc giả, nhưng hiện nay chưa có tài liệu nghiên cứu nào đi sâu vào vấn đề khai thác văn

2.3.4 Biện pháp 4: Kiểm tra đánh giá cuối giờ học 16

2.5 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 24

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Mỗi môn học, mỗi một lĩnh vực đều có một sứ mệnh riêng của nó.Có thể thấy, đi sâu vào đời sống tình cảm của con người, làm cho thế giới tìnhcảm phong phú hơn, sâu sắc hơn, nhạy cảm hơn, làm cho tâm hồn, cho trái timcủa mỗi con người rung lên chính là sứ mệnh của văn chương Thực vậy vănchương là một môn học có ý nghĩa quan trọng trong đời sống hàng ngày Tuynhiên trong những năm trở lại đây, trên nhiều phương tiện thông tin đại chúng tanhận thấy một thực trạng đáng buồn về việc dạy và học Ngữ văn Nhiều giáoviên chưa chú trọng đến việc tiếp thu, vận dụng kiến thức của học sinh cũng nhưviệc chỉ ra cho người học một con đường tích cực chủ động, sáng tạo để thunhận kiến thức, vì vậy việc lên lớp với học sinh như một giờ diễn thuyết Bêncạnh đó, hiện nay rất ít học sinh biết cảm thụ, rung động trước một tác phẩm vănchương hay, lơ là về kiến thức bộ môn, hay suy luận chủ quan, sai kiến thức cơbản dẫn đến hiện tượng nhiều học sinh chán học môn Ngữ văn, việc tiếp thu bàihọc hạn chế Xã hội phát triển, sự tác động của cơ chế thị trường dẫn tới việcphụ huynh học sinh không tha thiết với việc học Ngữ văn của con em mình.Nhiều phụ huynh sẵn sàng đầu tư vào những môn Khoa học tự nhiên, TiếngAnh, nhưng lại xem nhẹ việc môn Ngữ văn Trong xã hội hiện nay, các mônkhối C ít được chú trọng, nên tình trạng học Ngữ văn và chất lượng môn Ngữvăn không cao Trước tình trạng đó, ở vị trí là một giáo viên giảng dạy Ngữ văn,bản thân tôi thiết nghĩ cần có sự sáng tạo, đổi mới trong cách giảng dạy, truyềnđạt kiến thức đến học sinh

Dòng chảy văn học Việt Nam từ quá khứ đến hiện tại, có thể hìnhdung nó bắt nguồn từ văn học dân gian, văn học trung đại đến văn học hiện đại.Mỗi nền văn học có đặc điểm, đặc trưng riêng nên cách tiếp cận những tác phẩmthuộc từng thời kỳ văn học đó sẽ khác nhau Trong sáng kiến kinh nghiệm này,người viết đề cập đến việc giảng dạy văn học dân gian, cụ thể là văn bản truyện

Tấm Cám, thuộc thể loại truyện cổ tích Có thể thấy đây là tác phẩm của nghệ

nhân dân gian xưa, ra đời từ rất lâu và cách xa cuộc sống hiện tại Đây cũngchính là lí do khiến học sinh khó tiếp cận và cảm thụ văn bản Vậy phải tổ chứctiết học và giảng dạy như thế nào để giúp các em tiếp thu bài hiệu quả, cảm thấykhông áp lực, nhàm chán đồng thời khơi gợi được niềm say mê, rung cảm củahọc sinh khi dạy văn học dân gian là điều tôi rất quan tâm

Công cuộc đổi mới đất nước đang diễn ra sôi động trên mọi lĩnhvực của đời sống Môn Ngữ văn trong nhà trường cũng cần sự đổi mới về nộidung và phương pháp giảng dạy, học tập của thầy và trò Việc tích hợp các lĩnhvực khác trong việc học Ngữ văn giúp am hiểu hơn sự kì diệu trong mỗi văn bảnvăn chương Trong quá trình đó, mỗi người giáo viên cần nắm vững chuyên môn

mình dạy, đồng thời cần tích lũy, tìm tòi, học hỏi kiến thức ở những lĩnh vựckhác để bài giảng sáng tạo, thu hút học sinh, giúp học sinh thêm yêu thích môn

học Truyện cổ tích TẤM CÁM là một tác phẩm hay với nhiều bài học sâu sắc

có ý nghĩa giáo dục với độc giả, nhưng hiện nay chưa có tài liệu nghiên cứu nào

đi sâu vào vấn đề khai thác văn bản này theo hướng mới để phát huy năng lựcchủ động, sáng tạo của học sinh

Từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài: Một số biện pháp giúp học sinh tiếp thu hiệu quả truyện cố tích “Tấm Cám” (Ngữ văn 10, tập 1, chương trình cơ bản)

1.2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, người viết muốn chia sẻ cách tiếp cận và giải mãmột tác phẩm văn học của cá nhân, bên cạnh đó quá trình nghiên cứu tác phẩmgiúp cho người viết học hỏi kiến thức của các lĩnh vực khác, rèn luyện kĩ năngnghiên cứu tác phẩm văn học dân gian, cụ thể là tác phẩm thuộc thể loại truyện

cổ tích, là 1 trong 12 thể loại của văn học dân gian

Việc tích hợp liên hệ kiến thức các lĩnh vực khác trong bài giúp họcsinh nhận thức rõ tầm quan trọng của việc học đều các môn, phát huy sự chủđộng, sáng tạo trong việc tiếp thu kiến thức và có niềm yêu thích môn Ngữ văn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm lấy đối tượng nghiên cứu chính là truyện cổ

tích Tấm Cám, sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập 1, Nhà xuất bản giáo dục năm

2006, chương trình cơ bản

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm, tôi sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết (Tham khảo sách, báo, tàiliệu, tạp chí có liên quan đến đề tài)

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin (Từ thực tế giảng dạycủa bản thân và đi dự giờ đồng nghiệp)

- Phương pháp giải quyết vấn đề

- Phương pháp thảo luận nhóm

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lý luận

Ngay từ rất xa xưa văn học dân gian vốn đã được nghiên cứu mộtcách nghiêm túc Văn học dân gian; văn hoá dân gian là những sáng tác để địnhhướng cho một nhóm người nào đó và được hình thành theo truyền thống củacác nhóm người, các thành viên phản ứng sự chờ đợi, niềm hi vọng của cộngđồng trong những biểu hiện tương ứng với nó về nhận thức xã hội và văn hoá.Các quy tắc giá trị của văn học dân gian được truyền đạt qua hình thức truyền

3

miệng, mô phỏng bằng các con đường khác Hình thức của nó là ngôn từ, âmnhạc vũ đạo, trò chơi, thần thoại phong tục nghi lễ, nghề thủ công kiến trúc vàcác loại nghệ thuật khác Một trong những thể loại tiêu biểu thể hiện nét đẹp, sựphong phú của văn học dân gian là truyện cổ tích Vậy truyện cố tích là gì? Vìsao truyện cố tích lại được sách giáo khoa THPT mới trang trọng đưa vào phầnđầu tiên như vây?

Truyện cổ tích là tác phẩm tự sự dân gian mà cốt truyện và hìnhtượng được hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xãhội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động Truyện cổtích được chia làm ba loại: cổ tích về loài vật, cổ tích thần kì và cổ tích sinh

hoạt Truyện Tấm Cám thuộc thể loại cổ tích thần kì Truyện cổ tích thần kì thể

hiện ước mơ cháy bỏng của nhân dân lao động về hạnh phúc gia đình, về lẽ côngbằng xã hội, về phẩm chất và năng lực tuyệt vời của con người Đặc trưng quantrọng của cổ tích thần kì là sự tham gia của các yếu tố thần kì vào tiến trình pháttriển của truyện (Tiên, Bụt, những vật có phép màu…) [1]

Đã có rất nhiều hội thảo, nhiều diễn đàn, nhiều bài viết, nhiều ýkiến đưa ra về vệc đổi mới phương pháp dạy học nói chung môn Ngữ văn nóiriêng Chương trình giáo dục phổ thông bàn hành kèm theo Quyết định số16/2006/QQĐ-BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo

đã nêu: “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tích cực tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học Bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tế, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh" Theo các nhà nghiên cứu dạy học, phương pháp dạy học là cách thức, là

con đường đi tới nhận thức sự vật hiện tượng khách quan hay là sự tập hợp cácphương tiện để đạt đến mục đích đề ra Cũng có các ý kiến cho rằng “phươngpháp dạy học là tổ hợp các cách thức phối hợp hoạt động thống nhất của giáoviên và học sinh trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo củagiáo viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” Vậy, khi bàn đến phươngpháp dạy học, tuy có nhiều cách hiểu khác nhau song tất cả đều hướng đến tínhmục tiêu của quá trình dạy học và vai trò của giáo viên và học sinh trong quátrình dạy học Dạy học là quá trình truyền thông nhiều chiều trong đó học sinh làđối tượng trung tâm, là chủ thể và giáo viên đóng vai trò hướng dẫn để quá trìnhtruyền thông đạt hiệu quả

Hướng dẫn học sinh tự học, chủ động tiếp cận vấn đề là một trongnhững đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Mỗi một tiết dạy, giáo viêncó một phương pháp riêng, tìm ra những con đường để học sinh tiếp nhận nộidung bài học một cách thoải mái, chủ động, tích cực Sự xuất hiện của công

nghệ thông tin đã giúp giáo viên đổi mới sáng tạo hơn trong quá trình giảng dạy,giúp tiết học sinh động, lôi cuốn, thu hút được học sinh Và có lẽ chính vì vậy

mà trong những năm gần đây việc ứng dụng CNTT vào dạy – học đã và đang trởthành một xu thế phát triển mạnh mẽ ở các trường học, cấp học

Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê Nin đã khẳng định: “Từ trực quan sinhđộng đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - Đó là conđường nhận thức chân lý, của sự nhận thức khách quan” Các môn khoa học khác

đã được xây dựng một cách cơ bản các phương tiện dạy học như: sơ đồ, biểu đồ,các dụng cụ thí nghiệm, thực hành,… các phương tiện này đã và đang phát huytác dụng đối với quá trình dạy học Phương pháp dạy học trực quan là phươngpháp mà trong đó giáo viên sử dụng các phương tiện dạy học tác động trực tiếpđến các cơ quan cảm giác của học sinh nhằm đạt hiệu quả của quá trình dạy học.Trong phương pháp trực quan có nhiều hình thức trực quan khác nhau: tranhảnh, sơ đồ, biểu đồ, số liệu thống kê, băng hình, sử dụng công nghệ thông tin,tham quan, kịch Vì vậy việc sử dụng phương pháp trực quan là rất cần thiết vàkhông thể thiếu Sử dụng phương pháp trực quan sẽ: - Làm cho những tri thứcphổ biến trong tự nhiên, xã hội, mang tính khái, trừu tượng, lí luận đậm nét đượchiện thực hóa - Giúp học sinh lĩnh hội những thông tin về các sự vật, hiện tượngmột cách chính xác, đầy đủ, mở rộng, kiểm tra và đánh giá những tri thức đãđược lĩnh hội - Giúp học sinh có cách nhìn nhận, đánh giá đúng đắn các vấn đềđang diễn ra đặc biệt là các vấn đề xã hội diễn ra xung quanh cuộc sống của họ

Từ đó hình thành ở học sinh quan niệm sống, ý thức sống dựa trên cơ sở nhậnthức, vận dụng các quy luật khách quan và các chuẩn mực của xã hội Có thểkhẳng hình ảnh kết hợp với màu sắc có sự tác động rất lớn đến trí não conngười, nó để lại những ấn tượng giúp người nhìn ghi nhớ lâu hơn là việc quansát một văn bản với nhiều từ ngữ

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Trong chương trình ngữ văn ở nhà trường phổ thông, văn học dângian chiếm thời lượng không nhỏ trong chương trình ngữ văn 10 học kì 1 Tuynhiên vì văn học dân gian rất phong phú về nội dung, thể loại nên ở trên lớpngười giáo viên khó có thể nói hết cái hay cái đẹp của văn học dân gian ViệtNam trong thời lượng một đến hai tiết học

Thời lượng dành cho mỗi bài học trong chương trình Ngữ văn 10nói chung và thời lượng dành cho phần văn học dân gian còn hạn chế bởi ngoàitác phẩm văn học, học sinh cần học thêm nội dung Tiếng Việt và các kỹ năngcần thiết để tạo lập văn bản nghị luận xã hội và nghị luận văn học Để hoànthành chương trình đúng tiến độ, không cắt xén chương trình, đòi hỏi người giáoviên giảng dạy phải đảm bảo tuân thủ nghiêm thời gian cho mỗi bài học Chính

vì vậy khi tìm hiểu một tác phẩm văn học, giáo viên chỉ tập trung được vàonhững nội dung chính, cơ bản nhất để học sinh nhanh chóng nắm vững được

5

kiến thức trọng tâm và không đủ thời gian để liên hệ mở rộng so sánh nhiều vấn

đề có liên quan đến bài học Điều này sẽ khiến bài học trở nên đơn điệu, nhàmchán, học sinh dễ mất hứng thú khi tiếp xúc văn bản, cuối cùng dẫn đến tiếp thubài hiệu quả không cao

Theo phân phối chương trình Ngữ văn 10 THPT hiện hành, truyện

cổ tích Tấm Cám là bài học nằm trong chủ đề “Truyện dân gian Việt Nam” được

dạy trong 2 tiết học (tương đương thời gian 90 phút) Đây là văn bản rất quenthuộc với học sinh, tuy nhiên khi đi vào phân tích tìm hiểu văn bản, học sinh tiếpcận tác phẩm chưa sâu sắc Giáo viên giảng dạy, đôi khi ngại sử dụng công nghệthông tin trong thiết kế bài học nên hình thức dạy học chay đã khiến bài học đơnđiệu, học sinh không chú ý trong giờ học, chưa nắm vững được nội dung bàihọc Cụ thể thực trạng của việc học môn Ngữ văn nói chung trong nhà trường và

việc tìm hiểu văn bản Tấm Cám nói riêng như sau:

* Về phía giáo viên:

- Giáo viên tự độc diễn trên bảng (giảng, đọc, học sinh chép), giáo viên đặt câuhỏi, học sinh nhìn sách giáo khoa trả lời

- Giáo viên giảng bài học sinh chóng quên kiến thức, chưa khơi gợi được nănglực tự học, chủ động sáng tạo của học sinh

* Về phía học sinh:

- Không hứng thú với việc tìm hiểu văn bản Không tóm tắt được cốt truyện, ghinhớ thiếu nội dung, chi tiết quan trọng trong văn bản

- Nhầm lẫn những lần hóa thân của Tấm

- Không nắm được nội dung chính của văn bản, ý nghĩa của những lần hóa thâncủa Tấm

- Chưa hiểu rõ và rút ra được bài học cho bản thân sau khi học xong văn bản

- Học sinh tìm hiểu văn bản chỉ đơn giản một chiều, thụ động ghi chép lại nộidung bài giảng của giáo viên, ít có sự tương tác với giáo viên trong quá trìnhlĩnh hội kiến thức

2.3 Giải quyết vấn đề

2.3.1 Biện pháp 1: Kết hợp âm nhạc trong giảng dạy

Có thể thấy, âm nhạc là một loại hình nghệ thuật khơi gợi cảm xúc

và cảm giác mà bất cứ ai cũng có thể lĩnh hội được Âm nhạc tác động lớn đếntrí não, để lại những ấn tượng sâu sắc khó phai mở Bởi vậy có nhiều tác phẩmvăn thơ đã được phổ nhạc và những tác phẩm đó thực sự sống mãi với thời gian

và in sâu trong tâm trí người nghe

Với vai trò như vậy, việc đưa âm nhạc vào một tác văn chươngnghệ thuật sẽ có hiệu quả với học sinh trong việc có hứng thú học bài và ghi nhớnội dung bài học Theo phân phối chương trình, bài học truyện cổ tích Tấm Cámđược dạy trong 2 tiết Tôi sẽ vận dụng, kết hợp ở tiết đầu tiên của bài học Cụthể ở hoạt động Khởi động, giáo viên dẫn vào bài học bằng cách cho học sinh

nghe bài hát Bống bống bang bang Bài hát được viết lời dựa trên nội dung của

truyện cổ tích Tấm Cám, mang âm hưởng dân gian đương đại Thay vì mở đầubài học bằng hình thức kiểm tra bài cũ quen thuộc với việc đặt câu hỏi, dễ tạocảm giác sợ hãi lo lắng cho học sinh khi bắt đầu vào tiết học Việc mở đầu bàigiảng bằng một ca khúc với nhịp điệu sôi động, vui tươi sẽ tạo sự hứng thú chohọc sinh, giúp các em cảm thấy háo hức khi bước vào tiết học Ngữ văn Sau khikết thúc bài học, giáo viên có thể quay lại ca khúc này và hỏi học sinh nhữngnhân vật, chi tiết hình ảnh được nhắc đến trong bài hát này

2.3.2 Biện pháp 2: Sử dụng hình ảnh trực quan

Tấm Cám là truyện cổ tích rất quen thuộc với học sinh, nhưng việcghi nhớ diễn biễn các tình tiết, sự việc của câu chuyện không phải là dễ dàng.Trong quá trình giảng dạy bài học, tôi sẽ sử dụng những hình ảnh trực quantrong phần 2 - phần Đọc hiểu văn bản, tôi sẽ cho học sinh tóm tắt tác phẩmthông qua hệ thống các hình ảnh.Tôi trình chiếu slide hình ảnh về những sự việc,

chi tiết tiêu biểu diễn ra trình tự trong truyện cổ tích Tấm Cám, gọi một học sinh

tóm tắt từ 2 đến 3 slide hình ảnh về nội dung câu truyện Việc tóm tắt văn bảnqua hệ thống các hình ảnh sẽ giúp học sinh tư duy, hình dung ra nội dung củacâu chuyện, chủ động ghi nhớ trình tự các sự kiện diễn ra, những lần hóa thâncủa Tấm Việc tóm tắt văn bản theo tranh sẽ giúp học sinh rèn luyện kĩ năng nói,trình bày một vấn đề Cụ thể nội dung tóm tắt của từng slide như sau:

7

11