Tôi quyết định chọn đề tài “ Hướng dẫn học sinh sử dụng phiếuhọc tập kết hợp với phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Địa lí lớp 12” làm đề tài nghiên cứu của mình.. Mục đích nghiên
Trang 11 Mở đầu 1.1Lí do chọn đề tài
Trong dạy học Địa lí, làm thế nào để nâng cao chất lượng giảng dạy của môn Địa lí, một môn học mà từ trước tới nay vẫn được HS coi là “phụ”, làm thế nào để HS yêu thích và có hứng thú với môn Địa lí, giờ học Địa lí không nhàm chán, đồng thời khắc phục được những hạn chế do hoàn cảnh hiện tại của nước ta, đó là câu hỏi khó Xây dựng một giờ học Địa lí thu hút lôi cuốn
HS là một nhiệm vụ rất quan trọng đối với người GV.
Chương trình Địa lí lớp 12 là hệ thống kiến thức về tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội Việt Nam Mặc dù các em đã được tiếp cận với kiến thức về Địa lí Việt Nam từ bậc học THCS nhưng chương trình Địa lí Việt Nam lớp 12
là hệ thống kiến thức nâng cao, đầy đủ hơn nên rất khó
Trước những nhu cầu đòi hỏi của cán bộ đối với giáo dục, của HS về lĩnh hội tri thức thì việc đổi mới PPDH là một việc làm cấp thiết Việc phối hợp theo chiều thẳng đứng (thầy – trò), theo chiều ngang (trò – trò) sẽ tạo điều kiện cho HS nhận thức được từ hai phía thầy và bạn Chính trong quá trình học tập đó các em được trao đổi, học hỏi kinh nghiệm, phát huy năng lực của từng thành viên trong tập thể Đồng thời, việc học tập theo phương pháp này còn rèn luyện cho các em tính độc lập, tự chủ, chủ động, khả năng diễn đạt lập luận vấn đề, ý thức cộng đồng từ đó giúp HS không ngừng nâng cao trình
độ của mình.
Như vậy, xuất phát từ những lí do sau:
- Những yêu cầu của việc đổi mới PPDH.
- Từ thực trạng dạy học nói chung và dạy học môn Địa lí, Địa lí lớp 12 nói riêng.
- Từ những ưu điểm của PPDH sử dụng phiếu học tập kết hợp với phương pháp thảo luận.
Trang 2Tôi quyết định chọn đề tài “ Hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu
học tập kết hợp với phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Địa lí lớp 12” làm đề tài nghiên cứu của mình.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu nhằm chỉ ra cách thức tổ chức PPDH thảo luận kết hợp với sử dụng phiếu học tập, nghiên cứu cơ sở thực tiễn, những tiền đề thực hiện và ứng dụng trong dạy học Địa lí nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng.
Đề tài chỉ ra những hạn chế của một số phương pháp dạy học truyền thống, thiếu tính khoa học như “ thầy đọc trò chép” hay “độc thoại”, từ đó tìm
ra những PPDH mới phù hợp hơn Sử dụng phiếu học tập kết hợp với phương pháp thảo luận là một điển hình.
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Do hạn chế về thời gian và các điều kiện nghiên cứu khác nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu việc sử dụng phiếu học tập kết hợp phương pháp thảo luận trong dạy học Địa lí ở khối lớp 12 và tổ chức thực nghiệm giảng dạy theo PHDH này ở trường THPT Hậu Lộc 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong đề tài đã tập trung sử dụng các phương pháp nghiên cứu:
Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Phương pháp thu thập tài liệu
Phương pháp điều tra, khảo sát
Phương pháp bản đồ
Phương pháp thực nghiệm sư phạm
1.5 Những điểm mới của SKKN
Nội dung cuả SKKN năm nay tôi tập trung vào tìm những nội dung có thể áp dụng trong chương trình Địa lí lớp 12 Hi vọng sẽ thổi một luồng gió mới vào những ai yêu thích Địa lí, đã và đang nghiên cứu Địa Lí.
Trang 32 NỘI DUNG
2 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1.1 Khái niệm
Thảo luận là sự trao đổi ý kiến về một chủ đề giữa HS và GV, cũng như
giữa HS với nhau.
Phương pháp thảo luận là một phương pháp thích hợp với các HS lớn tuổi trong các lớp cuối cấp ở nhà trường phổ thông Tuy nhiên, trong nhà trường của chúng ta, phương pháp này còn ít được sử dụng, có nhiều nguyên nhân giả thích cho tình hình này Có thể do thời gian eo hẹp, sự sắp xếp thời khóa biểu chưa hợp lí hoặc cơ sở vật chất thiếu thốn Nhưng nguyên nhân chính là do PPDH chưa được chú trọng đúng mức, chưa được coi như là PPDH chính thức.
Kết quả bất kì của một cuộc thảo luận nào cũng phải dẫn đến một kết luận hay một giải pháp, một sự khái quát trên cơ sở những ý kiến đã trình bày.
Quan niệm về phiếu học tập
Trong dạy học có thể coi phiếu học tập là một phương tiện dạy học Có nhiều cách hiểu khác nhau về phiếu học tập Nhưng khái quát lại thì ta có thể hiểu phiếu học tập phiếu học tập theo nghĩa sau: Phiếu học tập là những tờ giấy rời trên đó ghi các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập… kèm theo các gợi
ý, hướng dẫn của GV, dựa vào đó HS thực hiện hoặc ghi các thông tin cần thiết Phiếu học tập giúp các em mở rộng, bổ sung kiến thức trong bài học.
2.1.2 Các hình thức thảo luận và phân loại phiếu học tập
Theo phạm vi tổ chức có thể phân ra thành hình thức thảo luận theo nhóm nhỏ và hình thức thảo luận theo lớp.
Có nhiều loại phiếu học tập khác nhau Tùy thuộc vào mục đích vào nội dung của yêu cầu kiến thức thì lại có các loại phiếu học tập khác nhau.
Trang 4- Dựa vào mục đích sử dụng phiếu
Bao gồm các loại:
+ Phiếu học bài
+ Phiếu ôn tập
+ Phiếu kiểm tra
- Dựa vào nội dung được trình bày ở phiếu
Phiếu học tập được chia ra làm 4 loại:
+ Phiếu thông tin: Nội dung gồm có thông tin bổ sung, mở rộng, minh họa cho các kiến thức cơ bản của bài học.
+ Phiếu bài tập: Nội dung là các bài tập nhận thức và bài tập củng cố + Phiếu yêu cầu: Nội dung là các vấn đề và tình huống cần phải giải quyết + Phiếu thực hành: Nội dung liên quan đến những nhiệm vụ thực hành, rèn luyện kĩ năng.
Có thể nói: Phiếu học tập là phương tiện dạy học đơn giản, tự GV xây dựng, được sử dụng thuận tiện và phổ biến trong nhiều hình thức tổ chức dạy học, trong nhiều bài dạy học khác nhau Phiếu học tập được trình bày dưới nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau như: chữ viết, con số, bảng, sơ đồ, biểu đồ, lược đồ, bản đồ, ảnh, hình vẽ, lát cắt…
Phiếu học tập có hai chức năng cơ bản:
2.1.3 Thiết kế phiếu học tập
+ Bước 1: Xác định các trường hợp cụ thể của việc sử dụng phiếu học tập trong bài dạy, phù hợp với nội dung bài học GV phân tích nội dung bài học và các định hướng về PPDH cụ thể, về các hình thức tổ chức dạy học, sự kết hợp các phương tiện dạy học, từ đó định hướng xem sẽ sử dụng phiếu học tập trong những trường hợp cụ thể nào của bài học.
Trang 5+ Bước 2: Phải xác định nội dung của phiếu học tập, cách trình bày nội dụng và hình thức thể hiện trong phiếu học tập Nội dung của phiếu học tập được xác định dựa trên một số cơ sở như: mục tiêu của bài học, phân bố thời gian, phương pháp, phương tiện dạy học, môi trường lớp học… để xác định nội dung, khối lượng công việc trong phiếu học tập cho phù hợp.
Nội dung của phiếu học tập phải bám sát kiến thức cơ bản của bài học, chứa đựng một (hay một số) nhiệm vụ nhận thức phù hợp với khả năng của
HS Cách biểu đạt của phiếu học tập có thể bằng câu hỏi, bài tập, bài thực hành, yêu cầu giải quyết vấn đề, thực hiện một số nhiệm vụ Các hình thức trình bày có thể bằng văn bản bình thường, hay bản đồ, lược đồ, sơ đồ, biểu
đồ, bảng thống kê,… hoặc kết hợp nhiều hình thức cụ thể với nhau.
+ Bước 3: Viết phiếu học tập Các thông tin, yêu cầu, câu hỏi, bài tập,… trên phiếu học tập phải được ghi rõ ràng ghi rõ ràng, ngắn gọn, chính xác, dễ hiểu, không tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau Phần dành cho HS điền các thông tin phải có khoảng trống thích hợp, cách trình bày phiếu đảm bảo tính khoa học, thẩm mĩ.
2.2 Thực trạng của vấn đề
2.2.1 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của HS lớp 12 - THPT
Theo một số nhà nghiên cứu, tâm sinh lí và trình độ nhận thức của HS lớp 12 đang đạt tới mức hoàn thiện về thể chất Do được tiếp cận với các phương tiện thông tin hiện đại và thu nhận một khối lượng lớn các thông tin
về cuộc sống xã hội nên sự phát triển tâm lí và nhận thức được bộc lộ rõ nét Các em đã có những dấu hiệu của sự trưởng thành như thường tỏ ra quan tâm đến nhau hơn, tự tin hơn, quan tâm nhiều hơn tới các vấn đề cấp bách của cuộc sống hàng ngày.
2.2.2 Đặc điểm về trí tuệ
Trang 6Ở tuổi này năng lực quan sát trở nên sâu sắc và nhạy bén, các em không chỉ ghi nhớ các sự vật, hiện tượng một cách máy móc mà còn biết tổng hợp,
so sánh, phân tích tư duy lôgic Hơn nữa trí nhớ của HS thiên về chất lượng kiến thức đã được ghi nhớ, cũng như khả năng gợi ý lại những ý nghĩa nhờ mối quan hệ giữa các sự kiện hiện tượng Địa lí Ở độ tuổi này ghi nhớ còn có chủ định hoạt động trí tuệ đóng vai trò chủ yếu, đồng thời vai trò ghi nhớ lôgic trừu tượng và ghi nhớ ý nghĩa ngày càng tăng lên rõ rệt Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Lớp 12 là lớp cuối cấp, các
em đã quen được với môi trường học tập Chính vì vậy thông qua việc học tập thảo luận theo nhóm, trong tập thể các em được bộc lộ mình.
Thảo luận còn làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết các vấn đề khó, lúc thực sự xuất hiện nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động thảo luận sẽ không có hiện tượng ỷ lại, tính cách năng lực của mọi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ cũng được nâng cao Mô hình hoạt động tập thể trong xã hội đưa và trong nhà trường sẽ làm HS quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội.
2.2.3 Khái quát chung về công tác dạy học ở trường THPT
Địa lí là một môn học quan trọng và không thể thiếu trong chương trình THPT Tuy nhiên, việc dạy và học Địa lí đã được quan tâm đúng mức hay chưa, thực trạng của việc dạy và học ra sao, đây vẫn là một vấn
đề rất nan giải.
Về PPDH Địa lí, mặc dù đã có những thay đổi nhất định, song tình trạng chung vẫn là “dạy chay” Đa số GV khi lên lớp vẫn sử dụng phương pháp thuyết trình “thầy đọc – trò chép”, đôi khi có bản đồ đối với những bài học bắt buộc song cũng chỉ là một đến hai tờ bản đồ đã cũ, thậm chí nhàu nát Các
Trang 7công cụ khác như quả địa cầu hay la bàn… đều rất hiếm thấy trên bàn GV mỗi khi có giờ Địa lí Về HS, từ xưa tới nay bên trong HS vẫn coi môn Địa lí là môn học thuộc lòng, một môn phụ, do vậy thường không chú ý trong giờ học hoặc
tỏ ra nhàm chán.
Bên cạnh những khó khăn còn tồn tại trong nhận thức, thái độ học tập của HS đối với bộ môn Địa lí, khó khăn về phương tiện dạy và học, về số lượng và chất lượng của GV còn có cả những khó khăn về lớp học, cơ sở vật chất, trang thiết bị…
2.2.4 Sử dụng phiếu học tập hiệu quả kết hợp với phương pháp thảo luận trong dạy học Địa lí 12
2.2.4.1 Các nội dung trong SGK Địa lí lớp 12 có thể áp dụng PPDH thảo luận kết hợp với phiếu học tập
Bảng 2.1 Các nội dung Địa lí lớp 12 có thể áp dụng phương pháp dạy học
sử dụng phiếu học tập kết hợp với phương pháp thảo luận
1 6 Đất nước nhiều đồi núi 2 Các khu vực địa hình
a Khu vực đồi núi
2 7 Đất nước nhiều đồi núi
(tiếp theo)
b Khu vực đồng bằng
3 8 Thiên nhiên chịu ảnh hưởng
sâu sắc của biển
2 Ảnh hưởng của biển Đông đối với thiên nhiên Việt Nam
4 9 Thiên nhiên nhiệt đới ẩm, gió
mùa
Cả bài
5 10 Thiên nhiên nhiệt đới ẩm, gió
mùa (tiếp theo)
2 Các thành phần tự nhiên khác
6 11 Thiên nhiên phân hóa đa dạng Cả bài
7 12 Thiên nhiên phân hóa đa dạng Cả bài
8 14 Sử dụng và bảo vệ tài nguyên 3 Sử dụng và bảo vệ các tài
Trang 8thiên nhiên nguyên thiên nhiên khác
9 15 Bảo vệ môi trường và phòng
chống thiên tai
2 Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống
10 17 Lao động và việc làm 2 Cơ cấu lao động
11 28 Vấn đề tổ chức lãnh thổ công
nghiệp
3 Các hình thức chủ yếu về tổ chức lãnh thổ công nghiệp
12 30
Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc
1 Giao thông vận tải
13 31 Vấn đề phát triển thương mại,
du lịch
Cả bài
14 39 Vấn đề khai thác lãnh thổ theo
chiều sâu ở Đông Nam Bộ
3 Khai thác lãnh thổ theo chiều sâu
2.2.4.2 Quy trình tổ chức hoạt động học tập sử dụng phiếu học tập kết hợp với phương pháp thảo luận trong dạy học Địa lí
Để tiết học có sử dụng kết hợp phiếu học tập với phương pháp thảo luận diễn ra thuận lợi và đạt được mục tiêu giáo dục đề ra thì cần phải thực hiện tốt
và đầy đủ các bước sau:
Bước 1: Lựa chọn nội dung thảo luận và phiếu học tập.
Nội dung thảo luận và phiếu học tập có thể lấy từ SGK Địa lí Đó là các vấn đề môi trường, dân số, phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương đất nước như: sự ô nhiễm không khí và nguồn nước, vấn đề rác thải ở các thành phố, vị trí của các nhà máy độc hại gần khu vực dân cư hay gần nguồn nước, sự khai thác rừng quá mức…
Khi đã chọn được vấn đề thảo luận, GV giao nhiệm vụ cho HS chuẩn bị trước các ý kiến tham gia vào thảo luận và đồng thời hoàn thiện các yêu cầu chính có nêu ra trong phiếu học tập Từ đó HS ý thức được yêu cầu nội dung của vấn đề thảo luận, các nguồn tài liệu chính, phương pháp tiến hành kế
Trang 9hoạch thực hiện nhiệm vụ của tập thể và của cá nhân HS cần nghiên cứu sách báo và tài liệu có liên quan tới vấn đề, nếu cần phải tiến hành quan sát, tham quan các đối tượng cần thiết, phải thí nghiệm, phải đàm thoại với những người có thể cung cấp những thông tin có ích, phải thu thập hiện vật để có thể minh họa khi thảo luận.
Khi chọn được nội dung làm phiếu học tập, GV nên giao nhiệm vụ cho
HS trước để HS chuẩn bị kĩ lưỡng nội dung đó.
Bước 2: Chia nhóm thảo luận, phát phiếu học tập, giao nhiệm vụ và tiến hành thảo luận.
Nếu thảo luận theo nhóm, GV nên để HS tự bầu ra chủ tọa và thư ký Ở các lớp lớn, HS có thể làm chủ buổi thảo luận Ở các lớp nhỏ, HS chưa quen, đặc biệt với đề tài khó thì người điều khiển thảo luận nên là GV.
- Mở đầu buổi thảo luận
GV thông báo về chủ đề cần thảo luận, quy trình và thủ tục thảo luận, phát phiếu học tập cho học sinh và quy trình làm phiếu học tập.
- Hướng dẫn thảo luận và làm phiếu học tập
Kết quả của việc thảo luận phụ thuộc vào quan hệ giữa GV và HS, điều kiện cơ sở vật chất và chủ đề đưa ra thảo luận Quan hệ tốt giữa GV và HS, thái độ cư xử, lời bình luận của GV sẽ làm cho hứng thú của HS tăng lên Vì vậy, trong quá trình thảo luận GV phải chú ý:
Làm nhiệm vụ quan sát, theo dõi mà không tham gia thảo luận Không cắt ngang lời HS, không phản ứng nếu câu trả lời, tranh luận không đúng với
ý mình Tuy nhiên, nhằm tăng thêm hứng thú của cuộc thảo luận, GV cũng có thể đưa ra các câu hỏi hoặc nêu ra cách thảo luận để tạo không khí sôi nổi cho buổi thảo luận đó.
Trang 10Khi thảo luận GV phải chú ý nghe những điều HS nói để hiểu họ định nói gì, nếu không sẽ rất khó nhớ để tổng kết các ý kiến thảo luận của HS Nên ghi chép những điểm cơ bản của mỗi ý kiến để phát hiện những mâu thuẫn trong mỗi ý kiến, kịp thời nêu vấn đề cho HS tập trung giải quyết, tránh được tình trạng thảo luận miên man ngoài lề.
Bước 3: Tổng kết thảo luận
Cuối buổi thảo luận GV cần phải:
+ Tổng kết những ý kiến phát biểu, nêu lên một cách súc tích và có hệ thống những ý kiến thống nhất và chưa thống nhất.
+ Tham gia ý kiến về những điều chưa thống nhất và bổ sung những ý kiến cần thiết Những ý kiến chưa thống nhất cỏ thể được sắp xếp vào buổi thảo luận sau.
+ Đánh giá các ý kiến phát biểu, nhận xét về tinh thần, thái độ làm việc chung của nhóm, của cá nhân
2.2.4.3 Giáo án minh họa
Việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí không còn quá xa lạ, nhưng
để sử dụng có hiệu quả người giáo viên phải nắm vững quy tắc, và áp dụng cụ thể vào từng bài, chủ đề sao cho hợp lý nhất Và trong chương trình Địa lí 12, thì có rất nhiều bài có thể sử dụng phiếu học tập, sau đây tôi xin minh họa cụ thể qua bài 10: Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa biểu hiện qua các thành phần tự nhiên như sau:
Bài 10 THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA (tiếp theo)
* HĐ l: tìm hiểu đặc điểm và giải thích tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của
địa hình
Hình thức: Theo cặp
Bước 1: GV giao nhiệm vụ cho HS (Xem phiếu học tập phần phụ lục)
