(SKKN 2022) kinh nghiệm sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình đề nâng cao chất lượng giảng dạy vào bài 13 công dân với cộng đồng môn GDCD lớp 10

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT VĨNH LỘC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI: KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY BÀI 13

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT VĨNH LỘC

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI: KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY BÀI 13 “ CÔNG DÂN VỚI

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……… 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.2 Thực trạng của vấn đề 5

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

2.3.1.Khái niệm và đặc điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình 6

2.3.2 Cách xây dựng trường hợp điển hình trong giảng dạy Bài 13 “ Công dân với cộng đồng” 6

2.3.3 Vận dụng trường hợp điển hình trong giảng dạy Bài 13: Công dân với cộng đồng ở môn GDCD lớp 10 7

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 13

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 15

3.1 Kết luận 15

3.2 Kiến nghị 16

(Ngành GD cấp huyện/tỉnh;

Tỉnh )

K

ết quả đánh giá xếp loại

(

A, B, hoặc C)

Năm học đánh giá xếp loại

2008 2009

2017

2016-TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phùng Văn Bộ (1999), Lý luận dạy học môn Giáo dục công dân, NxbĐại học Quốc gia, Hà nội

2 Trần Văn Chương (chủ biên, 2006), Tư liệu Giáo dục công dân, NxbGiáo dục Hà nội

3 Trần Văn Chương (chủ biên, 2006), Tình huống Giáo dục công dân, NxbGiáo dục Hà nội

4 Lê Đức Quảng (1998), Phương pháp và tư liệu giảng dạy môn Giáo dụccông dân, Nxb Giáo dục, Hà nội

5 Tài liệu tập huấn: Dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theođịnh hướng phát triển năng lực học sinh – Môn GDCD, cấp THPT , BộGiáo dục và Đào tạo, Hà nội, 2014

6 Dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng môn GDCD lớp 10, NXB Đạihọc sư phạm, Hà nội, năm 2010

7 Sách giáo khoa Giáo dục công dân lớp 10 (2006), NXB Giáo dục, Hànội

8 Sách giáo viên Giáo dục công dân lớp 10 (2006), NXB Giáo dục, Hànội

9 Dạy học theo chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Giáo dục công dân (2010),Nxb Đại học sư phạm, Hà nội

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Môn Giáo dục công dân trong chương trình giáo dục phổ thông tiếp tụcđược khẳng định là môn học có vai trò quan trọng trong việc trang bị cho họcsinh kỹ năng sống, rèn luyện ý thức và hành vi đạo đức, qua đó hình thành vàphát triển ở học sinh những phẩm chất và năng lực cần thiết của công dân Vớitầm quan trọng đó, việc dạy và học tốt môn GDCD là việc làm vừa mang tínhcấp bách, vừa có tính lâu dài và cũng không hề đơn giản trước những làn sóngvăn hóa của thời kỳ hội nhập và phát triển kinh tế thị trường Tuy nhiên, đểphát huy được vai trò, nhiệm vụ của môn GDCD trong điều kiện mới và đặcbiệt là để thực hiện thành công chương trình môn học, cần thiết phải đổi mớiphương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá là một yêu cầu cấpthiết của tất cả các môn học trong nhà trường phổ thông, trong đó môn Giáodục công dân cũng không phải là trường hợp ngoại lệ Giáo dục công dân làmột môn học có ý nghĩa rất quan trọng trong việc góp phần vào thực hiện mụctiêu giáo dục Môn học giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ,thẩm mĩ và kỹ năng sống cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người ViệtNam xã hội chủ nghĩa Bên cạnh đó, môn học còn góp phần đào tạo thế hệthanh niên trở thành những người lao động mới, hình thành cho học sinh nhữngphẩm chất và năng lực, nhân cách của người công dân tương lai Đó là phẩmchất về tư tưởng chính trị, đạo đức, phong cách, năng lực hoạt động thực tiễn,

có ý thức và tinh thần trách nhiệm cao của người công dân đối với nhân dân và

Qua nhiều năm giảng dạy ở trường phổ thông, tôi nhận thấy học sinh họcmôn GDCD sẽ hứng thú với b

ài học hơn, khi giáo viên đưa các tình huống và câu chuyện có thực vào

để tìm hiểu nội dung bài học Với phương pháp này học sinh vừa tự chủ độngtiếp thu, vừa hình thành được niềm tin vào tri thức môn học Đồng thời, các kỹnăng sống và năng lực tư duy của học sinh cũng được hình thành khi các emđược giao những tình huống thực tiễn, nhất là các nhân vật người thật, việc thật

để liên hệ, giải quyết trong bài học Từ đó, có thể khẳng định, việc dạy họcmôn GDCD bằng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình, vừa đáp ứngvới yêu cầu chỉ đạo của Bộ Giáo dục và đào tạo trong Chương trìnhmôn học, vừa phát huy được kỹ năng và năng lực cho người học Chính vì thế,

tôi chọn đề tài “ Kinh nghiệm sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình đề nâng cao chất lượng giảng dạy vào Bài 13: Công dân với cộng đồng - môn GDCD lớp 10” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình.

Thông qua đề tài này, tôi mong muốn được chia sẻ với đồng nghiệp nhữngkinh nghiệm của bản thân và góp phần làm phong phú thêm cách thức truyềnthụ giáo dục đạo đức trong môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổthông đạt kết quả

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Sáng kiến được áp dụng nhằm các mục tiêu cụ thể sau:

- Tạo tâm thế và hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em ý thức đượcnhiệm vụ học tập

- Tạo bầu không khí vui tươi, sinh động, thoải mái trong tiết học

- Kích thích tính tò mò, định hướng hoạt động hình thành kiến thức mớicủa học sinh

- Phát triển năng lực cho học sinh, phát triển năng lực tư duy để giảiquyết vấn đề

- Phát huy tính tích cực của từng học sinh, tạo cho các em tính độc lập,sáng tạo trong học tâp

- Góp phần vào đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả, chấtlượng môn Giáo dục công dân

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Trường hợp điển hình được sử dụng trong giảng dạy môn GDCD ởtrường THPT

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàchủ nghĩa duy vật lịch sử

Phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh và đối chiếu

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết, thống kê và xử lý sốliệu

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Phương pháp dạy học là những hình thức, cách thức hành động của giáoviên và học sinh nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợpvới những nội dung và những điều kiện dạy học cụ thể

Đổi mới phương pháp dạy học là cải tiến những hình thức và cách thứclàm việc kém hiệu quả của giáo viên và học sinh, sử dụng những hình thức vàcách thức hiệu quả hơn nhằm nâng cao chất lượng dạy học, phát huy tính tíchcực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực của học sinh.

Trong dạy học có rất nhiều phương hướng đổi mới phương pháp dạy họcvới những cách tiếp cận khác nhau Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏinhững điều kiện thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học.Ngoài ra, phương pháp dạy học còn mang tính chủ quan, mỗi giáo viên vớikinh nghiệm riêng của mình cần xác định những phương hướng riêng để cảitiến phương pháp dạy học và kinh nghiệm của cá nhân

Điều 28, Luật giáo dục số 38/2005/QH11 quy định: Phương pháp giáodục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của họcsinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phươngpháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiếnthức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tậpcho học sinh

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo nêu rõ: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vậndụng kiến thức kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt mộtchiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tựhọc, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và và đổi mới tri thức, kỹ năng, pháttriển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập

đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩymạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học ; Đổimới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáodục, đào tạo, đảm bảo trung thực, khách quan Việc thi, kiểm tra và đánh giákết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội

và cộng đồng giáo dục trên thế giới tin cậy và công nhận Phối hợp sử dụng kếtquả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kì, cuối năm học; đánh giácủa người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánhgiá của gia đình và của xã hội

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theoQuyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ: Tiếp tục đổimới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học;

Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng

theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kếtquả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi

Như vậy, cốt lõi của đổi mới phương pháp là hướng tới hoạt động họctập tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, chống lại thói quen học tập thụđộng; thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “Phươngpháp dạy học tích cực” với các kỹ thuật dạy, học tích cực nhằm giúp học sinhphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả

2

năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tìnhhuống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứngthú trong học tập Làm cho “học” là quá trình kiến tạo; học sinh tìm tòi, khámphá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí thông tin, tự hình thành tri thức, cónăng lực và phẩm chất của con người mới tự tin, năng động, sáng tạo trongcuộc sống Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh cách tìm rachân lí Chú trọng hình thành các năng lực (tự học, sáng tạo, hợp tác) dạyphương pháp và kỹ thuật lao động khoa học, dạy cách học Học để đáp ứngnhững yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai Những điều đã học cầnthiết, bổ ích cho bản thân học sinh và cho sự phát triển xã hội.

Xuất phát từ yêu cầu đó, trong các nhà trường ở nước ta hiện nay việcđổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá luôn được coi trọng vàquán triệt sâu sắc, toàn diện Với mục tiêu lấy giáo dục con người làm gốc,giáo dục đạo đức là ưu tiên, coi sự nghiệp trồng người là nhiệm vụ cơ bản củagiáo dục Chúng ta đã và đang nỗ lực bồi dưỡng con người phát triển toàn diện

cả về đức – trí – thể - mỹ với phương châm dạy chữ, dạy nghề và dạy làmngười

Do đó, đổi mới phương pháp là một yêu cầu cấp thiết của tất cả các mônhọc trong đó có môn Giáo dục công dân Đổi mới phương pháp không có nghĩa

là gạt bỏ các phương pháp truyền thống mà phải vận dụng một cách có hiệuquả các phương pháp dạy học hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợpvới phương pháp hiện đại Chính điều đó đã đặt ra yêu cầu, đổi mới phươngpháp dạy học phải nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh Phươngpháp dạy theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hóa họcsinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắnvới những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt độngtrí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập theo nhóm,đổi mới quan hệ giáo viên và học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quantrọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và

kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn, cần bổ sung các chủ để học tậpphức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề phức hợp

Như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học phải thể hiện được các đặctrưng cơ bản sau:

- Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ đó giúphọc sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thunhững tri thức được sắp sẵn

- Chú trọng rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp để họbiết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại nhữngkiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới Cầnrèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp đặc biệthóa, khái quát hóa, tương tự, quy lạ về quen… để dần hình thành và phát triểntiềm năng sáng tạo của họ

- Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phươngchâm “tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận

nhiều hơn” Điều đó có nghĩa, mỗi học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độclập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòikiến thức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp giữa thầy với trò, giữatrò với trò nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, củatập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung.

- Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốttiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập Chú trọng phát triển kỹnăng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh để có thể phê phán, tìmđược nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót

Thực hiện định hướng nêu trên việc đổi mới nội dung, phương pháp,hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lựcngười học trong giáo dục phổ thông đang được thực hiện một cách đồng bộtrong toàn ngành giáo dục

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Thực hiện định hướng đổi mới của Đảng, Nhà nước và của ngành về dạyhọc phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh; cơ bản giáo viên Trunghọc phổ thông nói chung và giáo viên Giáo dục công dân nói riêng đã có tinhthần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm,phát huy tính tích cực của học sinh Tuy nhiên sự quan tâm đổi mới chưanhiều, chưa thực sự đi vào chiều sâu, đôi khi còn qua loa, hình thức Việc thựchiện tiết dạy của giáo viên vẫn còn theo hình thức cũ, nặng về lý thuyết, thiếu

đi tính hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Việc sử dụng, phối hợp các phương phápdạy học cũng như sử dụng các phương pháp phát huy tính tích cực, tự lực vàsáng tạo cho học sinh còn ở mức độ hạn chế Việc gắn nội dung dạy học vớicác tình huống thực tiễn chưa được chú trọng, dạy học thí nghiệm, thực hành,dạy học thông qua các hoạt động thực tiễn ít được thực hiện

Mặc dù đã được đưa vào là một trong môn thuộc tổ hợp môn khoa học

xã hội để thi Trung học phổ thông quốc gia, nhưng số trường Cao đẳng, Đạihọc lấy điểm thi môn Giáo dục công dân làm một trong các môn xét tuyển cònquá ít nên không có nhiều học sinh chú trọng tới môn học này Nhiều em coiđây là môn phụ, ít dành sự quan tâm đến việc học Giáo dục công dân cả trênlớp cũng như ở nhà

Bảng điều tra thực trạng mức độ hứng thú của học sinh đối với mônhọc:

STT Tổng số

HS

Mức độ hứng thú với bài học Rất hứng thú Hứng thú Không hứng thú

Thực trạng trên, dẫn đến hệ quả là học sinh thụ động trong việc tiếp thutri thức, làm hạn chế khả năng sáng tạo và năng lực tư duy, giải quyết các tìnhhuống thực tiễn cuộc sống Điều đó có nghĩa là, giáo dục chưa đáp ứng đầy đủ

4

mục tiêu đặt ra là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thểchất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân,tính năngđộng và sáng tạo…”

Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn trên đây, trong mỗi bài dạy, giáoviên cần lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để nâng cao chất lượng dạyhọc Trong rất nhiều phương pháp thì phương pháp nghiên cứu trường hợpđiển hình là một phương pháp dạy học theo tình huống, trong đó học sinh tựlực giải quyết một tình huống điển hình, gắn với thực tiễn thông qua làm việcnhóm Ngoài ra, việc vận dụng phương pháp này trong môn GDCD là phù hợpvới tâm sinh lý lứa tuổi họ sinh THPT muốn thể hiện khả năng giải quyết cácvấn đề xung quanh mình, đồng thời khắc phục sự nhàm chán của phương phápdạy học thụ động, một chiều Bên cạnh đó, chương trình GDCD trong trườngTHPT có nhiều nội dung phù hợp, phát huy hiệu quả cao khi giáo viên sử dụngphương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Khái niệm và đặc điểm của phương pháp nghiên cứu trường

hợp điển hình

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình là một phương pháp dạyhọc, trong đó học sinh tự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyếtcác vấn đề của tình huống đặt ra

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình đề cập đến một tìnhhuống từ thực tiễn cuộc sống, tình huống đó đã gặp hoặc có thể gặp trong cuộcsống hàng ngày Những tình huống đó chứa đựng vấn đề cần giải quyết

Việc sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình tạo điềukiện cho việc xây dựng các tình huống nhằm gắn lý thuyết với thực tiễn Tíchcực hoá động cơ của người học

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình yêu cầu có sự cộng táclàm việc và thảo luận trong nhóm Trọng tâm của làm việc nhóm là quá trìnhgiao tiếp xã hội và quá trình cùng quyết định trong nhóm

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình tạo điều kiện phát triểncác năng lực then chốt chung, như năng lực quyết định, năng lực giải quyết vấn

đề, tư duy hệ thống, tính sáng tạo, khả năng giao tiếp và cộng tác làm việc

2.3.2 Cách xây dựng trường hợp điển hình trong giảng dạy bài 13

“Công dân với cộng đồng”

Để đạt được hiệu quả khi xây dựng một trường hợp điển hình để dạy bài13: “ Công dân với cộng đồng” cần bao gồm những nội dung sau:

* Phần mô tả trường hợp điển hình: Để học sinh có thể hiểu được kháiniệm cộng đồng, vai trò của cộng đồng đối với cuộc sống của con người, giáoviên đã lựa chọn câu chuyện có thật về những đứa trẻ bị bỏ rơi trong rừngđược thú rừng nuôi Để thảo luận nội dung bài học giáo viên cho học sinh xemvideo về cuộc sống của cha con người rừng ở Quãng Ngãi Các trường hợp này

đã mô tả rõ ràng và đã thực hiện được các chức năng lý luận dạy học sau:

- Trường hợp điển hình đã chứa đựng vấn đề và có xung đột;

- Trường hợp điển hình có nhiều cách giải quyết;