Môn tin học 11 được coi là phần kiến thức khó nhất trong chương trình Tin học cấp 3, lần đầu tiên các em được làm quen với ngôn ngữ lập trình và sử dụng ngôn ngữ lập trình để giải các bà
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong xã hội ngày nay, ngành Tin học được ứng dụng trong hầu hết mọi mặt của đời sống xã hội và đem lại nhiều hiệu quả to lớn, một phần quan trọng trong đó phải kể tới đó là kĩ thuật lập trình Lập trình là một công việc liên quan đến máy tính, trong đó người lập trình sử dụng các ngôn ngữ lập trình; các đoạn mã lệnh (code) và các tiện ích có sẵn Qua đó, họ có thể xây dựng nên các chương trình, phần mềm, trò chơi, ứng dụng, hệ thống xử lý, trang web… giúp người dùng có thể thực hiện các mệnh lệnh với máy tính, hoặc tương tác qua lại với nhau thông qua các thiết bị điện tử Việc đưa ngôn ngữ lập trình vào môn Tin học để giảng dạy ở trường phổ thông cũng được đẩy mạnh và không kém tầm quan trọng
Nhận thức được sự ảnh hưởng to lớn của bộ môn Tin học nói riêng và của lĩnh vực công nghệ thông tin nói chung đối với sự phát triễn của xã hội, tôi nghĩ bản thân
là một GV (giáo viên) Tin học phải có trách nhiệm làm sao cho HS (học sinh) hiểu và yêu thích môn học này, khơi dậy niềm đam mê, sáng tạo để nghành Tin học ngày càng phát triễn mang lại nhiều lợi ích thiết thực hơn
Môn tin học 11 được coi là phần kiến thức khó nhất trong chương trình Tin học cấp 3, lần đầu tiên các em được làm quen với ngôn ngữ lập trình và sử dụng ngôn ngữ lập trình để giải các bài toán trên máy tính Để học tốt phần kiến thức này đòi hỏi
HS cần phải có tư duy, hiểu biết thuật toán, biết vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo
Vì vậy, chúng ta cần phải có phương pháp phù hợp để rèn luyện tư duy học tập cho HS, giúp các em tích cực, chủ động, tìm tòi, khám phá để giải quyết các bài toán
đó, từ đó nâng cao chất lượng giờ dạy cũng như chất lượng môn học
Qua thời gian trực tiếp giảng dạy môn Tin học tại trường THPT Cẩm Thủy 1 bản thân tôi luôn băn khoăn, trăn trở làm thế nào nâng cao chất lượng dạy học, làm sao để các em có một cách học tốt khi học phần kiến thức này
Xuất phát từ thực tế giảng dạy và từ kinh nghiệm của bản thân tôi nhận thấy rằng: chúng ta hoàn toàn có thể nâng cao được chất lượng giờ dạy môn tin học 11 Đó
cũng chính là lý do để tôi viết đề tài “Giải pháp rèn luyện tư duy cho HS khối 11 khi học lập trình C++”.
2 Mục đích nghiên cứu
- Giúp HS có khả năng tư duy, giải quyết các bài toán cơ bản và nâng cao trong chương trình Tin học 11
- Giúp HS khắc sâu kiến thức, tự tin và chủ động hơn khi giải quyết các bài toán thực tế
- Nâng cao chất lượng môn Tin học 11
3 Đối tượng nghiên cứu
- Môn Tin học 11
- HS khối 11 trường THPT Cẩm Thủy 1
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra: Thực trạng dạy tin 11 ở các lớp trong các trường THPT
- Phương pháp thu thập thông tin
Trang 2II NỘI DUNG
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.1 Khái niệm về phương pháp rèn luyện tư duy
Phương pháp rèn luyện tư duy là một trong các những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy [5]
Tuy nhiên để dạy học theo phương pháp này thì GV phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp cũ Phương pháp này yêu cầu sự kết hợp nhịp nhàng giữa kỹ năng tổ chức của GV và kỹ năng ứng biến của HS, đồng thời sử dụng các phương tiện dạy học hợp lý và đa dạng các hình thức kiểm tra, đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng học tập
1.2.Tầm quan trọng của tư duy đối với hoạt động học [6]
Giai đoạn cấp học phổ thông các em rất dễ lơ là trong học tập, do những biến đổi tâm sinh lý Vì vậy việc rèn luyện tư duy học tập sẽ giúp các em lấy lại động lực học tập, là việc làm cần thiết
Việc kết hợp phương pháp giữa học và trò chơi vận động đem lại hiệu quả tích cực, nhất là tạo hứng thú trong học tập, biết cách phân biệt đúng sai, tránh ảnh hưởng của cuộc sống bên ngoài vào quá trình học tập
Giúp các em nhận thức được những kiến thức mới trong chương trình học của cấp học THPT, từ đó cần phải thay đổi phương pháp học so với giai đoạn trước Việc rèn luyện tư duy học tập sẽ giúp HS làm quen với phương pháp tự học trong cấp học tiếp theo
Giúp các em chủ động hoàn thành bài tập về nhà và các việc được giao Nhờ
đó các em tìm ra được những phần kiến thức còn thiếu và yếu của bản thân, những kiến thức bị “hổng” của các năm học trước, để từ đó có biện pháp củng
cố kiến thức đã mất nhằm thay đổi chất lượng học tập của bản thân
Trang bị những kỹ năng trong học tập: kỹ năng điều phối áp lực, sợ hãi trong học tập; kỹ năng làm việc nhóm; kỹ năng vượt qua khó khăn về đặc điểm tâm
lý tuổi tránh ảnh hưởng tới việc học
Rèn luyện thói quen học nhanh, hiểu sâu các kiến thức được trang bị trên lớp Biết cách tự tìm kiếm tài liệu học tập bổ trợ, nâng cao hiệu quả học tập cả trên lớp và ở nhà
Giúp các em mạnh dạn hơn, tự tin thể hiện ý kiến bản thân, tự tin trong học tập trên lớp, nâng cao điểm số, kiến thức và hoàn thành mục tiêu đề ra
Rèn luyện tư duy học tập không những trang bị về kiến thức, phương pháp học,
mà còn rèn luyện cho các em tính kiên trì, bản lĩnh giải quyết khó khăn, vấn đề liên quan tới học tập, giúp các em trưởng thành hơn trong cuộc sống
Trang 3 Rèn luyện tư duy học tập là sự chuẩn bị về cả kiến thức, kỹ năng và phương pháp học tập hiệu quả cho các em HS, giúp các em trở thành người tài giỏi như gia đình và bản thân các em mong muốn
2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
2.1 Thực trạng chung
- Môn Tin học là môn khoa học tự nhiên, không được chọn làm môn thi tốt nghiệp hay thi đại học cho nên chưa được nhà trường, phụ huynh và HS quan tâm
- Đa số các HS, nhất là HS khối xã hội và các lớp cơ bản khả năng tư duy của các
em còn hạn chế, dẫn đến các em lơ là trong việc học, không yêu thích môn học cho nên ảnh hưởng đến chất lượng dạy học
2.2 Thực trạng đối với GV
Trong SGK tin học 11, các chương trình minh họa bằng ngôn ngữ lập trình Pascal.
Trong khi đó 2 năm học gần đây, chương trình giáo dục lại yêu cầu GV phải minh họa các chương trình bằng ngôn ngữ C++ Cho nên rất khó khăn cho GV trong việc truyền đạt kiến thức cho HS
Đa số các GV cũng mới bắt đầu nắm bắt ngôn ngữ mới nên còn bỡ ngỡ khi dạy
HS, nhiều GV chưa có phương pháp dạy phù hợp, chỉ dừng lại ở việc dạy cho HS biết các câu lệnh trong C++ và giải một số ví dụ trong SGK là xong
2.3 Thực trạng đối với HS
HS không xác định được mục tiêu của môn học, không biết học để làm gì Đa số
các em luôn có tư tưởng học để thi tốt nghiệp, thi đại học Do đó các em chỉ chú tâm vào học những môn được chọn để thi tốt nghiệp, thi đại học
Các em quen với việc sử dụng SGK làm công cụ học tập, cho nên khi GV hướng dẫn cho HS viết chương trình bằng ngôn ngữ mới không có trong SGK, khiến các em khó khăn hơn trong việc tiếp thu và bồi dưỡng kiến thức
3 GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
Để nâng cao khả năng tư duy cho HS khi học lập trình là điều cần thiết đối với mỗi
GV dạy Tin học 11, đó cũng là để nâng cao chất lượng dạy học Để làm được điều đó mỗi GV đều có các phương pháp và cách truyền thụ kiến thức khác nhau Quan trọng là sau khi học xong HS nắm được những gì, kết quả học tập của HS như thế nào?
Như ở phần 1 của đề tài này, tôi đã trình bày giải pháp của mình đó là rèn luyện
tư duy cho HS khối 11 khi học lập trình C++ Có thể mọi người sẽ đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để HS có thể tiếp thu bài dạy một cách có hiệu quả nhất?
Theo tôi thì để giúp cho bài dạy đạt hiệu quả cao thì trong giải pháp mà tôi sẽ đưa
ra cần phải kết hợp thêm các yếu tố sau:
- Máy chiếu, máy tính để GV hướng dẫn các chương trình minh họa
- Các chương trình minh họa mà GV đã chuẩn bị sẵn, giấy A4 hoặc bảng
Trang 4Đặc biệt để rèn luyện cho HS kỹ năng tư duy lập trình GV cần xây dựng hệ thống các dạng bài tập khác nhau để HS có thể hiểu sâu hơn kiến thức, nâng cao kỹ năng viết chương trình
Dưới đây là một số dạng bài tập nhằm nâng cao khả năng tư duy lập trình đối với HS khối 11:
3.1 Dạng câu hỏi trắc nghiệm khách quan
GV chuẩn bị các bộ câu hỏi Gọi mỗi lượt 1 HS đứng trước lớp chọn đáp án đúng cho mối câu hỏi Tùy vào mức độ học của mỗi lớp mà GV đưa ra bộ câu hỏi cho phù hợp
Thực hiện qua 4 bước:
Bước 1: GV chiếu câu hỏi và các đáp án A, B, C, D yêu cầu HS chọn đáp án
đúng
Bước 2: HS trả lời nhanh đáp án.
Bước 3: GV gọi 1 HS khác nhận xét.
Bước 4: Gv nhận xét và chiếu đáp án đúng.
Phương pháp này dùng để kiểm tra nhanh việc học bài cũ của HS thường vào đầu tiết học hoặc để củng cố kiến thức của HS trong việc nắm bắt kiến thức vào cuối tiết học, phương pháp này cũng có thể sử dụng trong các tiết bài tập Đây là phương pháp kiểm tra đánh giá mới thay vì GV luôn sử dụng hình thức kiểm tra bài cũ bằng cách gọi 1 HS lên bảng trả lời câu hỏi rồi cho điểm Sau một thời gian làm quen, việc trả lời nhanh các câu hỏi rèn luyện cho HS khả năng tư duy nhanh và nhạy bén hơn khi gặp các câu hỏi ở mức độ nhận biết, thông hiểu giúp các em hiểu sâu hơn kiến thức
Ví dụ: Một số bộ câu hỏi đã sử dụng ở Tiết 29- KIỂU XÂU (Tiết 2) [1][4]
Bộ câu hỏi 1:
Câu 1: Cho xâu st= "truong thpt cam thuy 1" Hỏi thao tác st.erase(1, 12) cho kết quả
gì?
A "tam thuy 1" B "cam thuy 1" C "truong" D "thpt"
Câu 2: Câu lệnh getline(cin,S); dùng để làm gì?
Trang 5Câu 3: Trong C++, khởi tạo xâu rỗng ta viết như thế nào?
Câu 4: Để chuyển một kí tự thành in hoa ta sử dụng hàm gì?
Câu 5: Cho xâu S="Ha Noi Mua Thu" Độ dài của xâu này bằng bao nhiêu?
Bộ câu hỏi 2:
Câu 1: Cho 2 xâu: S1="abc"; S2="bcd" Chọn câu trả lời đúng:
A S1< S2 B S1>S2 C S1=S D S1+S2=S2+S1
Câu 2: Cho xâu S="abcdefghik" Cho biết S.substr(2,3)=?
A "cde" B "bcd" C "cd" D "bc"
Câu 3: Để chuyển một kí tự in hoa thành kí tự thường ta sử dụng hàm gì?
Câu 4: Cho xâu: S="abcdefghiklm" Cho biết S.size() cho kết quả bằng bao nhiêu?
Câu 5: Cho chương trình sau:
Sau khi thực hiện chương trình, trên màn hình sẽ cho kết quả là:
A 3 B 4 C.5 D.6
3.2 Dạng bài tập hoàn thiện chương trình
GV chiếu các câu lệnh trong một chương trình nhưng không đúng thứ tự Yêu cầu trong 10 phút các HS phải xếp được các câu lệnh theo đúng thứ tự tạo thành một chương trình hoàn chỉnh
Trang 6Thực hiện qua 5 bước:
Bước 1: GV nêu bài toán
Bước 2: GV đưa ra các câu lệnh và mỗi câu lệnh được đánh số thứ tự
Bước 4: HS suy nghĩ và đưa ra đáp án
Bước 5: GV chốt kiến thức, đưa ra đáp án đúng nhất.
Phương pháp này giúp các em nhận biết và hiểu rõ hơn về bản chất các câu lệnh trong chương trình, ứng với mỗi câu lệnh đó thực hiện công việc gì? Từ đó các
em có thể định hướng được các bước thực hiện khi viết một chương trình hoàn chỉnh Phương pháp này thường áp dụng đối với các tiết bài tập
Ví dụ: Sau khi học xong “BÀI 11- KIỂU MẢNG” thì ở “TIẾT 23- BÀI TẬP” chúng
ta có thể cho HS làm một số bài tập như sau:
Bài tập: Viết chương trình nhập vào 1 dãy n số nguyên, tính và in ra màn hình tổng
dãy số nguyên đó
Hãy sắp xếp dãy câu lệnh sau theo đúng thứ tự trong chương trình:
{ (1)
cin>>n; (2)
for (int i=1;i<=n;i++) cin>>a[i]; (3)
} (4)
for (int i=1;i<=n;i++) t=t+a[i]; (5)
int t=0; (6)
cout<<”tong la:”<<t; (7)
#include <bits/stdc++.h> (8)
int n,i; (9)
using namsespace std; (10)
return 0; (11)
Đáp án: (8)-> (10) -> (9) ->(1) -> (2) -> (3) -> (6) -> (7) -> (11) -> (4)
3.3 Dạng bài tập đọc hiểu chương trình
Trang 7Chia lớp thành các đội (theo tổ) Sau đó GV chiếu chương trình đã viết sẵn Trong thời gian quy định, đội nào trả lời nhanh và chính xác đội đó sẽ là đội chiến thắng
Thực hiện qua 3 bước:
Bước 1: GV chiếu chương trình và nêu yêu cầu bài toán.
Bước 2: Các đội thảo luận và đưa ra đáp án.
Bước 3: GV nhận xét và chốt đáp án đúng
Dạng bài tập này sẽ nhằm phát triễn tư duy, giúp HS hiểu bài, nhất là khi dạy cấu trúc lệnh mới, GV nên lấy ví dụ cụ thể và yêu cầu các em chạy thử bằng tay Kết quả chỉ đúng khi các em đã hiểu được nguyên lý hoạt động của câu lệnh đó trong máy tính Phương pháp này giúp cho HS nâng cao khả năng suy luận và phán đoán, giúp các em có một cách nhìn tổng quát về một chương trình khi các em đọc được (có thể đọc trong tài liệu hoặc trên Internet)
Ví dụ: “TIẾT 38- VÍ DỤ VỀ LÀM VIỆC VỚI TỆP” [1][4]
Bài tập 1: Cho chương trình dưới đây, cho biết sau khi thực hiện xong chương trình
kết quả ghi vào tệp DL.OUT là gì?
- GV chiếu chương trình, yêu cầu các nhóm suy nghĩ trả lời
- Sau khi các đội trả lời xong (mỗi đội có thể sẽ đưa ra kết quả khác nhau), GV chạy chương trình cho các Hs xem kết quả
Bài tập 2: Cho chương trình dưới đây, cho biết chương trình thực hiện công việc gì?
Trang 8- GV chiếu chương trình, yêu cầu các nhóm suy nghĩ trả lời.
Đáp án: - Đọc từ tệp DL.INP 1 dãy n số nguyên
- Tính và ghi vào tệp DL.OUT tổng các số chẵn và vị trí của các số chẵn
- GV chạy chương trình để HS xem kết quả:
3.4 Dạng bài tập viết chương trình theo thuật toán cho trước
Phân lớp thành 4 nhóm cùng thảo luận và ghi chương trình vào giấy A4 Trong thời gian nghiên cứu, GV ghi nhận các nhóm giải quyết nhanh, đúng và các cách làm của HS đã thực hiện
Thực hiện qua 6 bước:
Trang 9Bước 1: GV nêu bài toán.
Bước 2: Chiếu thuật toán.
Bước 3: HS nghiên cứu, thảo luận và viết chương trình vào giấy A4
Bước 4: GV thu phiếu làm bài của HS.
Bước 5: GV chiếu chương trình mẫu lên.
Bước 6: GV nhận xét kết quả làm bài của mỗi nhóm.
Một bài toán có thể có nhiều cách giải khác nhau, ứng với mỗi cách giải ta có 1 thuật toán Nhưng ứng với mỗi thuật toán thì chỉ dùng để giải một bài toán cụ thể Do
đó để HS có khả năng nhanh chóng nắm bắt được ý tưởng của người khác cần luyện cho các em biết cách viết chương trình theo thuật toán cho trước Khả năng hiểu nhanh ý tưởng của người khác cũng chính là yêu cầu trong hoạt động nhóm
Phương pháp này nhằm rèn luyện cho HS kỹ năng sử dụng các câu lệnh trong ngôn ngữ lập trình để diễn đạt các thao tác của thuật toán, từ đó giúp các em nâng cao khả năng lập trình
Ví dụ: Một số bài tập trong “TIẾT 22- KIỂU MẢNG (t2)” [1][4]
Bài tập 1: Tìm phần tử lớn nhất
Cho một dãy N số nguyên a1, a2, , aN, tìm phần tử lớn nhất trong dãy số
GV: Hãy xác định Input, Output của bài toán
HS: - Input: Số nguyên dương N, dãy số nguyên a1, a2, , aN
- Output: Chỉ số và giá trị của phần tử lớn nhất trong dãy
GV: Chiếu thuật toán
B1: Nhập N, dãy số a1, a2, , aN;
B2: Max←a1; i←2;
B3.Nếu i>N thì đưa ra giá trị Max rồi kết thúc;
B4: Nếu ai>Max thì Max←ai;
B5 i←i+1 => quay lại B3;
GV: Yêu cầu các tổ viết chương trình vào giấy
Gv: Chiếu chương trình mẫu
Trang 10Sau khi chiếu chương trình mẫu, GV nhận xét bài làm của các tổ, qua đó HS cũng thấy được bài làm của mình sai ở chỗ nào, từ đó rút kinh nghiệm
- GV chạy chương trình để HS
Bài tập 2: Tìm kiếm
Cho mảng a gồm N phần tử a1, a2, , aN và 1 số nguyên k Cho biết trong dãy có bao nhiêu số có giá trị bằng k
GV: Yêu cầu HS xác định Input và Output của bài toán:
HS: - Input: Số nguyên N, dãy số a1, a2, , aN và số nguyên k
- Output: số lượng các phần tử có giá trị bằng k
GV: Chiếu thuật toán
B1: Nhập N, dãy a1, a2, ,aN; B2: dem←0; i←1;
B3 Nếu i>N thì đưa ra dem rồi kết thúc;
