Định nghĩa thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội quan điểm của mác và ăngghen về thời kỳ quá độ trực tiếp

TIỂU LUẬN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC Chủ đề Định nghĩa thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Quan điểm của Mác và Ăngghen về thời kỳ quá độ trực tiếp Giảng viên hướng dẫn Họ và tên Lớp Mã sinh viên Hà Nội, ngày 4 tháng 10 năm 2021 LỜI CAM ĐOAN Đây là bài tiểu luận do cá nhân em hoàn thành sau quá trình học và tham khảo tài liệu của bản thân Em xin cam đoan không sao chép hay tham khảo bài tiểu luận của người khác, không thuê người viết hộ MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 1 Thời kì quá độ lên chủ nghĩ.

TIỂU LUẬN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Chủ đề:

Định nghĩa thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Quan điểm

của Mác và Ăngghen về thời kỳ quá độ trực tiếp.

Giảng viên hướng dẫn :

Hà Nội, ngày 4 tháng 10 năm 2021

LỜI CAM ĐOAN

Đây là bài tiểu luận do cá nhân em hoàn thành sau quá trình học và tham khảo tài liệu của bản thân Em xin cam đoan không sao chép hay tham khảo bài tiểu luận của người khác, không thuê người viết hộ

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

1 Thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội 2

1.1 Khái niệm thời kỳ quá độ lên CNXH 2

1.2 Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên CNXH 2

1.3 Đặc điểm của thời kỳ quá độ lên CNXH 3

1.4 Thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội 6

1.5 Nội dung của thời kỳ quá độ lên CHXN 7

2 Quan điểm của Mác và Ăngghen về thời kỳ quá độ trực tiếp 8

KẾT LUẬN 10

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

Quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu lịch sử Đó là thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội này sang xã hội kia, là thời kì “cải biến cách mạng” từ xã hội tư bản sang xã hội xã hội chủ nghĩa, là thời kì “đau đẻ” kéo dài đầy đau đớn Thời kỳ đó bắt đầu từ sau khi giai cấp công nhân giành được chính quyền nhà nước, thiết lập được nền chuyên chính củ giai cấp mình và kết thúc khi xây dựng xong cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội

Lý luận về hình thái kinh tế- xã hội của C.Mác cho thấy sự biến đổi của các

xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên Vận dụng lý luận đó vào phân tích xã hội tư bản, tìm ra các quy luật vận động của nó, C.Mác và Ph Ăngghen đều cho rằng, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có tính chất lịch sử và xã hội tư bản tất yếu bị thay thế bằng xã hội mới- xã hội cộng sản chủ nghĩa

Trong thời đại ngày nay, mỗi quốc gia dân tộc đều có quyền lựa chọn con đường, sự phát triển cho chính mình sao cho phù hợp với xu thế chung của thời đại, với quy luật khách quan của lịch sử và nhu cầu, khát vọng của dân tộc Do vậy, Việt Nam đi lên CNXH là một tất yếu khách quan hoàn toàn phù hợp với xu thế chung đó

Trước thời cơ và vận hội, nguy cơ và thách thức đan xen nhau thì việc tìm hiểu nhằm nâng cao nhận thức về con đường đi lên CNXH ở Việt Nam là việc làm mang tính cấp thiết, có tầm quan trọng đặc biệt đối với nhận thức và hành động của mỗi chúng ta trong giai đoạn hiện nay

NỘI DUNG

1 Thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

1.1 Khái niệm thời kỳ quá độ lên CNXH.

Thời kỳ quá độ lên CNXH là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc, triệt để và toàn diện từ xã hội cũ sang xã hội mới- xã hội XHCN Nó diễn ra trong toàn bộ nền các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra các tiền đề vật chất,, tinh thần cần thiết để hình thành một xã hội mới mà trong đó những nguyên tắc căn bản của xã hội XHCN từng bước được thực hiện Thời kỳ này bắt đầu từ khi giai cấp vô sản giành được chính quyền, bắt tay vào xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật và kết thúc khi đã xây dựng xong về cơ bản cơ sở vật chất- kỹ thuật của xã hội

1.2 Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên CNXH.

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác – Lenin đã chỉ rõ: lịch

sử xã hội đã trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô

lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa So với các hình thái kinh tế

xã hội đã xuất hiện trong lịch sử, hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa có sự khác biệt về chất, trong đó không có giai cấp đối kháng, con người từng bước trở thành người tự do… Bởi vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lenin, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua thời kỳ quá độ chính trị C.Mác khẳng định: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời

kỳ cải biến cách mạng từ xã hội này sang xã hội kia Thích ứng với thời kì ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản” V.I.Lenin trong điều kiện nước Nga Xô - Viết cũng khẳng định: “Về lý luận, không thể nghi ngờ gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định”

2

Mong muốn có ngay một chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa tốt đẹp để thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa bất công, tàn ác là những điều tốt đẹp, là khát vọng chính đáng; song theo các nhà kinh điển, điều mong ước ấy không thể có cánh với phép màu “cầu được ước thấy”; giai cấp vô sản cần phải có thời gian để cải tạo xã hội cũ do giai cấp bóc lột dựng nên và xây dựng trên nền móng ấy lâu dài của chủ nghĩa xã hội

Tổng kết kinh nghiệm đấu tranh cách mạng của Công xã Pari (1871), C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng định rằng, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là một quá trình biện chứng, lâu dài, gồm nhiều nấc thang quá độ và ở mỗi nấc thang quá độ ấy có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng với một hình thức nhà nước thích hợp Tính tất yếu của thời kỳ quá độ được quy định một cách cụ thể bởi những đặc điểm văn hóa, những đặc thù của xuất phát điểm các nước, các chế độ xã hội khác nhau khi tiến hành chủ nghĩa xã hội Chính đặc điểm văn hóa và đặc thù của điểm xuất phát khi bước vào thời kỳ quá độ sẽ quy định nội dung, đặc điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và độ dài của thời kỳ quá độ của mỗi quốc gia Điều này cũng có nghĩa, mỗi quốc gia sẽ có thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội đặc sắc riêng của mình

1.3 Đặc điểm của thời kỳ quá độ lên CNXH.

Đặc điểm tổng quát của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là sự tồn tại đan xen lẫn nhau giữa những yếu tố, bộ phận của cả hai kết cấu kinh tế - xã hội cũ và mới (chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội) Đặc điểm này thể hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: kinh tế, xã hội, văn hóa – tinh thần

- Trên lĩnh vực kinh tế:

Nền kinh tế trong thời kỳ quá độ là nền kinh tế nhiều thành phần, đấy là các thành phần: kinh tế quốc doanh, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể tiểu chủ, kinh tế tư bản

tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngòai Nền kinh tế này đồng thời bao gồm nhiều hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất Các thành phần kinh tế vừa thống nhất, vừa đấu tranh, cạnh tranh với nhau rất phức tạp Tùy

theo từng thời điểm mà các thành phần kinh tế có thể thay đổi vai trò, tỉ trọng trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhưng nhìn chung, thànnh phần kinh tế quốc doanh vẫn giữ vai trò chủ đạo

- Trên lĩnh vực xã hội:

Xã hội trong thời kỳ quá độ còn tồn tại nhiều giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau, thậm chí đối lập nhau về lợi ích cơ bản Mối liên hệ giữa các giai cấp, tầng lớp không chỉ có liên minh, đoàn kết, hữu nghị, bình đẳng mà còn có đấu tranh, cạnh tranh, bất bình đẳng Còn có sự khác biệt cơ bản giữa thành thị và nông thôn, đồng bằng và miền núi, lao động trí óc và chân tay, vấn đề bình đẳng và công bằng xã hội cần phải được xác lập dần dần

Ở nước ta hiện nay, mối quan hệ giữa các giai cấp, các tầng lớp xã hội là quan

hệ hợp tác và đấu tranh trong nội bộ nhân dân, đoàn kết và hợp tác lâu dài trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng, giai cấp công nhân vẫn luôn là giai cấp tiên phong trong suốt quá trình biến đổi, quá độ lên chũ nghĩa xã hội Và nhìn chung với tất cả các nước tiến lên chủ nghĩa xã hội thì đặc điểm nổi trội nhất trên lĩnh vực xã hội là tính thống nhất, hợp tác lâu dài của các giai cấp, các tầng lớp trong xã hội, sự thống nhất đảm bảo cho quá trình phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội, quyết định thành công trong sự nghiệp xây dựng chế độ chủ nghĩa xã hội

- Trên lĩnh vựa văn hóa tinh thần:

Bên cạnh hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa đang xây dựng và ngày càng phát triển thì vẫn còn tồn tại những tàn dư cũ của nền văn hóa cũ, hệ tư tưởng cũ lạc hậu, thậm chí phản động, gây cản trở không nhỏ cho con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của các dân tộc sau khi mới được giải phóng

Trong thời điểm xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra ở khắp mọi nơi, sự du nhập, giao lưu giũa các luồng tư tưởng, văn hóa là điều tất yếu Điều này mang tính hai mặt: Một là tạo điều kiện cho sự du nhập, thống nhất về văn hóa mang tính toàn cầu, phản ánh rõ qui luật vận động và phát triển của xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát

4

triển đi lên của hình thái kinh tế – xã hội, đặc biệt là với những quốc gia đang ở trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nhưng mặt khác, sự du nhập các luồng tư tưởng gây tác động không nhỏ đến lối sống và sự phát triển định hướng xã hội, gây nhiều khó khăn và phức tạp đến sự nghiệp đi lên chủ nghĩa xã hội Vì vậy cần phải nắm rõ những yêu cầu của xã hội nảy sinh trong thời kỳ quá đội đi lên chủ nghĩa xã hội, kế thừa có chọn lọc trong khi tham gia hội nhập hóa quốc tế

Các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học đã nêu ra hai kiểu quá độ lên chủ nghĩa xã hội: Quá độ trực tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và quá độ gián tiếp từ những xã hội tiền tư bản chủ nghĩa xã hội lên chủ nghĩa xã hội Dù là trực tiếp hay gián tiếp đều phải trải qua một quá trình gay go, phức tạp và lâu dài

Thời gian kéo dài của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở mỗi nước là khác nhau, tùy theo những điều kiện lịch sử, kinh tế xã hội ở mỗi nước qui định.ở Việt Nam, do xuất phát với một nền kinh tế còn lại hậu, thấp kém với sản xuất nông nghiệp, thủ công nhỏ lẻ là chủ yếu lại bị kìm hãm, áp bức của chế độ thực dân, phong kiến hàng nghìn năm nên thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội sẽ rất khó khăn, kéo dài

và gian khổ

Mác và Ăngghen đã hình dung tất yếu không chỉ của sự quá độ từ tư bản chủ nghĩa lên chủ nghĩa xã hội mà các ông còn dự cảm thấy khả năng của cả sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Sự “bỏ qua” này thực chất chỉ là sự

bỏ qua hình thái chính trị chứ không bỏ qua cách thức phát triển kinh tế, vận hành và củng cố xây dựng cơ sở vật chất vững mạnh Có 3 điều kiện để một nước có thể bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, đi lên chủ nghĩa xã hội:

- Chủ nghĩa tư bản bị lạc hậu, đánh bại tại quê hương của nó và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Các nước kém phát triển biết được tấm gương, nhìn vào cách thức đi lên chủ nghĩa xã hội ở các nước tư bản mà học theo, đồng thời nhận được sự giúp đỡ của các nước ấy

- Thực hiện những bước quá độ, những bước đi trung gian mềm dẻo linh họat,

sử dụnh thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa như cây cầu nối

- Có đảng cộng sản vững mạnh cầm quyền lãnh đạo.

Đổi mới nền sản xuất xã hội đòi hỏi cần có thời gian mới thay đổi căn bản trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và phải trải qua một cuộc đấu tranh quyết liệt mới có thể cỏ thể gạt bỏ hết những tàn dư, thói quen còn sót lại của chế độ xã hội trước đó

1.4 Thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Đặc điểm của thời kỳ quá độ chủ nghĩa xã hội qui định thực chất của nó là thời

kỳ quá độ chính trị: xã hội còn phân chia giai cấp, còn đấu tranh giai cấp, còn nhà nước Nhà nước trong thời kỳ quá độ “không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chế cách mạng của giai cấp vô sản” Tuy nhiên, xã hội trong thời kì quá độ đang trong quá trình biến đổi từng bước để tạo ra những điều kiện đi tới xóa bỏ giai cấp bóc lột, xóa

bỏ đối kháng giai cấp, đấu tranh giai cấp và bất bình đẳng xã hội

Đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chủ yếu diễn ra giữa một bên là giai cấp công nhân liên minh với các giai cấp, tầng lớp nhân dân lao động để đưa đất nước lên chủ nghĩa xã hội Với một bên là giai cấp tư sản đã bị đánh

đổ nhưng chưa bị tiêu diệt hẳn và các thế lực phản động chống phá sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, đi ngược lại với lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân

Đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ nhằm giải quyết vấn đề “ai thắng ai” giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Cuộc đấu tranh này diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội và diễn ra trong điều kiện mới (giai cấp công nhân đã trở thành giai cấp cầm quyền), nội dung mới (mà trung tâm là xây dựng tòan diện xã hội mới, trong đó, xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ cơ bản nhất) và bằng những hình thức (cơ bản là hòa bình tổ chức xây dựng) và phương pháp mới

Đối với những nước kém phát triển như nước ta đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn là sự đấu tranh giữa hai con đường tư bản chủ nghĩa

và xã hội chủ nghĩa

6

Trong thời kì quá độ, đấu tranh giai cấp là tất yếu Tuy nhiên, cũng không nên cường điệu hóa nó quá mức Cường điệu hóa đấu tranh giai cấp hoặc phủ nhận đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đều dẫn đến những sai lầm

Từ đó có thể nói, thời kỳ quá độ là thời kỳ, xét trên mọi phương diện, còn tồn tại nhiều yếu tố khác nhau, đối lập nhau, thâm nhập vào nhau, ảnh hưởng lẫn nhau Tuy xét về xu hướng tất yếu, các yếu tố mang tính chất xã hội chủ nghĩa sẽ ngày càng phát triển, nhưng không loại trừ khả năng ở những lúc, những nơi nhất định, cái cũ tạm thời lấn át cái mới ; trong đó, tính tự phát tư bản chủ nghĩa còn có cơ sở rộng lớn Trình độ thấp trong sự phát triển kinh tế -xã hội của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội qui định tính khó khăn, lâu dài của thời kỳ này Trong quá trình đó, sự phát triển tiến bộ có thể đan xen với những sự suy thóai tạm thời; những tìm tòi, thử nghiệm nhiều khi phải làm đi, làm lại mới xác định được giá trị chân thực của nó trong quá trình xây dựng xã hội Khi đề cập tới khả năng đó V.I.Lênin: “Còn chúng ta thì biết rằng việc chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là một cuộc đấu tranh vô cùng khó khăn Nhưng chúng ta sẵn sàng chịu đựng hàng nghìn khó khăn, thực hiện hàng nghìn lần thử, và khi chúng ta đã thực hiện được một nghìn lần thử rồi, thì chúng

ta sẽ thực hiện cái lần thử thứ một nghìn lẻ một”

Như vậy, xét về bản chất, mục tiêu nhất quán của các chế độ xã hội từ khi có Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo thì thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nằm trong giai đoạn thấp của hình thái kinh tế – xã hội cộng sản chủ nghĩa

1.5 Nội dung của thời kỳ quá độ lên CHXN.

Trên lĩnh vực kinh tế: Thực hiện việc sắp xếp, bố trí lại các lực lượng sản

xuất hiện có của xã hội cải tạo quan hệ sản xuất cũ, xây dựng quan hệ sản xuất mới theo hướng tạo ra sự phát triển cân đối của nền kinh tế, bảo đảm phục vụ ngày càng tốt đời sống của nhân dân lao động Việc sắp xếp, bố trí lại các lực lượng sản xuất của

xã hội nhất định không thể theo ý muốn chủ quan nóng vội mà phải tuân theo tính tất

yếu khách quan của các quy luật kinh tế, đặc biệt là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Đối với những nước chưa trải qua quá trình công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa, tất yếu phải tiến hành công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa nhằm tạo ra được cơ

sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội đối với những nước này , nhiệm vụ trọng tâm trong thời kỳ quá độ là tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế theo hướng xã hội chủ nghĩa

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra ở các nước khác nhau với điều kiện khác nhau có thể tiến hành với những nội dung, hình thức, bước đi khác nhau

Trên lĩnh vực chính trị: tiến hành đấu tranh với các thế lực thù địch, chống

phá sự nghiệp xây dựng XHCN Tiến hành xây dựng, củng cố nhà nước và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ngày càng vững mạnh, đảm bảo quyền làm chủ trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của nhân dân lao động; xây dựng Đảng ngày càng trong sạch, vững mạnh ngang tầm với các nhiệm vụ của mỗi thời kỳ lịch sử

Trên lĩnh vực tư tưởng- văn hóa: Tuyên truyền, phổ biến các tư tưởng khoa

học và cách mạng của giai cấp công nhân trong toàn xã hội; khắc phục những tư tưởng và tâm lý có ảnh hưởng tiêu cực đối với tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội; xây dựng nền văn hóa mới, tiếp thu giá trị tinh hoa của các nền văn hóa trên thế giới

Trong lĩnh vực xã hội: Phải khắc phục những tệ nạn xã hội do xã hội cũ để

lại; từng bước khắc phục sự chênh lệch phát triển giữa các vùng miền, các tầng lớp dân cư trong xã hội nahwfm thực hiện mục tiêu bình đẳng xã hội; xây dựng mối quân

hệ tốt đẹp giữa người với người

2 Quan điểm của Mác và Ăngghen về thời kỳ quá độ trực tiếp.

Không chỉ chỉ ra những nét đặc trưng của chế độ xã hội chủ nghĩa trong tương lai, Ph.Ăngghen còn chỉ ra con đường để đi đến chế độ xã hội đó Cùng với C.Mác, Ph.Ăngghen đã khẳng định mặc dù chế độ xã hội chủ nghĩa là tương lai chung của

8