Quy định pháp luật quốc tế và pháp luật việt nam về an ninh phi truyền thống

Nhóm 1 Lớp K65LTMQT Bài tập nhóm môn Luật HHQT ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT 0 0 HỌC PHẦN LUẬT HÀNG HẢI QUỐC TẾ ĐỀ TÀI QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG Giảng viên hướng dẫn TS Mai Hải Đăng Sinh viên thực hiện HÀ NỘI – 2022 MỤC LỤC 57 MỞ ĐẦU 4 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 4 Mục đích nghiên cứu 6 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứ 7 Phương pháp nghiên cứu 8 Kết cấu bài nghiên cứu 9 NỘI DUNG 9 Chương I Tổng quan các công trình nghiên cứu về an.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT -0-0 -

HỌC PHẦN LUẬT HÀNG HẢI QUỐC TẾ

ĐỀ TÀI:

QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM

VỀ AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG

Giảng viên hướng dẫn: TS Mai Hải Đăng

Sinh viên thực hiện:

HÀ NỘI – 2022

Chương I Tổng quan các công trình nghiên cứu về an ninh phi truyền thống

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về an ninh phi truyền thống trên

1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu về an ninh phi truyền thống trên

Chương II: Một số vấn đề lý luận về an ninh phi truyền thống trên biển 15

2.2 Lịch sử ra đời của An ninh phi truyền thống 15

2.4 Các mối đe dọa của an ninh phi truyền thống 28 2.4.1 Những mối đe dọa của an ninh phi truyền thống với Việt Nam hiện nay 28

2.4.4 So sánh an ninh truyền thống và phi truyền thống: 33 Chương III: Pháp luật quốc tế về an ninh phi truyền thống trên biển 35 3.1 Các quy định, công ước về an ninh phi truyền thống trên biển: 35 3.2 Thực trạng thực hiện quy định pháp luật quốc tế về an ninh phi truyền

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên Trái đất, có đến 71% diện tích bề mặt bao phủ là biển và đại dương,chính vì điều này mà môi trường Trái đất có những điểm khác cơ bản so với cáchành tinh khác trong hệ Mặt trời Biển và đại dương được các nhà khoa học côngnhận là cội nguồn của sự sống trên Trái đất Không có biển và đại dương, cuộcsống như được biết hôm nay có thể không tồn tại Bởi lẽ, biển và đại dương cónhiều chức năng quan trọng liên quan tới sự sống của Trái đất Thiếu biển và đạidương, các đại lục sẽ trở thành các sa mạc khô cằn, môi trường sống của loài ngườitrên Trái đất sẽ khắc nghiệt hơn Chính vì diện tích diện tích bề mặt đại dương baophủ lớn đến như vậy, nên từ xa xưa con người đã khao khát chinh phục đại dương

để đến các châu lục khác nhau từ đó phục vụ cho nhu cầu giao thương, buôn báncủa mình Ngành hàng hải quốc tế cũng vì thế mà phát triển từ rất sớm, tuy nhiêncàng phát triển, ngành hàng hải lại càng phải đối mặt nhiều nguy cơ về an ninh trênbiển, đặc biệt là cướp biển, khủng bố hàng hải, vận chuyển trái phép chất ma túybằng đường biển, và các tội phạm khác trên biển Trước những thách thức về anninh đối với ngành hàng hải thế giới, Liên hợp quốc, Tổ chức hàng hải quốc tế, các

tổ chức quốc tế khu vực đã soạn thảo, banh hành nhiều văn bản pháp lý về an ninhhàng hải đối với tàu biển, cảng biển, tạo cơ sở cho các quốc gia thành viên nội luậthóa và thực thi trong hệ thống pháp luật quốc gia

Việt Nam là một quốc gia ven biển, với vùng lãnh hải và vùng đặc quyềnkinh tế rộng lớn, có diện tích trên 01 triệu km2 Vùng biển và thềm lục địa ViệtNam chứa đựng nhiều tài nguyên và tiềm năng phong phú, rất thuận lợi cho pháttriển kinh tế biển Bờ biển Việt Nam trải dài trên 3.260km, với nhiều cửa ngõthông thương và gần các tuyến hàng hải quốc tế, tạo lợi thế lớn cho chiến lược

phát triển kinh tế biển Biển Đông là một trong các khu vực có tầm quan trọngchiến

lược đối với các nước trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương nói riêng và cácquốc gia khác trên thế giới nói chung Biển Đông nằm trên tuyến đường giao thônghuyết mạch nối liền Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương; Châu Âu - Châu Á; TrungĐông - Châu Á Là vùng biển có 1 trong số 10 tuyến đường hàng hải lớn nhất trênthế giới đi qua Giao thông nhộn nhịp đứng thứ 2 trên thế giới (sau Địa Trung Hải).Hàng ngày có khoảng 150 - 200 tàu qua lại, khoảng 50% là tàu trên 5.000 tấn, hơn10% là tàu trên 30.000 tấn, chiếm 1/4 lưu lượng tàu hoạt động trên biển của thếgiới Hơn 90% lượng vận tải thương mại của thế giới thực hiện bằng đường biển và45% trong số đó phải đi qua vùng Biển Đông Lượng dầu lửa và khí hóa lỏng vậnchuyển qua Biển Đông gấp 15 lần qua kênh đào Panama Khu vực Biển Đông cónhững eo biển quan trọng đối với nhiều nước, trong đó eo biển Malacca là eo biểnnhộn nhịp thứ hai trên thế giới (sau eo biển Hormuz) Biển Đông rất quan trọng đốivới nhiều nước trong khu vực xét về vị trí địa lý – chiến lược, an ninh, giao thônghàng hải và kinh tế Trong chiến lược phát triển kinh tế biển, ngành Hàng hải đóngvai trò quan trọng, trong đó cảng biển là hạt nhân phát triển, là đầu mối tiếp nhận,vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu và lưu thông tới mọi miền đất nước Vận tảibiển hiện đảm nhiệm tới 90% lượng hàng hóa xuất nhập khẩu và một phần hànghóa tới các vùng miền, là huyết mạch chính trong hệ thống vận chuyển, phân phốihàng hóa của nền kinh tế.

Nhận thức rõ vai trò của việc tăng cường đảm bảo an ninh hàng hải đối vớitàu biển, cảng biển trong sự phát triển cùa ngành hàng hảng, Việt Nam đã sớm phêchuẩn và gia nhập nhiều công ước quốc tế về an ninh hàng hải, đồng thời ban hànhcác văn bản quy phạm pháp luật để nội luật hóa và thi hành các công ước quốc tế

về an ninh hàng hải mà Việt Nam đã phê chuẩn, tham gia Tuy nhiên, pháp luậtViệt Nam hiện hành thực sự thiếu vắng các văn bản quy phạm pháp luật về anninh

phi truyền thống đối với tàu biển và cảng biển Một số văn bản quy phạm pháp luậtcòn chưa rõ ràng, chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn trong thực tiễn thi hành

Tại khu vực Đông Nam Á, vấn đề an ninh phi truyền thống đối với tàu biển

và cảng biển là một vấn đề đang được quan tâm Cướp biển tại khu vực Đông Nam

Á đang là “điểm nóng” đe dọa trực tiếp tới an ninh hàng hải đối với tàu biển ViệtNam bởi Đông Nam Á là tuyến vận tải truyền thống với 80% số tàu làm nhiệm vụtrung chuyển hàng hóa từ Việt Nam tới các cảng lớn trong khu vực Vận chuyểntrái phép ma túy bằng đường biển cũng đang là hiểm họa trực tiếp với nhiềuphương thức, thủ đoạn tinh vi Khủng bố hàng hải luôn là hiểm họa tiềm tàng bởi

sự gia tăng của các tổ chức khủng bố quốc tế và khu vực Trộm cắp, phá hoại, dịchbệnh truyền nhiễm đường biển cũng đang đe dọa trực tiếp tới an ninh hàng hải tạiViệt Nam

Như vậy, từ những vấn đề được đặt ra ở trên, việc nghiên cứu thực trạng hệthống pháp luật về an ninh phi truyền thống đối với tàu biển và cảng biển, tìm ranhững bất cập, hạn chế nhằm đưa ra giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật là một

đòi hỏi bức thiết về cả lý luận và thực tiễn Vì vậy, nhóm 1 xin đưa ra đề tài: “Quy định pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về an ninh phi truyền thống” Bài

làm còn nhiều hạn chế, thiếu xót, nhóm mong rằng thầy có thể đưa ra những nhậnxét, chỉnh sửa để bài làm được hoàn thiện nhất Chúng em xin chân thành cảm ơn!

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, thực trạng phápluật và thực tiễn thi hành pháp luật quốc về và Việt Nam về an ninh phi truyềnthống trên biển, chỉ ra những tồn tại, bất cập để từ đó đề xuất một số giải pháp gópphần tăng cường đảm bảo an ninh hàng hải đối với tàu biển và cảng biển của ViệtNam

Để đạt được mục đích trên, đề tài sẽ thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:(1) làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về an ninh phi truyền thống đối với hànghải; (2) phân tích thực trạng pháp luật quốc tế và thực tiễn thi hành một số quốcgia; (3) phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về an ninh phi truyền thống đốivới hàng hải và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam; (4) tìm hiểu các hiệpđịnh hợp tác trong khu vực để giải quyết vấn đề an ninh phi truyền thống đối vớihàng hải

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các điều ước quốc tế về an ninh phitruyền thống đối với hàng hải trên thế giới, các điều ước quốc tế về an ninh phitruyền thống đối với hàng hải mà Việt Nam tham gia, các điều ước liên quan đếnvấn đề chống cướp biển, khủng bố trên biển, vận chuyển trái phép chất ma túybằng đường biển

Vấn đề về an ninh phi truyền thống trong hoạt động hàng hải là một vấn đềrất rộng bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như môi trường sinh thái, khủng bốxuyên quốc gia, buôn lậu vũ khí, xung đột sắc tộc và tôn giáo, dịch bệnh, tội phạmxuyên quốc gia, buôn lậu ma túy, di cư trái phép, cướp biển, biến đổi khí hậu, dịchbệnh, Trong đó, trên phạm vi hàng hải thì nổi cộm nhất là những vấn đề khủng

bố, cướp biển, buôn lậu vũ khí, buôn bán trái phép chất ma túy, dịch bênh, Vìvậy, trong khuôn khổ của bài nghiên cứu ngắn gọn, nhóm tác giả tập trung nghiêncứu những quy định của một số công ước quốc tế và quy định của pháp luật ViệtNam về những vấn đề khủng bố, cướp biển, buôn lậu vũ khí, buôn bán trái phépchất ma túy, dịch bệnh,

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu trên, đề tài sử dụng cácphương pháp luận sau: Phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp luậnduy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin Hai phương pháp này được nhómnghiên cứu áp dụng để định hướng cho các phương pháp nghiên cứu khoa học cụthể mà nhóm thực hiện trong quá trình nghiên cứu

Đối với từng nội dung cụ thể, đề tài sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứukhoa học khác nhau như: phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, phươngpháp so sánh, phương pháp lịch sử

- Phương pháp tổng hợp là phương pháp được sử dụng chủ yếu trong quátrình thu thập tài liệu, phân tích các quan điểm, đề xuất và kiến nghị các cơquan chức năng tăng cường biện pháp bảo đảm an ninh trước những thách thức

từ an ninh phi truyền thống đối với hàng hải

- Phương pháp phân tích, kết hợp với nghiên cứu lí luận với thực tiễn làphương pháp chủ đạo được sử dụng trong hầu hết các chương, đặc biệt làchương III và chương IV

- Phương pháp so sánh là phương pháp quan trọng nhằm phân tích và đốichiếu pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về an ninh phi truyền thống đối vớihàng hải Ngoài ra, phương pháp này còn được sử dụng ở chương II, khi so sánh

an ninh phi truyền thống và an ninh truyền thống với nhau, từ đó làm rõ khái niệm,bản chất của an ninh phi truyền thống

- Phương pháp lịch sử, được sử dụng để nghiên cứu quá trình hình thành vàphát triển của các chế định liên quan đến an ninh phi truyền thống đối với hànghải

5 Kết cấu bài nghiên cứu

Kết cấu bài nghiên cứu gồm: phần mở đầu, bốn chương nội dung, phần kếtluận và danh mục tài liệu tham khảo

Nội dung chính các chương cụ thể như sau:

Chương I: Tổng quan các công trình nghiên cứu về an ninh phi truyền thống

trên biển ở Việt Nam và trên thế giới

Chương II: Một số vấn đề lý luận về an ninh phi truyền thống trên biển Chương III: Pháp luật quốc tế về an ninh phi truyền thống trên biển Chương IV: Pháp luật Việt Nam về an ninh phi truyền thống trên biển

cứu đó là cơ sở cứ liệu, căn cứ quan trọng để tác giả tập hợp nguồn tư liệu, kế thừa

và tiếp tục nghiên cứu làm rõ nội dung của luận án

- TS Võ Xuân Vinh với đề tài cấp Bộ về “Hợp tác an ninh phi truyền

thống trên biển ở Đông Nam Á và gợi ý chính sách cho Việt Nam” đã đạt loại xuất

sắc

Trong nghiên cứu, tác giả đã đi tìm hiểu về ANPTT trên biển ở Đông Nam Á, tiếptheo tác giả đã nêu ra những hiện trạng hợp tác an ninh phi truyền thống trên biển ởĐông Nam Á từ năm 2003 đến năm 2018, phân tích thực trạng hợp tác ứng phó vớicác thách thức như khủng bố trên biển, cướp biển và bảo vệ môi trường biển từ cáccấp độ: trong khuôn khổ của ASEAN, trong khuôn khuôn khổ của các cơ chế doASEAN dẫn dắt như ARF, ADMM+, EAS, EAMF, và một số cơ chế khu vực khácnhư CSCAP hay ReCAAP để từ đó đưa ra Một số nhận xét, đánh giá và gợi ý choViệt Nam, đưa ra một số nhận xét, đánh giá về thành công và hạn chế hợp tác anninh phi truyền thống trên biển ở Đông Nam Á từ 2003 đến 2018, từ đó đưa ra một

số gợi ý cho Việt Nam trong hợp tác ở Đông Nam Á về chống khủng bố trên biển,chống cướp biển và bảo vệ môi trường biển

- PGS TS Trịnh Tiến Việt đã có đề tài “Nhận thức an ninh phi truyền

thống theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng và những vấn đề đặt ra đối với pháp luật hình sự Việt Nam” đăng trên Tạp chí Cộng sản Trong nghiên cứu, tác giả đã

nêu ra những nhận thức về ANPTT tại Đại hội XIII của Đảng, nêu ra những tháchthức của ANPTT đặt ra đối với pháp luật hình sự Việt Nam để từ đó tác giả đưa ranhững kiến nghị, giải pháp sửa đổi sao cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế

- Tác giả Nguyễn Văn Ngừng với cuốn sách: “Xu hướng phát triển kinh tế

thế giới hiện nay và tác động đối với an ninh trật tự ở Việt Nam” đã tập trung

nghiên cứu, tìm hiểu đặc điểm chủ yếu của nền kinh tế thế giới và xu hướng vậnđộng trong thời gian tới; từ đó đánh giá những tác động của nó đối với kinh tế

Việt Nam và những ảnh hưởng đối với an ninh ở Việt Nam Trên cơ sở đó, tác giảđề

xuất một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế, bảo vệ an ninh quốc gia và giữ gìntrật tự an toàn xã hội dưới tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa.

- Tác giả Lục Trung Vĩ với cuốn sách: “Bàn về an ninh phi truyền thống”

đã trình bày nhân tố an ninh quốc gia phi truyền thống thuộc các phạm trù: an ninhkinh tế, an ninh chính trị và an ninh xã hội Trong đó, những vấn đề như an ninhtiền tệ, an ninh năng lượng, an ninh khoa học kỹ thuật, an ninh môi trường sinhthái đã ít nhiều liên quan đến an ninh kinh tế Những vấn đề chủ nghĩa chia rẽ dântộc, chủ nghĩa tôn giáo cực đoan và chủ nghĩa khủng bố thuộc về an ninh chính trịnhiều hơn Những vấn đề như bệnh dịch truyền nhiễm, buôn lậu ma tuý, an ninhdân số, cướp biển, hoạt động phạm tội có tổ chức về cơ bản thuộc vấn đề an ninh

xã hội Những hoạt động phạm tội như phổ biến vũ khí hạt nhân, rửa tiền, tấn côngvào mạng tin học trên mức độ khác nhau mang đặc điểm hoạt động tội phạmxuyên quốc gia

- Tác giả Nguyễn Xuân Yêm với cuốn sách: “An ninh kinh tế thời kỳ hội

nhập và gia nhập WTO” đã cho rằng vấn đề an ninh kinh tế chiếm một vị trí

trung tâm trong lĩnh vực an ninh quốc tế và ANQG hiện nay và sẽ chỉ đạo hướng

đi của an ninh quốc tế trong thế kỷ XXI cũng như việc chế định chiến lược anninh của các nước Tác giả hiểu an ninh kinh tế trên hai bình diện quốc gia vàquốc tế; vấn đề an ninh kinh tế trên bình diện quốc tế là sự kéo dài của an ninhkinh tế ở bình diện quốc gia

- Trung tâm Nghiên cứu và ứng dụng Khoa học về Giới - Gia đình - Phụ

nữ và vị thành niên xuất bản cuốn sách: "Phòng chống buôn bán người" đã cho

thấy bức tranh buôn bán người, đặc biệt là buôn bán phụ nữ trẻ em, cả môi giớihôn nhân bất hợp pháp tác động đến quyền của phụ nữ trẻ em

- Tác giả Phan Văn Rân - Nguyễn Hoàng Giáp viết cuốn sách: “Chủ

quyền quốc gia dân tộc trong xu thế toàn cầu hoá và vấn đề đặt ra với Việt Nam” của

Phan Văn Rân - Nguyễn Hoàng Giáp đã đưa ra quan niệm về chủ quyền quốc giadân tộc, những nội dung đảm bảo chủ quyền quốc gia dân tộc trong xu thế toàn cầuhóa và rút ra những vấn đề mang tính định hướng trong đấu tranh xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN

- Hoàng Mạnh Chiến với bài viết “Nhận dạng chủ nghĩa khủng bố” đã đề

cập đến quan niệm của Mỹ về chủ nghĩa khủng bố và liên quan tới luật phápViệt Nam

- Hoàng Kông Tư là tác giả của bài báo “Về khái niệm khủng bố và tội

phạm khủng bố” đã đề cập khái niệm, luật pháp điều chỉnh tội phạm khủng bố

của một số nước và Việt Nam

+ Tác giả Lê Văn Cương với bài viết: “Tác động của nhân tố an ninh phi

truyền thống đối với văn hóa và con người ở một số nước Đông Á” đã cho rằng từ

khi chiến tranh lạnh kết thúc, đối đầu quân sự trên quy mô toàn cầu không còn,song nguy cơ đe dọa trực tiếp đến sự phát triển, ổn định chính trị và an ninh xã hội,

an ninh con người xuất phát từ những nhân tố phi quân sự lại càng gay gắt Cácnhân tố đó là chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa khủng bố, an ninh tài chínhtiền tệ, năng lượng, an ninh khoa học - kỹ thuật, hiệu ứng nhà kính với sự nóng lêncủa trái đất và mất cân bằng sinh thái, buôn lậu ma túy, dịch bệnh truyền nhiễm,tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, rửa tiền, tấn công mạng, di dân bất hợp pháp,bùng nổ dân số, cạn kiệt nguồn nước, cướp biển, Các nhân tố ANPTT nói trênhầu hết đã tồn tại trong thời kỳ đối đầu Đông - Tây (1946 - 1991), một số đã cótrước đây hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm (như hoạt động khủng bố, chủnghĩa dân tộc, tôn giáo cực đoan, tội phạm có tổ chức) Tác giả cho rằng toàn cầuhóa và sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ làm cho các vấn đềthuộc ANPTT có điều kiện phát triển dưới biểu hiện mới, quy mô ngày càng lớn,tính chất ngày càng gay gắt và gây hậu quả ngày càng khó lường cho an ninh toàn

cầu, an ninh quốc tế, an ninh khu vực, an ninh quốc gia, an ninh xã hội và an ninhcon người.

1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu về an ninh phi truyền thống trên biển ở nước ngoài

- Norman Myers viết cuốn sách “Khía cạnh môi trường đối với vấn đề an

ninh” (The environmental dimension to security issues) đã chứng minh sự bần

cùng hóa môi trường là nguyên nhân chính cho sự căng thẳng và xung đột giữa cácquốc gia Tác giả cho rằng, các khái niệm an ninh phải bao gồm thước đo của sự

ổn định môi trường; sự tồn tại của chúng ta không chỉ phụ thuộc vào sự cân bằngquân sự, mà còn là sự hợp tác toàn cầu để đảm bảo một môi trường sinh thái bềnvững

- Samuel Hungtington xuất bản cuốn: “Đụng độ giữa các nền văn minh”

(The Clash Of Civilizations), đây một công trình nghiên cứu về học thuyết chínhtrị - đối ngoại Theo tác giả, sau chiến tranh lạnh, thế giới chuyển sang một hệthống với chủ thể là các nền văn minh khác nhau, khó có thể tránh khỏi việc đụng

độ nhau Tác giả chia thế giới thành hai nền văn minh là văn minh phương Tây vàvăn minh không phải phương Tây; đưa ra kết luận là nền dân chủ phương Tây sẽphải đối mặt với chủ nghĩa cực đoan, trào lưu chính thống của các nền văn minhkhác và phải chuẩn bị sẵn sàng trước thách thức mới của lịch sử Công trình nàymang tính “học thuyết” phù hợp với quan điểm đối ngoại của Chính quyền Mỹ Vìvậy, Tổng thống Mỹ G.Bush lúc đó đã sử dụng để diễn thuyết nguyên nhân khủngbố; tiến hành cuộc chiến chống khủng bố là “khách quan”, là “sứ mệnh” của Mỹ;việc Mỹ và phương Tây viện trợ dân chủ, nhân quyền cho các nước có khủng bố

là nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa các nền văn minh, từ đó giải quyết triệt để chủnghĩa khủng bố

+ Vogler, John, Mark F,Imber là các tác giả của cuốn: “Môi trường và quan

hệ quốc tế” (Environment & International Relations) (1996) đã nêu lên những vấn

đề chung về an ninh môi trường; kinh tế chính trị quốc tế và thay đổi môi trườngtoàn cầu; lý thuyết về thực thể mới, chủ nghĩa thể chế mới và công ước thay đổikhí hậu.

- Cuốn sách “Sách trắng Quốc phòng” của Hội đồng Nhà nước Trung Quốc

đã chỉ ra rằng những mối đe dọa ANPTT như tội phạm xuyên quốc gia, môitrường xấu đi, ma túy ngày một nổi bật, đặc biệt là chủ nghĩa khủng bố

- Vương Dật Châu với cuốn: “An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu

hóa”đã phân tích dưới nhiều góc độ từ triết học đến kinh tế, chính trị, ngoại giao,

tạo nên bức tranh tổng thể về an ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa; đãphân tích nội hàm của quan niệm ANPTT, đồng thời có sự phân biệt giữa ANPTTvới ANTT Những đánh giá và nhận định trên lĩnh vực an ninh quốc tế cũng nhưảnh hưởng của nó đến độc lập và phát triển có giá trị tham khảo đối với ViệtNam

- Saurabh Chaudhuri trong cuốn sách: “Định nghĩa đe dọa an ninh phi

truyền thống” (Defining non- traditional security threats) đã lý giải khá sâu sắc về

mối đe dọa ANPTT khi cho rằng, sau chiến tranh lạnh với sự tác động của toàn cầuhóa, đã mở ra những khía cạnh mới của an ninh Bản chất của các mối đe dọa anninh không ngừng thay đổi và việc đảm bảo an ninh vượt ra ngoài khuôn khổ nhànước và an ninh quân sự Với sự sụp đổ của mô hình CNXH ở Liên Xô và cácnước Đông Âu, môi trường quốc tế có sự chuyển đổi, làm cho chiến lược an ninhtoàn cầu cũng thay đổi theo, chuyển trọng tâm từ sức mạnh quân sự - yếu tố quyếtđịnh chính trật tự thế giới trước đây đến ANPTT với nhiều lĩnh vực chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội Theo tác giả, kết thúc chiến tranh lạnh đã đánh dấu sự thay đổitrong nghiên cứu, phân tích về an ninh thế giới từ khuôn khổ truyền thống sang phitruyền thống

Chương II: Một số vấn đề lý luận về an ninh phi truyền thống trên biển

2.1 Khái niệm

An ninh phi truyền thống là khái niệm động, thay đổi tùy thuộc vào cáchthức tiếp cận, chủ yếu sử dụng để phân biệt với an ninh truyền thống, dùng để chỉcác mối đe dọa, thách thức phi truyền thống đối với an ninh quốc gia, dân tộc,cộng đồng và sự ổn định của mỗi con người, có nguồn gốc phi quân sự từ các tácnhân, chủ thể phi nhà nước

Trên thế giới hiện nay có khá nhiều cách hiểu, quan niệm về an ninh phitruyền thống Ở cấp độ hợp tác, tổ chức khu vực, an ninh phi truyền thống cũngđược đưa ra thảo luận và có quan niệm cụ thể, rõ ràng, tiêu biểu như trong Tuyên

bố chung ASEAN - Trung Quốc về hợp tác trên lĩnh vực an ninh phi truyền thốngthông qua tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ sáu giữa các nước thuộc Hiệp hội cácquốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc tại Phnôm Pênh (Campuchia)ngày 01-11-2002 An ninh phi truyền thống được hiểu là những vấn đề về các loạitội phạm xuyên quốc gia, đặc biệt là tội phạm khủng bố và ma túy đe dọa an ninhkhu vực và thế giới, đồng thời tạo ra những thách thức mới đối với hòa bình, ổnđịnh trong và ngoài khu vực

An ninh phi truyền thống bao gồm nhiều lĩnh vực như an ninh kinh tế, môitrường sinh thái, khủng bố xuyên quốc gia, buôn lậu vũ khí, xung đột sắc tộc vàtôn giáo, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia, buôn lậu ma túy, di cư trái phép,cướp biển, rửa tiền, …

2.2 Lịch sử ra đời của An ninh phi truyền thống

An ninh phi truyền thống là một khái niệm mới xuất hiện và được bàn đếnkhá nhiều trong thời gian gần đây; là vấn đề của thế giới hiện đại, xuất hiệntrong giai đoạn cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, trong bối cảnh thế giới có nhiềubiến

động, diễn biến phức tạp; đặc biệt, kể từ sau sự kiện khủng bố 11/9 tại nước Mỹ,khái niệm này xuất hiện nhiều và dần trở nên phổ biến.

An ninh phi truyền thống, trước những năm 60 của thế kỷ XX, hầu nhưkhông được nhắc đến, các văn kiện của các tổ chức chính phủ và liên chính phủ chỉnhắc đến các vấn đề liên quan đến các vấn đề an ninh truyền thống, bắt đầu từ thậpniên 70, sau những năm 1970 đã bắt đầu nhấn mạnh đến những vấn đề mới xuấthiện có ảnh hưởng tới an ninh Đến những năm 80 của thế kỷ XX, Liên hợp quốcbắt đầu nhìn nhận các vấn đề môi trường, lương thực, nhân quyền, kinh tế… dướigóc độ an ninh và đưa ra các thuật ngữ như an ninh môi trường, an ninh kinh tế…Bước sang những năm 90 của thế kỷ XX, Liên hợp quốc tiếp tục chỉ ra, an ninhquốc tế không chỉ giới hạn trong ý nghĩa truyền thống của nó mà còn bao gồmnhững hàm nghĩa an ninh mới xuất hiện Cách hiểu này dựa trên cơ sở phát triển và

mở rộng phạm vi, sức ảnh hưởng, đối tượng tác động của an ninh truyền thống.Năm 1994, trong Báo cáo “Phát triển con người” Liên hợp quốc đã định nghĩa anninh con người là “sự an toàn của con người trước những mối đe dọa kinh niênnhư nghèo đói, bệnh tật và đàn áp, và những sự cố bất ngờ, bất lợi trong đời sốnghằng ngày” Báo cáo cũng đưa ra 7 nội dung chủ yếu của an ninh con người gồm:

an ninh kinh tế, an ninh lương thực, an ninh sức khỏe, an ninh môi trường, an ninh

cá nhân, an ninh cộng đồng và an ninh chính trị Mặc dù đã chỉ ra được những vấn

đề thuộc về an ninh phi truyền thống nhưng Liên hợp quốc vẫn chưa đưa ra đượcmột khái niệm chung nhất về an ninh phi truyền thống

Tại Mỹ và các nước phương Tây, từ sau Chiến tranh lạnh với sự phát triểncủa các lý thuyết triết học cùng với hoàn cảnh cụ thể về sự chuyển biến của khuvực cũng như thế giới như học thuyết về quyền lực mềm, quyền lực cứng, quyềnlực thông minh được vận dụng để phát triển chính thức thành học thuyết cho anninh quốc gia Trong bối cảnh tranh chấp quốc tế, chủ nghĩa khủng bố diễn biến

phức tạp, thiên tai và các sự kiện gây thiệt hại môi trường nghiêm trọng diễn ratrên phạm vi toàn cầu, từ đó các nhà nghiên cứu cho rằng khái niệm an ninh truyềnthống trước đây còn bó hẹp Năm 1983, giới nghiên cứu Mỹ và phương Tây bắtđầu thảo luận về an ninh phi truyền thống, an ninh phi quân sự Học giả MỹRichard H Ullman, thành viên Ban Biên tập tờ New York Time, Giáo sư ngànhquan hệ quốc tế được xem là người đầu tiên đưa ra khái niệm về an ninh phitruyền thống một cách ngắn gọn, ông đã đề cập tới tầm quan trọng của uy hiếp phiquân sự trên cơ sở đó, đưa các vấn đề đói nghèo, dịch bệnh, thiên tai, suy thoáimôi trường vào phạm trù an ninh Tuy nhiên, trước đó, Hedley Bull trong mộtnghiên cứu về an ninh đã chỉ ra chiến lược và an ninh là 2 vấn đề mang tính cốtlõi, ông cũng chỉ ra rằng các quốc gia cần hợp tác với nhau trong việc đối phó vớicác vấn đề an ninh, từ đó làm sáng tỏ những ràng buộc mang tính quy phạm củatrật tự quốc tế và việc hoạch định chính sách Còn Barry Buzan lại có cách tiếp cận

an ninh phi truyền thống dựa trên việc phân tích các đặc trưng, tính chất của anninh truyền thống Trong bài viết: “Luận bàn về an ninh phi truyền thống” củamình tại hội nghị quốc tế về an ninh phi truyền thống do Đại học Triết Giang(Trung Quốc) tổ chức ngày 18-19/09/2009, Barry Buzan chỉ ra 5 vấn đề cơ bảncủa an ninh truyền thống từ đó tách biệt và khẳng định an ninh truyền thống và anninh phi truyền thống hoàn toàn không có sự trùng lắp với nhau

Tại Trung Quốc, từ sau sự kiện 11/9, giới nghiên cứu Trung Quốc bắt đầudành nhiều quan tâm tới các vấn đề an ninh phi truyền thống đang diễn ra trongchính nội tại Trung Quốc và trên thế giới Giới học giả Trung Quốc đã đưa ranhiều khái niệm về an ninh phi truyền thống dựa trên các cách tiếp cận khác nhau,tuy nhiên vẫn chưa hình thành được một khái niệm được công nhận phổ biến Cóthể quy các khái niệm an ninh phi truyền thống thành 4 loại chủ yếu sau: Thứnhất, tiếp cận theo phương pháp mang tính loại trừ, tức là coi những vấn đề nằmngoài

an ninh truyền thống là vấn đề an ninh phi truyền thống Đây là cách tiếp cận đơngiản nhất Thứ hai, tiếp cận theo phương pháp liệt kê Một số học giả như TrươngQuân Xã đã khái quát vấn đề thuộc về an ninh phi truyền thống bao gồm: “Chủnghĩa khủng bố, cướp biển, buôn bán ma túy, di dân phi pháp, dịch bệnh, rửa tiền,xung đột dân tộc và tôn giáo, cạn kiệt tài nguyên”… Thứ ba, tiếp cận theo phươngpháp phân loại yếu tố như hành vi và lĩnh vực Theo đó, có thể chia an ninh phitruyền thống thành 3 loại: các vấn đề an ninh khác ngoài lĩnh vực chính trị, quân

sự xảy ra giữa chủ thể hành vi là quốc gia như vấn đề chế tài kinh tế, xuất khẩu vũkhí phi pháp; vấn đề xảy ra giữa chủ thể hành vi quốc gia và chủ thể hành vi phiquốc gia như chủ nghĩa khủng bố, ly khai dân tộc; vấn đề xảy ra giữa chủ thể hành

vi quốc gia với giới tự nhiên như vấn đề môi trường, suy thoái, bệnh truyềnnhiễm(4) Thứ tư, là định nghĩa theo cách gián tiếp Một số học giả như Chu Phonglại không trực tiếp định nghĩa an ninh phi truyền thống mà chỉ chỉ ra một số đặctính khi cho rằng trong lý luận và thực tiễn an ninh phi truyền thống không nhấtthiết loại trừ an ninh truyền thống, cũng không thể thay thế an ninh truyền thống.Mặt khác, ông cho rằng “xác định khái niệm an ninh phi truyền thống là bởi vì nó

đã đề ra và xây dựng lĩnh vực vấn đề khác với nghiên cứu an ninh trước đây và đãphát triển thành phương pháp nghiên cứu và lý luận mang tính giải thích khác Bảnthân khái niệm an ninh truyền thống ra đời do đã có an ninh phi truyền thống”

Tại Việt Nam, Vấn đề an ninh phi truyền thống được Đảng Cộng sản ViệtNam nhận thức từ rất sớm và thể hiện trong Nghị quyết số 08/NQ-TW, ngày

17-12-1998, của Bộ Chính trị khóa VIII, cảnh báo và chỉ ra các yếu tố thách thứcđối với an ninh quốc gia, trong đó có vấn đề an ninh phi truyền thống Tiếp đó, vấn

đề an ninh phi truyền thống tiếp tục được đề cập, nêu rõ trong nội dung các vănkiện Đại hội XI, XII của Đảng Đặc biệt, Đại hội XIII của Đảng năm 2021 đã tiếptục khẳng định nhận thức, quan điểm nhất quán về nội dung, thách thức của anh

ninh phi truyền thống đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay Cáchọc giả cũng đưa ra một số cách tiếp cận đối với vấn đề an ninh phi truyền thốngnhưng tựu chung có thể chia thành hai trường phái Trường phái thứ nhất, quanniệm an ninh phi truyền thống là an ninh tổng hợp bao gồm an ninh quân sự, chínhtrị, kinh tế, xã hội, môi trường Theo các học giả, an ninh phi truyền thống khôngđối lập với an ninh truyền thống mà là mở rộng nội hàm của khái niệm an ninhtruyền thống Còn trường phái thứ hai, quan niệm an ninh phi truyền thống đối lậpvới an ninh truyền thống, không bao hàm an ninh quân sự Quan niệm này xuấtphát từ mối tương quan, so sánh với an ninh truyền thống “Trường phái thứ hai rõràng hơn về mặt ngữ nghĩa, nhưng cũng thừa nhận, các vấn đề an ninh phi truyềnthống có thể dẫn tới xung đột, chiến tranh Ở Việt Nam, quan điểm chính thống vàquan niệm của hầu hết các học giả theo cách tiếp cận của trường phái thứ hai, tứcquan niệm an ninh phi truyền thống là đối lập với an ninh truyền thống, bao gồmcác lĩnh vực an ninh ngoài quân sự, phi vũ trang”.

2.3 Tác động của an ninh phi truyền thống

2.3.1 Đối với quốc phòng

Thứ nhất, làm suy giảm sức mạnh quốc phòng của đất nước Sức mạnh quốc

phòng Việt Nam (QPVN) là sức mạnh tổng hợp của quốc gia, sức mạnh của khốiđại đoàn kết toàn dân tộc, sức mạnh của sự gắn kết chặt chẽ giữa tiềm lực, lựclượng và thế trận quốc phòng của cả nước Vì thế, những tác động làm giảm khảnăng huy động cũng như khả năng phát huy các yếu tố tiềm lực quốc gia đã ảnhhưởng lớn tới sức mạnh quốc phòng của đất nước Với tiềm lực chính trị - tinhthần, nó tác động tạo tâm lý hoang mang, làm suy giảm ý chí, quyết tâm và lòngtin của nhân dân đối với chế độ; đồng thời, có thể làm gia tăng mâu thuẫn xã hội,nhất là giữa các tầng lớp dân cư Với tiềm lực kinh tế, tác động từ ANPTT sẽ làm

kìm hãm, thậm chí phá hoại sự phát triển của nền kinh tế, gây khó khăn trong việckết

hợp kinh tế với quốc phòng và mở rộng hợp tác quốc tế về kinh tế; làm suy giảmđáng kể khả năng dự trữ và huy động cơ sở vật chất từ nền kinh tế cho các nhiệm

vụ quốc phòng cũng như khả năng đầu tư cho quốc phòng nói chung, cho hiệnđại hóa quân đội nói riêng Hơn thế, tác động của ANPTT còn ảnh hưởng khôngnhỏ đến khả năng ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ vào lĩnh vựcquốc phòng, chất lượng xây dựng lực lượng và thế trận quốc phòng cũng như xâydựng các khu vực phòng thủ, công trình quốc phòng, nhất là sự tàn phá do thảmhọa, thiên tai gây ra

Ngoài ra, tác động của biến đổi khí hậu do khí thải CO2 gây hiệu ứng nhàkính; các loại chất thải nhà máy, khai thác mỏ, đắp đập ngăn sông, cháy rừng, phárừng, rò rỉ chất phóng xạ, sự cố tràn dầu, động đất, sóng thần, bão, lũ lụt, núi lửa,

… gây ra đã trực tiếp tác động mạnh đến mọi mặt của đời sống xã hội, thậm chícướp đi sinh mạng của hàng triệu người, để lại hậu quả nghiêm trọng trong nhiềunăm, tiêu tốn nhiều tiền của các quốc gia Điển hình là sóng thần ở Ấn Độ Dươngngày 26-12-2004 đã cướp đi sinh mạng của 255.000 người, để lại hậu quả nghiêmtrọng cho 11 quốc gia trong khu vực; vụ động đất gây sóng thần ở Nhật Bản ngày11-3-2011 đã làm thiệt hại cho nước này khoảng trên 300 tỉ USD Tất cả các vấn

đề trên đều làm giảm đáng kể sức mạnh quốc phòng của đất nước và đó là nguy cơkhông thể xem thường

Thứ hai, gây mất ổn định của quốc gia Mục tiêu tập trung nhất của QPVN

là phải giữ vững hòa bình, ổn định để xây dựng và phát triển đất nước, tạo điềukiện cơ bản để giải quyết thắng lợi các tình huống về quốc phòng Thực tiễn chothấy, mất ổn định đất nước do nhiều nguyên nhân; trong đó, tác động từ ANPTT làmột trong những nguyên nhân quan trọng, khó lường Hậu quả từ ANPTT có thểgây ra mất ổn định đất nước trên nhiều lĩnh vực, như: chính trị, kinh tế, văn hóa -

xã hội, quốc phòng - an ninh (QP-AN) và đối ngoại, v.v Trong đó, tác động từtình

hình biến đổi khí hậu, dịch bệnh, xung đột sắc tộc, tôn giáo, khủng bố và tội phạm

ma túy, sẽ có tác động trực tiếp làm kìm hãm phát triển kinh tế, gia tăng đóinghèo Từ đó, làm thay đổi kết cấu xã hội, mâu thuẫn nội bộ gia tăng, tạo tâm lýbất bình, chống đối của dân chúng đối với chính quyền, gây khủng hoảng xã hộitrầm trọng Ngoài ra, tác động của an ninh thông tin với các biểu hiện là “chiếntranh thông tin”, “chiến tranh mạng” cũng tạo ra nguy cơ mất ổn định đất nước.Đặc biệt hiện nay, an ninh thông tin có thể gây rối loạn hệ thống mạng của đấtnước, dẫn đến sự sụp đổ toàn bộ hệ thống điều khiển quốc gia; tạo ra các luồngthông tin xuyên tạc, bóp méo sự thật, gây chia rẽ nội bộ lãnh đạo, làm mất lòng tincủa nhân dân, dẫn đến sai lệch định hướng của quốc gia Lợi dụng điều đó, các thếlực thù địch đẩy mạnh chiến lược “Diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “tự diễn biến”,

“tự chuyển hóa”, kích động gây rối, biểu tình, bạo loạn, làm mất ổn định đất nước,tạo cớ can thiệp từ bên ngoài

Thứ ba, tác động hình thành nguy cơ xung đột và chiến tranh Xét về tổng

thể, nguy cơ xung đột và chiến tranh được hình thành từ nhiều nguyên nhân, cảchủ quan và khách quan, cả bên trong và bên ngoài; trong đó có các nguyên nhân

từ tác động của ANPTT, nhất là từ khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, ma túy,xung đột dân tộc, sắc tộc và khai thác tài nguyên, v.v Vì vậy, ngăn chặn, đẩy lùinguy cơ xung đột và chiến tranh đến với nhiều quốc gia thực chất là ngăn chặn, đốiphó với các thách thức ANPTT và đây được coi là một trong những mục tiêu cơbản của QP-AN mỗi nước Trên thực tế, hai cuộc chiến tranh tại I-rắc (năm 1991,2003) xét cho cùng cũng có nguyên nhân từ nguồn lợi dầu lửa; chiến tranh Nam

Tư xảy ra từ xung đột dân tộc, sắc tộc; chiến tranh Áp-ga-ni-xtan xuất phát từchống khủng bố Đối với Việt Nam, nguy cơ xung đột và chiến tranh từ tác độngcủa ANPTT có thể ít xảy ra nhưng không thể không dự báo Hiện nay, các loại tộiphạm về an ninh mạng, ma túy, buôn bán phụ nữ và trẻ em, tội rửa tiền và các loạitội phạm trên lĩnh

vực thương mại, đầu tư, vẫn diễn biến phức tạp và là một trong những nhân tốgây mất ổn định, nhất là trên các tuyến biên giới, có thể làm tổn hại tới quan hệvới các nước Điều đó cho thấy, nguy cơ từ ANPTT tác động đến QPVN khôngchỉ từ các vấn đề trong nước mà còn từ các vấn đề khu vực và thế giới, cần đượccoi trọng và kiểm soát có hiệu quả.

2.3.2 Đối với kinh tế

Trong bối cảnh đại dịch Covid-19 còn kéo dài, kinh tế thế giới còn tiềm ẩnnhiều yếu tố khó lường do sự xuất hiện của các biến thể mới của virus

SARS-CoV-2 sẽ là mối nguy đối với kinh tế thế giới IMF chỉ rõ, tình trạng lạmphát gia tăng gần đây là hậu quả của tình hình dịch bệnh tái bùng phát và việc giá

cả hàng hóa, dịch vụ leo thang có thể còn kéo dài Nhà kinh tế trưởng GitaGopinath cảnh báo, biến thể siêu lây nhiễm Delta, Lambda, MU có thể làm chệchhướng phục hồi và có thể tiêu tốn tới 4.500 tỷ USD giá trị Tổng sản phẩm quốc nội(GDP) toàn cầu vào năm 2025 Theo đánh giá của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) tạiBáo cáo Triển vọng kinh tế toàn cầu (WEO) công bố tháng 4/2021, IMF nhậnđịnh, sự suy giảm của các hoạt động năm 2020 là chưa từng thấy trong lịch sửnhưng nó có thể còn tồi tệ hơn rất nhiều (ước tính gấp 3 lần) nếu không có cácchính sách hỗ trợ đặc biệt Sau khi giảm 3,3% trong năm 2020, kinh tế toàn cầu dựkiến sẽ phục hồi mạnh đạt mức 6% vào năm 2021 và tăng vừa phải ở mức 4,4%vào năm 2022 Cũng trong tháng 6 vừa qua, Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo, nềnkinh tế toàn cầu trong năm 2021 sẽ chỉ đạt mức tăng trưởng 5,6%3 Ngoài ra IMFcũng nhận định, sự phát triển trong tương lai sẽ phụ thuộc vào diễn biến của cuộckhủng hoảng y tế Covid-19, bao gồm: việc liệu các biến chủng mới có cho thấyphản ứng tích cực với vaccine hay đại dịch không hay đại dịch vẫn sẽ tiếp tục kéodài; hiệu quả của các chính sách để hạn chế các thiệt hại kinh tế dai dẳng; sự phát

triển của tình hình tài chính và giá cả hàng hóa; và năng lực điều chỉnh của nềnkinh tế Diến

biến của các yếu tố này và sự tương tác của chúng với các đặc điểm cụ thể củatừng nước sẽ quyết định tốc độ phục hồi và mức độ tổn thất trong trung hạn trênkhắp các quốc gia.

Không nằm ngoài tác động đó, nền kinh tế Việt Nam đã và đang chịu nhiềuảnh hưởng nghiêm trọng, gây gián đoạn chuỗi cung ứng và lưu chuyển thươngmại, làm đình trệ các hoạt động sản xuất - kinh doanh, dịch vụ; tác động trực tiếpđến các ngành xuất, nhập khẩu, hàng không, du lịch, dịch vụ lưu trú, ăn uống, y tế,giáo dục, lao động, việc làm; nhiều doanh nghiệp phá sản, giải thể, tạm dừng hoạtđộng, thu hẹp quy mô…

2.3.3 Đối với chính trị

Trong thời gian bùng phát dịch bệnh từ tháng 12/2019 đến nay, tình hìnhchính trị trên thế giới có những diễn biến phức tạp Quan hệ chính trị, kinh tế giữacác nước trên thế giới đang có biến động, tâm điểm là căng thẳng chính trị giữa Mỹ

- Trung Quốc Tại khu vực Đông Nam Á, quan hệ đối ngoại, chính trị giữa ViệtNam và các quốc gia cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ Trong khi năm 2020, ViệtNam đảm nhận nhiều vai trò, trách nhiệm quốc tế và khu vực như: Chủ tịchASEAN, Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc nhiệm kỳ

2020 - 2021… Việc điều phối, duy trì các hoạt động đối ngoại trong nhiệm kỳ củaViệt Nam gặp không ít khó khăn, thách thức Bên cạnh đó, với sự bùng phát củadịch bệnh, các thế lực thù địch, phản động trong nước gia tăng tuyên truyền, xuyêntạc, chống phá gây ra những vấn đề phức tạp ảnh hưởng đến an ninh, trật tự, antoàn xã hội tại Việt Nam

2.3.4 Đối với pháp luật hình sự Việt Nam

Từ việc nghiên cứu các mối đe dọa ANPTT, được thể hiện trong văn kiệnĐại hội XIII của Đảng, xác định tập trung vào tội phạm có tổ chức xuyên quốcgia,

tội phạm công nghệ cao, có thể nhận thấy những thách thức cụ thể đối với PLHSViệt Nam như sau:

Thứ nhất, an ninh phi truyền thống làm phát sinh hành vi nguy hiểm mới cho

xã hội có tính xuyên quốc gia, đe dọa xâm phạm nghiêm trọng đến an ninh quốcgia, an ninh quốc tế và quyền con người hoặc vẫn là hành vi phạm tội nhưng vớiphương thức và thủ đoạn mới

Hiện nay, do đối tượng xâm phạm chuyển từ an ninh biên giới, lãnh thổ, anninh chính trị truyền thống sang các lĩnh vực an ninh mới như: an ninh con người,

an ninh kinh tế, an ninh thông tin, an ninh môi trường nên vấn đề ANPTT đặt rathách thức ở hai khía cạnh: Một là, làm phát sinh những hành vi nguy hiểm mớicho xã hội đòi hỏi phải tội phạm hóa kịp thời trong PLHS; Hai là, vẫn là hành viphạm tội trong PLHS nhưng có phương thức và thủ đoạn mới liên quan đến đặctính xuyên quốc gia như: khủng bố, rửa tiền, tội phạm công nghệ cao (tội phạmphi truyền thống) với việc sử dụng thành tựu khoa học và công nghệ cao, cũng nhưnhững thành tựu vượt trội mà Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đem lại

Có thể thấy, các quốc gia có hạ tầng kết nối mạng hiện đại và phổ biến sẽ có

tỷ lệ tội phạm mạng rất cao, như ở Mỹ (23%), Trung Quốc (9%) hay Đức (6%).Trong tương lai, cơ cấu tỷ lệ tội phạm này sẽ có sự thay đổi, dịch chuyển và phânđều về nhóm các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, khi tỷ lệ ngườidùng in-tơ-nét ngày càng gia tăng Tội phạm phi truyền thống là thách thức lớnnhất của ANPTT dưới góc độ PLHS trong thời kỳ an ninh mới Phức tạp hơn, loạitội phạm này thường sử dụng thành tựu khoa học  - công nghệ cao nên ẩn danh,khó phát hiện và việc xử lý dấu vết, truy tìm chứng cứ vô cùng khó khăn Điềuđáng quan ngại nữa ở loại tội phạm này là đa phần tội phạm trong nước liên kếtvới tội phạm người nước ngoài, hoạt động có tổ chức và mang tính quốc tế, xuyênquốc gia và rất chuyên nghiệp(10) Do đó, tội phạm phi truyền thống là hành vi

nguy hiểm cho xã hội có nguồn gốc phi quân sự gây ra cho sự an toàn, ổn định củamỗi con người, cũng như các quốc gia, dân tộc và cộng đồng quốc tế được thựchiện một cách cố ý từ bất kỳ chủ thể phi nhà nước nào với đặc trưng mới về địađiểm, phương thức, thủ đoạn phạm tội và khách thể của tội phạm.

Chính vì vậy, “an ninh” như đã đề cập, là nhu cầu đầu tiên và thiết yếu củamỗi con người, mỗi quốc gia và toàn nhân loại; đồng thời, an ninh cũng là điềukiện cơ bản và quan trọng số một bảo đảm cho sự phát triển của mỗi quốc gia, mỗicon người, của từng tổ chức, của từng lĩnh vực hoạt động xã hội hoặc của toàn xãhội(11) Vì lẽ đó, PLHS Việt Nam phải ứng phó với thách thức trên (tội phạm hóahoặc bổ sung phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm)

Thứ hai, sự biến đổi về nhiều yếu tố, dấu hiệu của tội phạm, như phươngthức, thủ đoạn phạm tội, phạm vi diễn ra và tác động của hành vi phạm tội so vớicác tội phạm truyền thống

Tội phạm phi truyền thống với tư cách là thách thức ANPTT có sự biến đổithể hiện khác biệt với tội phạm truyền thống như sau:

- Tội phạm phi truyền thống thường có tính xuyên quốc gia Một thực tế rõràng là hành vi phạm tội luôn là loại tội phạm xuyên quốc gia với đặc tính đa quốcgia của tội phạm, mà theo Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổchức xuyên quốc gia năm 2000, tính chất xuyên quốc gia được biểu hiện ở mộttrong các yếu tố:

+ Thể hiện ở không gian diễn ra tội phạm đối với toàn bộ quá trình thựchiện tội phạm như: Tội phạm được thực hiện ở hai quốc gia trở lên; tội phạm đượcthực hiện ở một quốc gia nhưng việc chuẩn bị, lên kế hoạch, chỉ đạo hoặc điềukhiển nó lại diễn ra ở một quốc gia khác

+ Thể hiện ở phạm vi ảnh hưởng của tội phạm Nếu đối với tội phạm không

có tính chất xuyên quốc gia thì quốc gia nơi thực hiện tội phạm cũng chính là quốcgia nơi tội phạm gây ảnh hưởng Trong khi đó, tội phạm xuyên quốc gia có thểđược thực hiện ở một quốc gia nhưng có ảnh hưởng ở một hoặc nhiều quốc giakhác

+ Thể hiện ở chủ thể thực hiện tội phạm Đây là trường hợp việc thực hiệntội phạm liên quan đến một nhóm tội phạm có tổ chức tham gia các hoạt độngphạm tội ở nhiều quốc gia khác nhau Trường hợp chủ thể của tội phạm đơn thuần

có quốc tịch khác với quốc gia nơi thực hiện tội phạm không thuộc loại tội phạmnày mà chỉ là tội phạm có yếu tố nước ngoài

- Tội phạm phi truyền thống đe dọa trật tự, an ninh ở phạm vi khu vực hoặctoàn thế giới Do tính chất “xuyên quốc gia” nên tội phạm này có thể trực tiếp đedọa trật tự, an ninh của một khu vực, của toàn thế giới hoặc chỉ uy hiếp an ninhcủa một cộng đồng, quốc gia nhưng về thời gian sau, hậu quả của nó sẽ lan tỏavượt ra khỏi biên giới quốc gia Trong khi đó, tội phạm truyền thống tập trung đedọa đến an ninh quốc gia riêng lẻ Vì vậy, việc phối hợp, cộng tác để ứng phó luônđược tất cả tổ chức quốc tế, khu vực đặt ra khi hợp tác song phương, đa phương vàthông qua các hoạt động diễn tập, luyện tập

- Phương pháp, thủ đoạn thực hiện tội phạm phi truyền thống thường thểhiện dưới dạng tội phạm có tổ chức, phạm tội có tính chuyên nghiệp rất cao Thựctiễn cho thấy, buôn bán vũ khí, mua bán trái phép chất ma túy, buôn bán người,khủng bố, rửa tiền hầu như không thể thực hiện bởi cá nhân đơn lẻ mà luônđược thực hiện bởi các tổ chức tội phạm và thường hoạt động xuyên quốc gia,thực hiện nhiều lần, còn được gọi là tội phạm có tổ chức Hơn nữa, cách thức, thủđoạn thực hiện các tội phạm ngày càng tinh vi, sử dụng thành tựu của khoa học -công nghệ cao

Thứ ba, thách thức phát sinh các vấn đề về hiệu lực pháp luật, thẩmquyền xét xử và khả năng xử lý, giải quyết, phối hợp giữa các quốc gia khi cótội phạm xảy ra.

Mặc dù liên quan đến nhiều quốc gia, đe dọa trật tự, an ninh của các quốcgia liên quan, của khu vực hoặc toàn thế giới nhưng trách nhiệm pháp lý đối vớitội phạm phi truyền thống được xác định trên cơ sở pháp luật quốc gia chứ khôngphải pháp luật quốc tế và thẩm quyền xét xử đối với các tội phạm này thuộc vềquốc gia riêng lẻ mà không thuộc về một tòa án quốc tế nào Sở dĩ như vậy bởikhách thể của chúng là những giá trị được bảo vệ bởi pháp luật quốc gia chứkhông phải các giá trị được luật quốc tế xác lập, bảo vệ như quyền dân tộc, hòabình thế giới

Như vậy, trách nhiệm pháp lý theo pháp luật quốc gia, thẩm quyền xét xửthuộc tòa án quốc gia riêng lẻ nhưng phạm vi hoạt động, tác động của tội phạm phitruyền thống lại xuyên quốc gia nên liên quan đến tội phạm này rất dễ xảy ra hiệntượng “chồng lấn” về hiệu lực của BLHS và tranh chấp thẩm quyền xét xử giữacác quốc gia liên quan nếu không được điều chỉnh rõ ràng Theo nguyên tắc tôntrọng chủ quyền quốc gia, các văn kiện quốc tế chỉ quy định nghĩa vụ tội phạm hóahoặc khuyến nghị việc tội phạm hóa các hành vi chứ không bao giờ thiết lập một

mô tả cấu thành bắt buộc các quốc gia sao chép khi nội luật hóa văn kiện quốc tếđó(12) Bên cạnh đó, để tiến hành hoạt động phạm tội với quy mô lớn, các tổ chứctội phạm thường mua chuộc, hối lộ và lôi kéo một số nhà lãnh đạo nước ngoàinhằm dung túng, bao che cho các hoạt động phạm tội của tổ chức mình(13) Nhờ

đó, các nhóm tội phạm xuyên quốc gia có thể thuận lợi hình thành và mở rộng cácmạng lưới mua bán trái phép chất ma túy, buôn bán người, rửa tiền Ngoài ra,chúng lại tiếp tục triển khai các hoạt động để nâng cao năng lực tài chính, mạng

lưới ra bên ngoài, như tiến hành đầu tư, cho vay, liên kết kinh doanh nhằm chegiấu

thu nhập từ việc phạm tội mà có, qua đó tạo thành “bức bình phong” vững chắccho các hoạt động phạm tội.

Vì vậy, đánh giá về mức độ khó khăn trong công tác đấu tranh với tội phạmthì chắc hẳn mức độ của tội phạm phi truyền thống xuyên quốc gia cao hơn nhiều

so với tội phạm trong nội bộ quốc gia Bởi lẽ, do địa bàn hoạt động của tội phạmvượt ra ngoài ranh giới lãnh thổ - xuyên quốc gia nên chỉ với các quốc gia riêng lẻthì rất khó hay chính xác là không thể điều tra, thu thập chứng cứ xác định tộiphạm, cũng như nguyên nhân, điều kiện phạm tội Sự câu kết, di chuyển xuyênquốc gia của các chủ thể thực hiện tội phạm tạo ra thách thức lớn cho các lựclượng chức năng trong việc phát hiện, bắt giữ Cùng với đó, phạm vi tác động củatội phạm ở tầm liên quốc gia nên việc xác định đầy đủ, kịp thời các thiệt hại đểngăn chặn, khắc phục không nhanh chóng như các đối với các tội phạm khác

Những thách thức trên cùng với các thách thức trong từng lĩnh vực an ninhtrọng yếu tạo ra mối đe dọa đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và quyềncon người, đòi hỏi phải đặt ra yêu cầu hoàn thiện PLHS Việt Nam và giải pháp ứngphó

2.4 Các mối đe dọa của an ninh phi truyền thống

2.4.1 Những mối đe dọa của an ninh phi truyền thống với Việt Nam hiện nay

Việt Nam là quốc gia đang phát triển, có vị trí địa lý đặc thù, nằm trên dảikhí hậu xích đạo nhiệt đới, nên chịu tác động rất nặng nề từ an ninh phi truyềnthống, nhất là những mối hiểm họa từ thiên tai, bão lụt, sự biến đổi khí hậu, nướcbiển dâng, các loại dịch bệnh (SARS, cúm gia cầm H5N1, AIDS, Covid-19…).Cùng với đó, những vấn đề về buôn lậu, vận chuyển trái phép vũ khí, ma túy, cướpbiển, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, khủng bố, nhập cư và di cư trái phápluật, ô nhiễm môi trường… đã và đang tác động mạnh mẽ đến an ninh của Việt