Quan điểm của triết học mác lênin về ý thức mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức ý nghĩa phương pháp luận

* Nguồn gốc tự nhiên Nguồn gốc tự nhiên của ý thức là sự xuất hiện của con người và sự hình thành bộ óc của con người có năng lực phản ánh hiện thực khách quan.. Thứ ba, phản ánh được ch

TRƯỜNG ĐẠI HỌC FPT

TIỂU LUẬN MÔN HỌC

TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

Chủ đề:

Quan điểm của triết học Mác - Lênin về

ý thức Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Ý nghĩa phương pháp

luận

Giáo viên hướng dẫn: TS Bùi Thanh Quang

Sinh viên thực hiện: Nhóm 2

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

MỤC LỤC

3 Quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và

ý thức Ý nghĩa phương pháp luận….………8

1 Nguồn gốc, bản chất của ý thức

A Nguồn gốc của ý thức

Nguồn gốc của ý thức bao gồm nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

* Nguồn gốc tự nhiên

Nguồn gốc tự nhiên của ý thức là sự xuất hiện của con người và sự

hình thành bộ óc của con người có năng lực phản ánh hiện thực khách quan.

Vậy năng lực phản ánh có ý nghĩa gì? Và tại sao lại là bộ não của

con người?

Thứ nhất, phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của một dạng vật chất

này ở một dạng vật chất khác Nó là một thuộc tính của mọi dạng vật chất

Thứ hai, các kết cấu vật chất càng phát triển thì năng lực phản ánh càng

cao

Thứ ba, phản ánh được chia làm nhiều hình thức, trong đó ý thức (phản ánh năng động, sáng tạo) là hình thức cao nhất và đặc trưng của bộ óc

người Khoa học đã chứng minh được con người là sản phẩm cao nhất của quá trình phát triển Não người có cấu trúc vô cùng phức tạp, được liên kết chặt chẽ với các giác quan nhằm tiếp nhận và xử lý thông tin từ thế giới khách quan

* Nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc xã hội của ý thức bao gồm nhiều yếu tố, nhưng cơ bản và

trực tiếp nhất là lao động, rồi đến ngôn ngữ.

Tại sao lại là lao động, rồi đến ngôn ngữ?

Lao động là quá là quá trình con người tác động vào thế giới tự nhiên để

tạo ra sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của mình Lao động làm thay đổi cấu trúc

cơ thể người, bộc lộ những thuộc tính kết cấu, quy luật vận động của tự nhiên,

… để con người có thể quan sát và tiếp thu

Lao động ngay từ đầu đã mang tính xã hội Con người trong quá trình

lao động đã phát sinh nhu cầu trao đổi kinh nghiệm, tư tưởng Từ đó, ngôn ngữ

2

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

được sử dụng như một phương tiện để giao tiếp cũng như truyền lại

kinh nghiệm, tư tưởng cho thế hệ sau

B Bản chất của ý thức

Bản chất của ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan của bộ óc con người.

Điều này có thể được làm rõ qua các khía cạnh sau:

Thứ nhất, hình ảnh bị thế giới khách quan quy định về nội dung và hình

thức thể hiện Tuy nhiên, nó được cải biến ở trong bộ óc con người thông qua lăng kính chủ quan của cá nhân (tình cảm, tri thức, nhu cầu, kinh nghiệm, …)

Thứ hai, do năng lực phản ánh năng động, sáng tạo, con người không

chỉ có thể tiếp thu mà còn có thể chọn lọc, xử lý cũng như lưu trữ thông tin từ thế giới khách quan, từ đó tri thức mới được ra đời

Thứ ba, con người còn có khả năng tưởng tượng những thứ ảo tưởng,

huyền thoại; dự báo tương lai; tạo ra những khái niệm, giả thuyết trừu tượng và khái quát

* Kết luận

Từ những lý thuyết trên, em đã tiếp thu được những khái niệm cơ bản về nguồn gốc cũng như là bản chất của ý thức Dựa trên những gì đã học được,

em có cái nhìn bao quát hơn về ý thức cũng như là ý nghĩa nó mang lại cho con người Ta có thể nói rằng ý thức chính là đặc trưng riêng của con người, là thứ giúp phân biệt con người với các dạng vật chất khác, là thứ giúp chúng ta hình thành xã hội và phát triển nó đến ngày hôm nay và cả trong tương lai Bằng những kiến thức tiếp thu được chúng ta có thể phát triển và cải tạo ý thức của con người ngày một đi lên

3

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

2 Kết cấu của ý thức

2.1 Các lớp cấu trúc của ý thức

Ý thức có một kết cấu rất phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ mật thiết với nhau; trong đó cơ bản nhất là tri thức, tình cảm và ý chí

+ Tri thức là toàn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận thức, tích cực tìm hiểu, tích lũy tri thức về thế giới xung quanh

- Tri thức có thể chia thành nhiều loại dựa vào lĩnh vực được phản ánh như: tri thức về tự nhiên, xã hội, con người v.v…

- Khi dựa theo trình độ phát triển của nhận thức thì tri thức cũng có nhiều cấp

độ khác nhau như: cảm tính, lý tính, kinh nghiệm, lý luận, tiền khoa học, khoa học v.v…

- Tri thức là phương thức tồn tại của ý thức và là điều kiện để ý thức phát triển C.Mác có nói: “Phương thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó tồn tại đối với ý thức là tri thức” Đây cũng là yếu tố quan trọng nhất; là nhân tố định hướng đối với sự phát triển và quyết định mức độ biểu hiện của các yếu tố khác

+ Tình cảm là thái độ của con người trong các quan hệ giữa người vói người và người với thế giới khách quan Đây là một trong những động lực quan trọng thôi thúc hoạt động của con người để vươn lên trong mọi hoàn cảnh V.I Lênin có nói: “xưa nay không có và không thể có sự tìm tòi chân lý” nếu không có sự tồn tại của tình cảm” Có rất nhiều loại tình cảm như: gia đình, xã hội, đạo đức, tôn giáo v.v…

+ Quá trình nhận thức sự vật luôn tràn đầy rẫy những khó khăn, gian khổ Để có thể vượt qua mọi thứ và đạt được tri thức thì con người cần phải có ý chí Ý chí

là sự biểu hiện sức mạnh của bản thân mỗi con người thông qua sự cố gắng, nỗ lực không ngửng nhằm vượt qua những cản trở để đạt được mục đích đã đề ra từ trước

2.2 Các cấp độ của ý thức

Bao gồm các yếu tố như tự ý thức, tiềm thức, vô thức, v.v… trong đó tự ý

thức là ở cấp độ sâu nhất

+ Tự ý thức là lúc con người tự xem bản thân là một thực thể sống, có thể phân biệt và tách biệt bản thân với thế giới Có thể tự làm chủ hảnh động, điều chỉnh hành vi của bản thân trong tác động qua lại với thế giới quan để hoàn thiện bản thân

- Tự ý thức được biểu hiện qua sự tư duy, tự đánh giá năng lực và trình độ hiểu biết của bản thân về thế giới cũng như quan điểm, tư tưởng, tình cảm, nguyện vọng, hành vi, đạo đức và lợi ích của mình Qua đó xác định đúng vị trim điểm mạnh, điểm yếu của mình để tự hoàn thiện bản thân

Ví dụ: Anh A gây tai nạn chết người và đã chạy trốn khỏi hiện trường, nhưng sang ngày mai anh A đã đến công an tự đầu thú Điều này chứng tỏ anh A đã tự

ý thức về tội lỗi của mình và tự đi đầu thú để chịu trách nhiệm về lỗi lầm mà mình gây ra cho người khác

- Ngoài tự ý thức của cá nhân ra thì còn có sự tự ý thức của các nhóm xã hội khác nhau về địa vị của họ trong hệ thống quan hệ sản xuất, về lợi ích và lý tưởng Ở đây con người hảnh động không vì nhu cầu cá nhân mà là vì lợi ích chung của một tập thể để cùng nhau phát triển

5

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Ví dụ: Vào ngày “Giờ Trái Đất” các hộ gia đình và cơ sở kinh doanh sẽ hưởng ứng bằng cách tắt đèn điện và các thiết bị điện không ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt trong vòng 60 phút Với mục đích làm giảm lượng khí thải dioxide

cacbon - một khí gây ra hiệu ứng nhà kính

+ Tiềm thức là những hoạt động tâm lý diễn ra bên ngoài sự kiểm soát của ý thức, nó giống như là sự phản xạ vô điều kiện của con người, được hình thành

từ trước và gần như đã trở thành bản năng nằm sâu trong ý thức

Ví dụ: Khi cánh tay vô tình chạm vào một vật bị rỉ điện thì sẽ tự động rụt lại

mà không có sự kiểm soát của ý thức con người Điều tương tự cũng xảy ra khi chạm vào một vật có nhiệt độ cao

+ V ô thức là những hành vi, suy nghĩ, thái độ ứng xử của con người không được điều khiển bởi lý trí và bản thân con người không thể nhận thức được Sự

vô thức điều khiển hành vi của con người thông qua phản xạ không điều kiện

Ví dụ: Nhịp tim của những chàng trai đang trong tuổi dậy thì sẽ đập rất nhanh khi đang ở gần người con gái trong mộng của mình, đồng thời tay chân cũng sẽ

tự động run rẩy vì sự lo lắng, lời nói lắp bấp, tâm trí trở nên trống rỗng

2.3 Vấn đề “trí tuệ nhân tạo”

+ Hiện nay, trong thời đại công nghệ 4.0, con người đã phát minh ra nhiều loại máy móc siêu phàm không những chúng có khả năng thay thế sức người mà còn

có thể thay thế một phần trí óc của con người Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc là cái máy cũng có ý thức như một con người

+ Bởi ý thức là sự phản ánh sáng tạo lại hiện thực mà chỉ có ở con người với những

Vì thế cho dù máy móc có hiện đại, tiên tiến vượt bậc đến đâu thì cũng không thể hoàn thiện được như bộ óc con người

+ Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển thì đi theo đó là nhu cầu của con người cũng tăng dần khi đó sức người khó có thể đáp ứng được hết mọi thứ Và

từ nguyên do đó mà con người đã phát minh ra những loại máy móc để hỗ trợ rồi từng bước đi đến đỉnh cao của máy móc đó chính là trí tuệ nhân tạo

* Kết luận

Từ những lý thuyết trên, em đã có được những hiểu biết về các yếu tố cấu tạo nên

ý thức, các cấp độ của ý thức và cũng như việc trong máy móc không thể tồn tại ý thức Từ những kiến thức mà em tiếp thu được thì em đã hiểu rằng bản chất của ý thức chính là sự phản ánh chân thật và đầy đủ nhất của ý thức Hành

vi con người cũng chính là yếu tố thể hiện bản chất cúa ý thức Ý thức là một hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội Nó giúp cho con người trở nên nhạy bén hơn và tạo dựng một khả năng có thể phản ứng kịp thời với các hiện tượng của môi trường xung quanh Ngoài ra, nếu chúng ta tạo dựng cho bản thân một

ý thức tốt thì có thể để từ đó mà cùng nhau góp phần cho sự phát triển của đất nước

7

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

3 Quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Ý nghĩa phương pháp luận.

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại” Tùy theo lập trường thế giới quan khác nhau, khi giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức mà hình thành hai

đường lối cơ bản trong triết học là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

* Vật chất quyết định ý thức

Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức được thể hiện trên những khía cạnh sau:

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức Vật chất “sinh” ra ý

thức, vì ý thức xuất hiện gắn liền với sự xuất hiện của con người, mà con người

là kết quả của một quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài, phức tạp của giới tự nhiên, của thế giới vật chất Con người do giới tự nhiên, vật chất sinh ra, cho nên lẽ tất nhiên, ý thức - một thuộc tính của bộ phận con người - cũng do giới tự nhiên, vật chất sinh ra

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức Suy cho cùng, dưới bất kỳ

hình thức nào, ý thức đều là phản ánh hiện thực khách quan Ý thức mà trong nội dung của nó chẳng qua là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức Phản ánh và sáng tạo là hai

thuộc tính không tách rời trong bản chất của ý thức Chính thực tiễn là hoạt động vật chất có tính cải biến thế giới của con người - là cơ sở để hình thành, phát triển ý thức, trong đó ý thức của con người vừa phản ánh, vừa sáng tạo, phản ánh để sáng tạo và sáng tạo trong phản ánh

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức Mọi sự tồn

* Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất Điều này

được thể hiện trên những khía cạnh sau:

Thứ nhất, tính độc lập tương đối của ý thức thể hiện ở chỗ, ý thức là sự phản

ánh thế giới vật chất vào trong đầu óc con người, do vật chất sinh ra, nhưng khi

đã ra đời thì ý thức có “đời sống” riêng, có quy luật vận động, phát triển riêng, không lệ thuộc một cách máy móc vào vật chất

Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động

thực tiễn của con người Nhờ hoạt động thực tiễn, ý thức có thể làm biến đổi những điều kiện, hoàn cảnh vật chất phục vụ cho cuộc sống của con người

Thứ ba, vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ chỉ đạo hoạt động, hành động của

con người; nó có thể quyết định làm cho hoạt động của con người đúng hay sai, thành công hay thất bại

Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức ngày càng to lớn Trong

bối cảnh toàn cầu hóa, vai trò của tri thức khoa học, của tư tưởng chính trị, tư tưởng nhân văn là hết sức quan trọng Tính năng động, sáng tạo của ý thức mặc

dù rất to lớn, nhưng không thể vượt quá tính quy định của những tiền đề vật chất đã xác định

* Ý nghĩa phương pháp luận

Từ mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong triết học Mác - Lênin, rút ra nguyên tắc phương pháp luận là tôn trọng tính khách quan kết hợp với phát huy tính năng động chủ quan Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, mọi chủ trương, đường lối, kế hoạch, mục tiêu đều phải xuất phát từ thực tế khách quan,

từ những điều kiện, tiền đề vật chất hiện có

Phải phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức, phát huy vai trò của nhân

tố con người, chống tư tưởng, thái độ thụ động, ỷ lại, ngồi chờ, bảo thủ, trì trệ, thiếu tính sáng tạo

9

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

Để thực hiện nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp phát huy tính năng động chủ quan, còn phải nhận thức và giải quyết đúng đắn các quan hệ lợi ích

* Kết luận

Từ những lý thuyết trên đã bắt đầu hình thành dần trong đầu em tư tưởng vận hành, nguyên lý của vật chất và ý thức, cũng như giúp em có cái nhìn khác, sâu rộng, bao quát hơn về các sự vật hiện tượng xảy ra trong đời sống Từ cái nhìn về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong triết học Mác - Lênin, em rút

ra được các nguyên tắc phương pháp luận nhằm phát huy được tính năng động chủ quan Hiểu được tác động trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, các chủ trương, đường lối, mục tiêu điều phải xuất phát từ thực tế khách quan, phải tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan Phải biết phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức, cũng như nhân tố con người, phải coi trọng vai trò của ý thức, coi trọng công tác tư tưởng cũng như giáo dục tư tưởng Phải thực hiện nguyên tắc tôn trọng tính khách quan Phải biết kết hợp hài hoà lợi ích cá nhân của mình so với lợi ích của tập thể cũng như lợi ích của xã hội Dựa trên động

cơ trong sáng, cộng với thái độ thật sự khách quan, không vụ lợi trong nhận thức và hành động của mình để phát triển xã hội ngày một tươi đẹp hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Giáo trình Triết học Mác - Lênin: Dành cho bậc Đại học không chuyên lý luận chính trị, NXB: Chính trị Quốc Gia, 2021

11

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com