Tội phạm và dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐỖ THỊ QUYÊN TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐỖ THỊ QUYÊN TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ Chuyên ngành Luật quốc tế Mã số 60 38 60 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học TS Lê Văn Bính HÀ NỘI 2014 Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc cña riªng t«i C¸c sè liÖu, vÝ dô vµ trÝch dÉn trong luËn[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ QUYÊN

TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ QUYÊN

TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ

Chuyên ngành : Luật quốc tế

Mã số : 60 38 60

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Văn Bính

HÀ NỘI - 2014

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn ch-a từng đ-ợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Đỗ Thị Quyên

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 8

1.1.1 Khái niệm tội phạm hàng không quốc tế 8

1.1.3 Đặc điểm của tội phạm hàng không quốc tế 16 1.1.4 Vụ khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001 tại Mỹ 17 1.1.5 Những quy định pháp luật về tội phạm xâm phạm an ninh

hàng không dân dụng quốc tế

19

1.2 Một số vấn đề lý luận chung về dẫn độ tội phạm 26

1.2.5 Dẫn độ để truy cứu trách nhiệm hình sự và dẫn độ để chấp

hành hình phạt

35

1.3 Pháp luật Việt Nam về dẫn độ tội phạm 36

Chương 2: CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỘI PHẠM HÀNG

KHÔNG QUỐC TẾ VÀ VẤN ĐỀ DẪN ĐỘ LOẠI TỘI PHẠM NÀY

44

2.1 Những quy định về tội phạm trong lĩnh vực hàng không trong

một số điều ước quốc tế

44

2.1.1 Công ước Tokyo năm 1963 về tội phạm và một số hành vi

khác thực hiện trên tàu bay

44

2.1.2 Công ước Lahay năm 1970 về trừng trị việc chiếm giữ bất

hợp pháp tàu bay

45

2.1.3 Công ước Montreal năm 1971 về trừng trị những hành vi bất

hợp pháp chống lại an toàn hàng không dân dụng

46

2.1.4 Nghị định thư Montreal năm 1988 về trừng trị các hành vi

bạo lực bất hợp pháp tại cảng hàng không dân dụng quốc tế

49

2.2 Thẩm quyền xét xử tội phạm hàng không quốc tế theo các

điều ước quốc tế

50

2.2.1 Nguyên tắc xác định thẩm quyền 50 2.2.2 Quy định về việc xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm

hàng không quốc tế trong các điều ước quốc tế về an ninh

hàng không dân dụng

52

2.2.4 Chế tài, biện pháp xử lý tội phạm hàng không dân dụng theo

pháp luật Việt Nam

56

2.3 Quy định pháp luật về dẫn độ tội phạm trong lĩnh vực hàng

không quốc tế

57

2.3.1 Nguồn của chế định dẫn độ tội phạm 57 2.3.2 Các nguyên tắc pháp luật về dẫn độ tội phạm 59

2.3.5 Các quy định đặc biệt liên quan đến thủ tục dẫn độ 69 2.3.6 Quy định về dẫn độ trong pháp luật một số quốc gia 72 2.3.7 Dẫn độ tội phạm hàng không quốc tế theo những quy định tại

Điều ước quốc tế

73

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG

NHỮNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỘI PHẠM VÀ DẪN ĐỘ TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ

75

3.1 Những quy định trong pháp luật Việt Nam về tội phạm hàng

không quốc tế

75

3.2 Dẫn độ tội phạm xâm phạm an ninh hàng không dân dụng

quốc tế Thực tiễn tại Việt Nam

78

3.3 Sự cần thiết của việc gia nhập các điều ước quốc tế đa phương 81

về an ninh hàng không; điều ước quốc tế về chống khủng bố

nói chung và chống khủng bố hàng không dân dụng nói riêng

3.4.1 Tiếp tục đàm phán, ký kết, gia nhập các điều ước quốc tế 84 3.4.2 Hoàn thiện các quy định pháp luật quốc gia về tội phạm, dẫn

độ tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế

84

3.4.3 Tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật, phổ biến

các quy định về an ninh hàng không tại các càng hàng không

86

3.4.4 Hợp tác quốc tế trong đào tạo nguồn nhân lực; trao đổi, học

hỏi kinh nghiệm của các quốc gia khác trên thế giới

86

3.4.5 Tăng cường quản lý chặt chẽ vũ khí, vật liệu nổ 87 3.4.6 Thành lập lực lượng Cảnh sát hàng không dân dụng có nhiệm

vụ đảm bảo an toàn cho tàu bay và các chuyến bay

87

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhu cầu phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội của mỗi quốc gia đã phát sinh yêu cầu mở rộng quan hệ hợp tác giữa các nước trong khu vực và trên thế giới Hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy phát triển mọi mặt đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội Song bên cạnh mặt tích cực còn có những mặt tiêu cực đó là việc nảy sinh một số loại tội phạm mới có tính chất ngày càng phức tạp, nguy hiểm, sử dụng những phương tiện phạm tội hiện đại với nhiều phương thức, thủ đoạn mới hết sức tinh vi Đặc biệt là những hành vi phạm tội trong lĩnh vực hàng không quốc tế như: hành vi đe dọa đặt bom, mìn, vũ khí sinh học và hóa học trên tàu bay đang bay; các hành vi phá hoại tàu bay, cảng hàng không, sân bay gây thiệt hại vô cùng to lớn về người, tài sản và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động hàng không dân dụng quốc tế Trước tình hình đó, nhằm ngăn chặn, trừng trị những hành vi phạm tội cũng như ngăn chặn người phạm tội bỏ trốn ra nước ngoài nhằm trốn tránh trách nhiệm hình sự hoặc trốn tránh việc thi hành án của người phạm tội, các quốc gia trên thế giới đã nhanh chóng thiết lập một khung pháp luật quốc tế nhằm mục đích ngăn chặn

và trừng trị một cách có hiệu quả loại tội phạm này Các điều ước quốc tế đa phương và song phương tạo cơ sở pháp lý để các quốc gia cùng nhau hợp tác,

hỗ trợ nhau trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế nói riêng Bên cạnh đó, các quốc gia

đã cùng nhau ký kết những Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự có những quy phạm quy định về vấn đề dẫn độ tội phạm và Hiệp định về dẫn độ tội phạm riêng biệt nhằm mục đích nâng cao hơn nữa hiệu quả của việc đấu tranh, ngăn ngừa và trừng trị kẻ phạm tội

Đối với Việt Nam, cùng với việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật quốc gia, Việt Nam đã ký kết một số điều ước quốc tế đa phương liên quan đến công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế

Một trong những quy định quan trọng trong những điều ước đó chính là việc quy định những hành vi phạm tội, trách nhiệm của các nước thành viên trong việc xử lý người phạm tội, xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm hàng không quốc tế và vấn đề dẫn độ loại tội phạm này Để thực thi có hiệu quả, tạo khung pháp lý thuận lợi hơn cho việc dẫn độ tội phạm hàng không quốc tế, Việt Nam đã ký kết với các quốc gia những Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự, Hiệp định về dẫn độ tội phạm Đây là những văn bản pháp lý quan trọng làm cơ

sở cho việc thực hiện hợp tác quốc tế giữa Việt Nam với các nước trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế giai đoạn hiện nay

Trước yêu cầu cải cách tư pháp và hợp tác quốc tế, việc nhận thức thống nhất về vấn đề tội phạm xâm phạm an ninh hàng không quốc tế và vấn đề dẫn

độ tội phạm là cần thiết khách quan không chỉ với người nghiên cứu lý luận về khoa học pháp lý mà còn đối với những người làm công tác thực tiễn áp dụng

pháp luật Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài "Tội phạm và dẫn độ tội

phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế" làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc

sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Hợp tác quốc tế về vấn đề dẫn độ tội phạm trong tố tụng hình sự là vấn

đề quan trọng và nhạy cảm, đã được một số nhà luật học ở trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu như:

Trên bình diện quốc tế, trên thế giới đã có rất nhiều những công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề dẫn độ của các tác giả có uy tín lớn trong lĩnh vực khoa học pháp lý Các công trình tiêu biểu đã được xuất bản thành sách, giáo trình, sách chuyên khảo hoặc những bài viết được công bố trên các tạp chí

khoa học pháp lý như: André (1880), "Nghiên cứu về các điều kiện dẫn độ", nhà xuất bản L.Larose; Maurice Violet (1898), "Thủ tục dẫn độ, đặc biệt tại lãnh thổ nước tị nạn", nhà xuất bản Giard & Brière; Charles Soldan (1882), "Dẫn độ tội phạm chính trị", Nhà xuất bản Thorin; Maulineau (1879), "Hậu quả pháp lý

của dẫn độ", Nhà xuất bản F, Le Blanc - Hardel; Paul Bernard (1890), "Lý luận

và thực tiễn dẫn độ", tái bản lần 2, Nhà xuất bản Duchemin; Ivan Anthony Shearer (1971), "Dẫn độ trong luật quốc tế", nhà xuất bản Manchester University Press Dobbs Ferry, N.Y; Oceana Publications Kalfat (1987), "Áp dụng các điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia trong dẫn độ bị động", Luận

án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật hình sự, Đại học Paris 2; Ducel (André)

(1988), "Nghiên cứu so sánh thực tiễn dẫn độ của Pháp với các nước Anh - Mỹ", luận án tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Luật quốc tế, Đại học Monpellier I;

Ép Ringel (1988), "Tội phạm chính trị trong pháp luật về dẫn độ", luận án tiến

sĩ luật học, chuyên ngành Luật quốc tế, Đại học Aix-Marseille; Ingeade (1988),

"Chế độ pháp lý của dẫn độ trong khuôn khổ của Hội đồng Châu Âu", luận án

tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật quốc tế, Đại học Monpellier I; Gilbert.G

(1991), "Luật dẫn độ và vấn đề quyền con người", Nhà xuất bản Martimes Nijhoff; Claudin DIB (2008), "Dẫn độ và trừng phạt độc ác, vô nhân đạo và các giải pháp khả dĩ tại Canada", Luận văn Thạc sĩ luật học, Đại học Quebec,

Montreal, Canada

Ở Việt Nam, từ cuối thế kỷ XX đến nay đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu độc lập về tội phạm hàng không, về dẫn độ, về hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, về hợp tác tương trợ tư pháp quốc tế nói chung

và hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự nói riêng đã được công bố trong các cuốn sách chuyên khảo, tham khảo hoặc đã được công bố trên các tạp chí chuyên ngành khoa học pháp lý tiêu biểu là công trình của các tác giả: Nguyễn Ngọc Anh (2000),

"Hoạt động dẫn độ tội phạm theo Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam với các nước", Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 5; Dương Tuyết Miên (2006), "Vấn

đề dẫn độ tội phạm", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 10; Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Việt Hồng, Phạm Văn Công (2006), "Dẫn độ những vấn đề lý luận và thực tiễn", Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội; Đào Thị Hà (2006), "Vấn đề dẫn độ trong pháp luật Việt Nam", luận văn Thạc sĩ Luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; Nguyễn Thị Thủy (2007), "Một số vấn đề về dẫn độ tội phạm", Tạp

chí Kiểm sát, số 16; Nguyễn Xuân Yêm (2000), "Dẫn độ tội phạm, tương trợ pháp

lý về hình sự và chuyển giao phạm nhân quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm", Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội; Nguyễn Xuân Yêm (2000), "Dẫn

độ tội phạm và tương trợ tư pháp hình sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm

ở Việt Nam", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1; Nguyễn Thị Mai Nga (2007), "Dẫn

độ tội phạm và hoạt động tương trợ tư pháp của Viện kiểm sát trong giải quyết các vụ án ma túy có yếu tố nước ngoài", Tạp chí Kiểm sát, số 16; Nguyễn Ngọc Anh, Bùi Anh Dũng (2007), "Hợp tác quốc tế đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng cảnh sát nhân dân Việt Nam", Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội; Chử Văn Dũng (2008), "Hoạt động INTERPOL trong thực hiện tương trợ tư pháp hình

sự và dẫn độ tội phạm ở Việt Nam", luận văn Thạc sĩ Luật học, Học viện Cảnh sát nhân dân; Đại học Cảnh sát nhân dân (2009), "Hoạt động tương trợ tư pháp hình

sự trong điều tra tội phạm có yếu tố nước ngoài của lực lượng cảnh sát nhân dân -

Lý luận và thực tiễn", đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, mã số: BX-2008-T48-23; Nguyễn Giang Nam (2011), "Hoạt động tương trợ tư pháp hình sự và dẫn độ tội phạm trong điều tra tội phạm có yếu tố nước ngoài", luận án Tiến sĩ Luật học, Học viện Cảnh sát nhân dân; Nguyễn Long, "Pháp luật quốc tế về chống khủng

bố, một số vấn đề lý luận và thực tiễn", Hà Nội, 2003; Công Vũ Phương,

"Khủng bố quốc tế cơ sở pháp lý quốc tế ngăn ngừa và trừng trị khủng bố quốc tế", Hà Nội, 2003; Nguyễn Thị Yên, "Khủng bố hàng không quốc tế là một loại hình khủng của khủng bố quốc tế", tạp chí Khoa học pháp luật, số 8/2002; Trần Nam Trung (2010), "Khủng bố hàng không trong luật quốc tế hiện đại, thực trạng và giải pháp", Luận văn thạc sĩ Luật học, khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội; Lê Văn Bính, "Vai trò của Liên hợp quốc trong đấu tranh chống khủng bố", Tạp chí Khoa học Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009, tập 25, số 4 và "Khái niệm khủng bố dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu", Tạp chí Khoa học Luật học,

2011, tập 27, số 1; Đại học Quốc gia Hà Nội (2010), "Khủng bố quốc tế và vai trò của Luật quốc tế trong đấu tranh chống khủng bố", Đề tài đặc biệt Đại học

Quốc gia Hà Nội, Mã số QG.09.44

Các đề tài trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau về vấn đề tội phạm hàng không quốc tế, vấn đề lý luận cơ bản về dẫn độ trong luật quốc tế và pháp luật quốc gia cũng như thực tiễn ký kết, gia nhập, thực hiện điều ước quốc

tế và pháp luật về dẫn độ của một số quốc gia trên thế giới và Việt Nam, về nguyên tắc của dẫn độ; phân biệt dẫn độ với các hình thức hợp tác quốc tế khác trong đấu tranh phòng, chống tội phạm; đối tượng, phạm vi và thủ tục dẫn độ…Nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về tội phạm trong lĩnh vực hàng không quốc tế và vấn đề dẫn

độ loại tội phạm này

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Ngọc Anh (2012), Một số vấn đề cơ bản trong công tác đối ngoại

và hợp tác quốc tế của Lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, Tài liệu tập

huấn công tác chống tội phạm qua kênh hợp tác INTERPOL ngày 25-27/04/2012, Thành phố Hồ Chí Minh

2 Lê Văn Bính (2009), "Vai trò của Liên hợp quốc trong đấu tranh chống

khủng bố", Khoa học, (Luật học), (4), tập 25, tr 246-253

3 Lê Văn Bính (2011), "Khái niệm khủng bố dưới góc nhìn của các nhà

nghiên cứu", Khoa học, (Luật học), (1), tập 27, tr.43-50

4 Bộ Công an (1999), Từ điển Công an nhân dân, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội

5 Bộ Ngoại giao (1982), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Tiệp Khắc, ký ngày 12/10/1982 (Hiện nay, Séc và Xlovakia thừa kế Hiệp định này), (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

6 Bộ Ngoại giao (1984), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Cuba,

ký ngày 30/11/1984, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

7 Bộ Ngoại giao (1985), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Hunggari, ký ngày 18/01/1985, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

8 Bộ Ngoại giao (1986), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Bungari, ký ngày 30/101986, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

9 Bộ Ngoại giao (1990), Thỏa thuận dẫn độ giữa Nhật Bản và Mỹ (thỏa thuận

số 3 năm 1986), (Tài liệu dịch tham khảo), Hà Nội

10 Bộ Ngoại giao (1993), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Ba Lan, ký ngày 23/3/1993, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

11 Bộ Ngoại giao (1998), Hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và hình sự giữa Việt Nam và Lào, ký ngày 06/7/1998, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

12 Bộ Ngoại giao (2000), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Ucraina, ký ngày 06/4/2000, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

13 Bộ Ngoại giao (1998), Hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và hình sự giữa Việt Nam và Liên bang Nga, ký ngày 25/8/1998, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

14 Bộ Ngoại giao (2000), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Mông

Cổ, ký ngày 17/4/2000, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

15 Bộ Ngoại giao (2000), Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Bêlarút, ký ngày 14/9/2000, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

16 Bộ Ngoại giao (2002), Hiệp định giữa Việt Nam và Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên về tương trợ tư pháp và pháp lý trong các vấn đề về dân sự

và hình sự, ký ngày 04/5/2002, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

17 Bộ Ngoại giao (2003), Hiệp định về dẫn độ giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Đại Hàn dân quốc, ký ngày 15/09/2003, (Tài liệu lưu trữ), Hà

Nội

18 Bộ Ngoại giao (2004), Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự giữa các nước ASEAN, ký ngày 29/11/2004, (Tài liệu lưu trữ), Hà Nội

19 Chính phủ (2008), Nghị định số 98/2008/NĐ-CP ngày 22/8/2008 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật tương trợ tư pháp năm

2007, Hà Nội

20 Chính phủ (2009), Quyết định số 44/2009/QĐ-TTg ngày 26/03/2009 của Thủ tướng Chính phủ ban hành phương án khẩn nguy tổng thể đối phó với hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động hàng không dân dụng, Hà Nội

21 Chính phủ (2010), Nghị định số 81/2010/NĐ-CP ngày 14/7/2010 về an ninh hàng không dân dụng, Hà Nội