ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN VĂN MÃO XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƢỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƢƠNG “DAO ĐỘNG CƠ HỌC” – NHẰM BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI CHUYÊN VẬT LÝ LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÝ HÀ NỘI – 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN VĂN MÃO XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƢỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƢƠNG “DAO ĐỘNG CƠ HỌC” – NHẰM BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI CHUYÊN VẬT LÝ LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÝ CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG P[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN VĂN MÃO
XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG “DAO ĐỘNG CƠ HỌC” – NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CHUYÊN
VẬT LÝ
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN VĂN MÃO
XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG “DAO ĐỘNG CƠ HỌC” – NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CHUYÊN
VẬT LÝ
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN VẬT LÝ)
Mã số: 60.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Quang Báu
HÀ NỘI – 2015
Trang 3MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục chữ viết tắt ii
Mục lục iii
Danh mục bảng vi
Danh mục các sơ đồ hình vẽ vii
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY GIẢI BÀI TẬP VẬT LÝ PHỔ THÔNG NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
1.1 Vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi và phát huy năng khiếu Vật lý Error!
Bookmark not defined
1.1.1 Tầm quan trọng của giáo dục để phát triển của đât nước và vai trò
của người giáo viên trong việc bồi dưỡng nhân tài Error! Bookmark not
defined
1.1.2 Tầm quan trọng của công tác phát hiện, đào tạo bồi dưỡng học sinh
giỏi nói chung Error! Bookmark not defined 1.1.3 Học sinh giỏi Vật lý và chuyên Vật lý Error! Bookmark not defined 1.1.3.1 Học sinh giỏi và học sinh giỏi vật lý Error! Bookmark not
defined
1.1.3.2 Học sinh chuyên vật lý Error! Bookmark not defined 1.1.4 Rèn luyện trí thông minh và giáo dục học sinh giỏi Error!
Bookmark not defined
1.1.5 Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi Vật lý Error!
Bookmark not defined
1.1.6 Một số biện pháp phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi và phát huy
năng khiếu Vật lý Error! Bookmark not defined 1.1.6 1 Tổ chức phát hiện và tuyển chọn đội học sinh giỏi Error!
Bookmark not defined
1.1.6 2 Tuyển chọn và phân công giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi
Error! Bookmark not defined
Trang 41.1.6.3 Biện pháp phát huy hành vi hứng thú học tập môn Vật lý cho học
sinh Error! Bookmark not defined
1.1.6.4 Rèn luyện những đức tính cần thiết cho công tác khoa học cho
học sinh giỏi và học sinh năng khiếu Error! Bookmark not defined 1.2 Bài tập Vật lý trong dạy học ở trường trung học phổ thông Error!
Bookmark not defined
1.2.1 Khái niện bài tập vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.2 Vai trò, mục đích sử dụng bài tập Vật lý trong dạy học Error!
Bookmark not defined
1.2.3 Phân loại bài tập Vật lý Error! Bookmark not defined
1.2.3.1 Phân loại theo nội dung Error! Bookmark not defined
1.2.3.2 Phân loại theo phương thức cho điều kiện và phương thức giải
Error! Bookmark not defined 1.2.3.3 Phân loại theo yêu cầu mức độ phát triển tư duy Error!
Bookmark not defined
1.2.4 Phương pháp giải bài tập Vật lý Error! Bookmark not defined
1.2.4.1 Lựa chọn bài tập Vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.4.2 Phương pháp giải bài tập Vật lý Error! Bookmark not defined
1.2.5 Hướng dẫn học sinh giải bài tập Vật lý Error! Bookmark not
defined
1.2.5.1 Hướng dẫn theo mẫu Error! Bookmark not defined 1.2.5.2 Hướng dẫn tìm tòi Error! Bookmark not defined 1.2.5.3 Định hướng khái quát chương trình hóa Error! Bookmark not
defined
1.3 Tình hình thực tế công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý trường THPT
chuyên Nguyễn Trãi - Hải Dương Error! Bookmark not defined
1.3.1 Đội ngũ giáo viên Vật lý và thành tích của học sinh giỏi Vật lý ở
trường THPT chuyên Nguyễn Trãi - Hải Dương Error! Bookmark not
defined
1.3.2 Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường THPT
chuyên Nguyễn Trãi - Hải Dương Error! Bookmark not defined
1.3.2.1 Thuận lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý ở trường
THPT chuyên Nguyễn Trãi - Hải Dương Error! Bookmark not defined
1.3.2.2 Một số yếu tố bất lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật
lý ở trường THPT chuyên Nguyễn Trãi - Hải Dương Error! Bookmark
not defined
Trang 5KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG DAO ĐỘNG ĐIỀU HÒA – VẬT LÝ 12 ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
2.1 Nội dung kiến thức chương Dao đông điều hòa Error! Bookmark not
defined
2.1.1 Cấu trúc nội dung chương Dao động điều hòa Error! Bookmark not
defined
2.1.2 Phân tích sơ lược nội dung chương Dao Động Điều Hòa Error!
Bookmark not defined
2.1.2.1 Con lắc lò xo Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Con lắc đơn Error! Bookmark not defined 2.2 Mục tiêu chương Dao động điều hòa: Error! Bookmark not defined
2.2.1 Kiến thức: Error! Bookmark not defined 2.2.2 Kỹ năng: Error! Bookmark not defined
2.3 Phương pháp xây dựng và hướng dẫn giải hệ thống bài tập chương Dao
động điều hòa Error! Bookmark not defined
2.3.1 Phương pháp xây dựng hệ thống bài tập chương Dao động điều hòa.
Error! Bookmark not defined
2.3.2 Phương pháp hướng dẫn giải bài tập chương Dao động điều hòa.
Error! Bookmark not defined
2.4 Xây dựng hệ thống bài tập Vật lý và hướng dẫn hoạt động giải chương
Dao động điều hòa Error! Bookmark not defined
2.4.1 Bài tập có hướng dẫn giải: Error! Bookmark not defined 2.4.2 Bài tập tự giải có lời giải: Error! Bookmark not defined 2.4.3 Bài tập tự giải: Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN CHƯƠNG II ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
CHƯƠNG III:THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ERROR! BOOKMARK
NOT DEFINED
3.1 Mục đích, đối tượng và phương pháp thực nghiệm sư phạm Error!
Bookmark not defined
Trang 63.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đối tượng và phương pháp của thực nghiệm sư phạm Error!
Bookmark not defined
3.1.2.1 Đối tượng Error! Bookmark not defined 3.1.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not
defined
3.1.2.3 Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm Error!
Bookmark not defined
3.1.2.4 Thời gian tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Tiến hành hực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Kết quả và xử lý kết quả Error! Bookmark not defined
3.3.1 Phân tích định tính diễn biến các giờ học trong quá trình TNSP.
Error! Bookmark not defined
3.3.2 Phân tích bài kiểm tra Error! Bookmark not defined
3.4 Đánh giá chung về thực nghiệm sư phạm.Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG III ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ERROR! BOOKMARK NOT
DEFINED
1.KẾT LUẬN ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
2.KHUYẾN NGHỊ ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
TÀI LIỆU THAM KHẢO 5
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Đào tạo nhân tài giúp nâng cao dân trí là một trong những mục tiêu quan trọng nhất của ngành giáo dục nói riêng và cho nền khoa học cả nước nói chung, trong đó các trường chuyên đóng một vai trò quan trọng và là một trong những mũi nhọn tiên phong trong quá trình đào tạo nhân tài cho đất nước Trải qua nhiều năm xây dựng và phát triển, hệ thống các trường chuyên THPT đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nhân tài, bồi dưỡng học sinh giỏi để đào tạo các nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nhân giỏi
Đào tạo học sinh Chuyên, học sinh giỏi ở bậc Trung học Phổ thông (THPT) là một quá trình mang tính khoa học đòi hỏi phải có chiến lược lâu dài và có phương pháp phù hợp ,phải có một hệ thống kiến thức và bài tập ,hướng dẫn giải bài tập cụ thể và phù hợp với kiến thức cần cung cấp
Trong quá trình giảng dạy ở trường phổ thông nhiệm vụ phát triển tư duy cho học sinh là nhiệm vụ rất quan trọng, đòi hỏi tiến hành đồng bộ ở các môn, trong đó Vật lý là môn khoa học TN đề cập đến nhiều vấn đề của khoa học, sẽ góp phần rèn luyện tư duy cho học sinh ở mọi góc độ đặc biệt là qua phần giải bài tập Vật lý Bài tập Vật lý không những có tác dụng rèn luyện kỹ năng vận dụng, đào sâu và mở rộng kiến thức đã học một cách sinh động, phong phú
mà còn thông qua đó để ôn tập, rèn luyện một số kỹ năng cần thiết về Vật lý, rèn luyện tính tích cực, tự lực, trí thông minh sáng tạo cho học sinh, giúp học sinh hứng thú trong học tập Cũng thông qua bài tập Vật lý giáo viên kiểm tra, đánh giá việc nắm vững kiến thức và kỹ năng Vật lý của học sinh
Ngoài ra giáo viên phải luôn tìm tòi ,học hỏi để luôn luôn có sự thay đổi
và hoàn thiện hệ thống kiến thức và bài tập nâng cao góp phần cho việc đào tao nhân tài và phát triển tư duy cho học sinh
Trong các lớp chuyên Vật lý THPT của nước ta hiện nay, học sinh được luyện nhiều bài tập khó dẫn đến quen, còn nặng về tính toán đôi khi chưa phát
Trang 9huy được óc quan sát, khả năng phát hiện vấn đề Việc thực hiện mục tiêu phát hiện, bồi dưỡng và phát triển học sinh năng khiếu chưa được đầy đủ
Vì các lí do trên nên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu "Xây dựng hệ
thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương “Dao động cơ
học” – nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi chuyên vật lý" như là một hướng đi
thích hợp, hữu ích cho giáo viên trong việc giảng dạy ở các lớp chuyên Vật lý
THPT hiện nay
2 Lịch sử nghiên cứu
Có nhiều công trình nghiên cứu khác đề cập đến hệ thống bài tập chương Dao động cơ học, nhưng các công trình đó với mục đích chủ yếu là trình bày các dạng toán để luyện thi tốt nghiệp và luyện thi đại học, chưa quan tâm đến học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia và phát huy năng khiếu ở khối chuyên
3 Mục tiêu nghiên cứu
Vận dụng lý luận hiện đại, xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Dao động cơ học – Vật lý 12 nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi THPT và phát huy các năng lực cần thiết cho học sinh khối chuyên
4 Câu hỏi nghiên cứu
- Vận dụng lý luận hiện đại, xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Dao động cơ học – Vật lý 12 nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi THPT và phát huy các năng lực cần thiết cho học sinh khối chuyên như thế nào?
- Để phát bồi dưỡng học sinh giỏi và phát huy năng lực của học sinh chuyên phải có một hệ thống bài tập như thế nào? Phương pháp giải và hướng dẫn hoạt động giải như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?
5 Giả thuyết khoa học
- Nếu xây dựng được hệ thống kiến thức lý thuyết và bài tập đa dạng, phong phú có chất lượng kết hợp với phương pháp hướng dẫn hoạt động giải bài tập trong dạy học phát huy năng lực cần thiết như năng lực sáng tạo cho
Trang 10học sinh; qua đó giúp học sinh nâng cao được kiến thức, thì có thể sáng tạo góp phần nâng cao chất lượng bộ môn,vận dụng kiến thức vào thực tế hiệu quả và đạt được chất lượng cao trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi và chuyên Vật lý THPT
- Xây dựng hệ thống bài tập gồm nhiều bài khó liên quan tới kiến thức, mảng kiến thức trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi Kết hợp vào phương pháp thực tiễn phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh chuyên định hướng hoạt động giải bài tập cho học sinh giỏi và tính tư duy khi nghiên cứu bài tập
6 Đối tượng nghiên cứu
- Khách thể nghiên cứu: Học sinh Chuyên Lý lớp 12 THPT
chuyên
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập và quá trình giải bài tập chương Dao động cơ học - Vật lý lớp 12 THPT
7 Phạm vi nghiên cứu
Áp dụng với chương Dao động cơ học lớp 12 THPT
Nghiên cứu cho học sinh học môn Vật lý ở khối chuyên Vật lý 12
THPT
8 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu lý luận về vai trò, tác dụng, phương pháp giải bài tập Vật lý
- Tìm hiểu đặc điểm, năng lực của học sinh giỏi, học sinh chuyên Vật lý THPT
- Tìm hiểu các dạng bài tập và phân loại bài tập có kiến thức khó về mặt Vật lý hay khó về mặt toán học
- Các bài tập đưa ra không những bồi dưỡng kiến thức cho học sinh giỏi
mà còn phải phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh khối chuyên
- Nghiên cứu nội dung kiến thức chương Dao động cơ học – Vật lý 12 THPT
- Lựa chọn, xây dựng hệ thống bài tập chương Dao động cơ học – Vật lý
12 THPT
Trang 11- Định hướng, xây dựng phương pháp giải bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Dao động cơ học – Vật lý 12 THPT
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá ưu điểm, nhược điểm, tính hiệu quả
và việc phát huy năng lực cho học sinh của hệ thống bài tập và phương pháp
hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Dao động cơ học
9 Các bước nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Tham khảo sách báo, tạp chí chuyên ngành, các đề chọn học sinh giỏi cấp quốc gia hằng năm sưu tầm tài liệu về bài tập Vật lý – vai trò của bài tập Vật lý trong dạy học
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp thực nghiệm, phương pháp điều tra
- Phương pháp thống kê toán học
10 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 03 chương
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy bài tập Vật lý phổ thông Chương 2: Hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Dao động cơ học – Vật lý 12 THPT
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Trang 12
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Quang Báu (2007), Bài tập Vật lí nâng cao 12, Nxb Đại
học Sư phạm
2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (ngày 15/02/2012), Quy chế Tổ chức và hoạt
động của trường trung học phổ thông chuyên, Ban hành kèm theo Thông tư số: 06/2012/TT-BGDĐT
3 Phạm Kim Chung (2011), Bài giảng chuyên đề, phương pháp dạy
học Vật lý Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
4 Phạm Kim Chung (2006), Bài giảng phương pháp dạy học Vật lí ở
trường Trung học phổ thông, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
5 Vũ Cao Đàm (2011) Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nhà
xuất bản Giáo dục Việt Nam
6 Nguyễn Phú Đồng (2013), Bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý, tập 1, Nhà
xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh
7 Phạm Minh Hạc (1996), Tuyển tập Tâm lý học J.Piaget, NXB
Giáo dục
8 Nguyễn Thị Mỹ Lộc ( 2009), Tâm lý học giáo dục, Nhà xuất bản Đại
học quốc gia Hà Nội
9 Phạm Hữu Tòng (1989), Phương pháp dạy bài tập vật lý, Nxb Giáo
dục
10 Phạm Hữu Tòng (1994), Bài tập về phương pháp dạy bài tập vật lí,
Nxb Giáo dục
11 Đỗ Ngọc Thống (2007), “Bồi dưỡng học sinh giỏi ở một số nước
phát triển”, http://edu.hochiminhcity.gov.vn