ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT HỒ XUÂN HUY §ÞA VÞ PH¸P Lý CñA NG¦êI CHÊP HµNH ¸N KH¤NG BÞ T¦íC Tù DO TRONG LUËT THI HµNH ¸N H×NH Sù VIÖT NAM (TR£N C¥ Së Sè LIÖU THùC TIÔN §ÞA BµN TØNH HßA B×NH) LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT HỒ XUÂN HUY §ÞA VÞ PH¸P Lý CñA NG¦êI CHÊP HµNH ¸N KH¤NG BÞ T¦íC Tù DO TRONG LUËT THI HµNH ¸N H×NH Sù VIÖT NAM (TR£N C¥ Së Sè LIÖU THùC TIÔN §ÞA BµN TØNH HßA B×NH) Chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
HỒ XUÂN HUY
§ÞA VÞ PH¸P Lý CñA NG¦êI CHÊP HµNH ¸N KH¤NG BÞ T¦íC Tù DO TRONG LUËT THI HµNH ¸N H×NH Sù VIÖT NAM (TR£N C¥ Së Sè LIÖU THùC TIÔN §ÞA BµN TØNH HßA B×NH)
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
HỒ XUÂN HUY
§ÞA VÞ PH¸P Lý CñA NG¦êI CHÊP HµNH ¸N KH¤NG BÞ T¦íC Tù DO TRONG LUËT THI HµNH ¸N H×NH Sù VIÖT NAM (TR£N C¥ Së Sè LIÖU THùC TIÔN §ÞA BµN TØNH HßA B×NH)
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60 38 01 04
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN KHẮC HẢI
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các từ viết tắt
Danh mục bảng
MỞ ĐẦU 1
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA
NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DOError! Bookmark not defined 1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP
HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined
1.1.2 Khái niệm địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined 1.1.3 Đặc điểm địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined
1.2 MỘT SỐ NÉT VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC QUY ĐỊNH
PHÁP LUẬT VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH
ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
1.2.1 Giai đoạn từ tháng 8/1945 đến năm 1992 Error! Bookmark not defined
1.2.2 Giai đoạn từ năm 1992 tới trước khi nghị định 60/2000/NĐ-CP ngày
30/10/2000 có hiệu lực pháp luật Error! Bookmark not defined
1.3 MỘT SỐ CHUẨN MỰC QUỐC TẾ VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA
NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DOError! Bookmark not defined
Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VỀ
ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ
TƯỚC TỰ DO VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRÊN ĐỊA BÀN
TỈNH HÒA BÌNH Error! Bookmark not defined
2.1 CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VỀ ĐỊA
VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC
TỰ DO Error! Bookmark not defined
Trang 42.1.1 Quyền của người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined
2.1.2 Nghĩa vụ của người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined
2.2 THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT THI
HÀNH ÁN HÌNH SỰ VỀ VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI
CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO TRÊN ĐỊA BÀN
TỈNH HÒA BÌNH Error! Bookmark not defined
2.2.1 Đặc điểm về địa lý, dân cư, kinh tế, xã hội và hoạt động của các loại
tội phạm trên địa bàn tỉnh Hòa Bình Error! Bookmark not defined
2.2.2 Thực trạng thi hành pháp luật thi hành án hình sự về địa vị pháp lý của
người chấp hành án không bị tước tự do trên địa bàn tỉnh Hòa BìnhError! Bookmark not defined
2.3 MỘT SỐ TỒN TẠI, HẠN CHẾ VÀ NGUYÊN NHÂNError! Bookmark not defined
2.3.1 Một số tồn tại, hạn chế trong việc đảm bảo địa vị pháp lý của người
chấp hành án không bị tước tự do Error! Bookmark not defined
2.3.2 Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong việc đảm bảo địa vị
pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự doError! Bookmark not defined
Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO ĐẢM BẢO ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA
NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DOError! Bookmark not defined 3.1 CƠ SỞ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VỀ
ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ
TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP
LUẬT VỀ ĐẢM BẢO ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP
HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
3.2.1 Sửa đổi, bổ sung những hạn chế bất cập trong luật thực địnhError! Bookmark not defined
3.2.2 Nghiên cứu tăng cường khả năng, điều kiện áp dụng và bổ sung các
hình phạt không tước tự do trong Bộ luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined
3.3 GIẢI PHÁP NÂNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP
LUẬT THI VÈ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN
KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO Error! Bookmark not defined
Trang 53.3.1 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Error! Bookmark not defined
3.3.2 Nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền trong thi
hành án Error! Bookmark not defined
3.3.3 Tăng cường ý thức chấp hành án đối với cá nhân người chấp hành án
và với gia đình của họ Error! Bookmark not defined
3.3.4 Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát trong việc đảm bảo địa vị
pháp lý của người chấp hành án không tước tự doError! Bookmark not defined
3.3.5 Đảm bảo các điều kiện cần thiết và có chế độ chính sách cho cán bộ
làm công tác thi hành án phạt không tước tự doError! Bookmark not defined
3.3.6 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luậtError! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Ngày 17/6/2010 với sự ra đời của Luật thi hành án hình sự đã đánh dấu một bước tiến lớn trong hoạt động lập pháp của Nhà nước ta nói chung, trong lĩnh vực Luật hình sự nói riêng, việc ra đời Luật thi hành án hình sự đã góp phần quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp cũng như bảo đảm tốt hơn quyền tự
do, dân chủ của công dân Luật thi hành án hình sự năm 2010 đã quy định rõ về nguyên tắc, trình tự, thủ tục, tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan có thẩm quyền trong thi hành bản án, quyết định có hiệu lực của tòa án, quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong thi hành án hình sự, biện pháp tư pháp, đặc biệt Luật thi hành án hình sự đã có những quy định chi tiết, cụ thể, rõ ràng về địa vị pháp lý của người chấp hành án
Về mặt lý luận: Địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do vẫn chưa được quan tâm, chú trọng nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình khoa học trong nước nào nghiên cứu độc lập vấn đề này, chưa đưa ra được khái niệm cũng như các đặc điểm cơ bản
về người chấp hành án không tước tự do nói chung và về địa vị pháp lý của người chấp hành án không tước tự do nói riêng Việc phân biệt người chấp hành án không tước tự do, địa vị pháp lý của họ so với những người chấp hành án hạn chế tự do, người chấp hành án tước tự do, người chấp hành án bị tước quyền sống chưa được thực hiện Xuất phát từ thực trạng trên việc nghiên cứu về địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do là một vấn đề bức thiết đặt ra
Về mặt lập pháp: Các quy định pháp luật hiện hành tương đối đầy đủ, đảm bảo cho quá trình thi hành án hình sự được diễn ra theo đúng trình tự, đúng mục đích đề ra và nhất là đảm bảo địa vị pháp lý của người chấp hành án đồng thời phần nào đã đáp ứng được yêu cầu của các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp Tuy nhiên cũng cần nhận định rằng các quy định về thi hành án hình sự nói chung và địa
Trang 7vị pháp lý của người chấp hành án nói riêng được ban hành rải rác ở nhiều văn bản pháp luật và ở những thời điểm khác nhau nên còn tản mạn, hiệu lực pháp lý chưa cao, bộc lộ những hạn chế, bất cập và chưa đồng bộ, nhiều quy định không còn phù hợp và vẫn chưa có sự thống nhất, phần lớn các hướng dẫn còn mang tính đơn hành, hướng dẫn cụ thể việc áp dụng hình phạt đối với từng loại người chấp hành án Điều này làm giảm hiệu lực cũng như hiệu quả của công tác thi hành án, tạo sự khó khăn trong quá trình áp dụng
Về mặt thực tiễn: Việc bảo đảm địa vị pháp lý của những người chấp hành
án không bị tước tự do không chỉ cần có sự tham gia của các cơ quan thi hành án hình sự chuyên trách mà cần có sự tham gia của chính quyền địa phương, của các
cơ quan nhà nước và các tổ chức, cá nhân khác Việc quản lý, giám sát, giáo dục những người chấp hành án không bị tước tự do là vô cùng khó khăn, phức tạp đòi hỏi các chủ thể có chức năng quyền hạn phải có chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, đồng thời phải thực sự khách quan, trung thực, huy động được sự tham gia của toàn
xã hội Về phía người chấp hành án nhiều quyền lợi mà bản thân họ được hưởng đã không được thực hiện triệt để trên thực tế như việc miễn, giảm thời gian chấp hành
án, việc xét giảm thời hạn xóa án tích, việc khiếu nại, tố cáo cách hành vi vi phạm… cùng với đó tình trạng người chấp hành án chưa tuân thủ những nghĩa vụ quy định trong pháp luật thi hành án vẫn diễn ra phổ biến, cá biệt có những trường hợp tái phạm hành vi phạm tội Qua nghiên cứu trên địa bản tỉnh Hòa Bình có thể thấy những người chấp hành án không bị tước tự do có sự biến động theo từng năm Công tác quản lý, giáo dục người chấp hành án của các cơ quan thi hành án vẫn tồn tại nhiều sai phạm, yếu kém Thêm vào đó đa phần những người chấp hành án là những người dân tộc thiểu số, có dân trí thấp việc họ được bảo đảm quyền cũng như thực hiện nghĩa vụ trong quá trình thi hành án còn rất hạn chế
Như vậy xuất phát từ những hạn chế trong lý luận, lập pháp và thực tiễn của việc đảm bảo địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do, ngoài ra trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện công cuộc cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lực cải cách tư
Trang 8pháp đến năm 2020 Việc tiếp tục nghiên cứu các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về việc đảm bảo địa vị pháp lý của người chấp hành án không
bị tước tự do để làm sáng tỏ về mặt lý luận và đưa ra những giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả của việc áp dụng những quy định đó mang ý nghĩa quan trọng, đồng thời xuất phát từ tình hình thực tế của địa phương nơi sinh sống tôi xin lựa
chọn đề tài “Địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do trong Luật
thi hành án hình sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Hòa Bình)”
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Trong thời gian qua có một số công trình khoa học đã nghiên cứu đến địa vị
pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do trong Luật thi hành án hình sự Việt Nam” Nhìn chung, các công trình khoa học chỉ nghiên cứu, đề cập đến một số
khía cạnh mà chưa tập trung nghiên cứu toàn diện, đi sâu phân tích cũng như chưa đưa ra những đánh giá, nhận xét cụ thể về vấn đề này
Về giáo trình, sách chuyên khảo, bình luận khoa học có một số công trình đề cập đến vấn đề địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do như: Võ
Khánh Vinh (Chủ biên), pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam, những vấn đề lý
luận và thực tiễn, nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội năm 2006; TS Trần Minh Hưởng, bình luận khoa học Luật Thi hành án hình sự và các quy định mới nhất về thi hành
án hình sự, nhà xuất bản: Thời đại, Hà Nội năm 2010; Nguyễn Ngọc Anh (chủ
biên), Bình luận Luật Thi hành án hình sự năm 2010, nhà xuất bản Chính trị Quốc
gia, Hà Nội năm 2012… Ngoài ra một số công trình khác liên quan chặt chẽ đến việc thi hành án, mắt xích cuối cùng kiểm tra lại tính hiệu quả trên thực tế của các quy định trong bộ luật hình sự nói chung và hệ thống hình phạt nói riêng như:
PGS.TS Trịnh Quốc Toản, “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình phạt bổ sung
trong luật hình sự Việt Nam”, nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nôi năm
2011; TS Trịnh Tiến Việt, “Kiểm soát xã hội đối với tội phạm”, nhà xuất bản Chính
trị quốc gia, Hà Nội năm 2014…
Một số tác giả cũng đã công bố một số bài báo tiêu biểu có đề cập đến vấn đề
địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do như sau: GS-TSKH Lê
Trang 9Cảm, “Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về chính sách thi hành án hình sự”, tạp chí Kiểm sát số 10 năm 2006; Đỗ Văn Chỉnh, “Những quy định mới về thi hành án
hình sự”, tạp chí Toà án nhân dân Số 3 năm 2011; Nguyễn Văn Tuấn, “Một số vướng mắc trong công tác thi hành án hình sự và kiến nghị hoàn thiện”, tạp chí Tòa
án nhân dân số 7 năm 2012; Đàm Cảnh Long, “Cần hoàn thiện các quy định của
luật về thi hành án hình sự nhằm nâng cao hiệu quả công tác thi hành án hình sự của tòa án”, tạp chí Kiểm sát số 20 năm 2014…
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, khảo sát cho thấy những công trình trên đã giải quyết một số khía cạnh nhất định các quy định về địa vị pháp lý của người chấp
hành án không bị tước tự do, tuy nhiên chưa có một công trình nghiên cứu nào toàn
diện, hệ thống về mặt lý luận, lập pháp và thực tiễn về các quy định pháp luật về địa
vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do và đặc biệt là trên cơ sở số liệu của địa bàn tỉnh Hòa Bình Như vậy, tình hình nghiên cứu trên khẳng định việc
nghiên cứu đề tài “Địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do trong
Luật thi hành án hình sự Việt Nam – Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Hòa Bình” là đòi hỏi khách quan, cần thiết và có tính thực tiễn
3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận văn
3.1 Mục đích nghiên cứu của luận văn
Mục đích nghiên cứu của luận văn là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định pháp luật hiện hành về địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do, tiến hành so sánh, nhận xét, đánh giá sự hoàn thiện, đúng đắn cũng như sự phù hợp các quy định pháp luật thực định với thực tiễn áp dụng Từ đó tìm ra những nguyên nhân, hạn chế của các quy định pháp luật hình sự nói chung, đề ra những hướng khắc phục, các kiến giải lập pháp nhằm hoàn thiện pháp luật thực định Đồng thời đưa ra những giải pháp góp phần quản lý, giáo dục tốt đối với những người chấp hành án không bị tước tự do nhằm bảo đảm mục đích của hình phạt, đề ra những biện pháp nhằm bảo vệ quyền của những người chấp hành án không bị tước tự do nói riêng nhằm bảo đảm quyền con người đã được ghi nhận cụ thể trong Hiến pháp năm 2013
Trang 103.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
Để đạt được mục đích trên, việc nghiên cứu phải giải quyết được những nhiệm vụ sau:
Nghiên cứu về mặt lý luận khái niệm và đặc điểm địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do
Nghiên cứu và so sánh trên cơ sở các quy định của pháp luật quốc tế tìm ra những điểm tương đồng và chưa tương đồng, phù hợp, chưa phù hợp, để sửa đổi pháp luật hiện hành
Nghiên cứu những quy định cụ thể về địa vị pháp lý (quyền và nghĩa vụ) của người chấp hành án không bị tước tự do trong pháp luật hiện hành của Việt Nam Chủ yếu nghiên cứu những quy định trong Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự và Luật thi hành án hình sự đối với người người chấp hành án phạt cảnh cáo, người chấp hành án phạt tiền và người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, từ đó rút ra những tồn tại, hạn chế của các quy định trong luật thực định Việt Nam cần khắc phục
Nghiên cứu đánh giá thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về địa vị pháp lý của người chấp hành án không bị tước tự do từ năm 2010 (cụ thể trên phạm
vi tỉnh Hòa Bình) đến năm 2014 nhằm tìm ra những những khó khăn, vướng mắc, những điều bất hợp lý khi áp dụng trên thực tế, cũng như những nguyên nhân, điều kiện dẫn đến những vấn đề còn tồn tại đó
Từ đó, đưa ra các giải pháp trên các phương diện pháp lý, thực tiễn áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định pháp luật về địa vị pháp của người chấp hành án không bị tước tự do
3.3 Phạm vi nghiên cứu của luận văn
Luận văn nghiên cứu và giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn các quy định pháp luật về địa vị của người chấp hành án không tước tự do dưới góc độ là một trong những điều kiện, cơ sở để bảo đảm mục đích của hình phạt và bảo đảm quyền con người, đồng thời tìm ra những nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế
để kiến nghị những giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự thực định nói chung và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật
