Quan hệ tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa ở việt nam

Chất lượng sống của con người là một nhân tố quan trọng trong đánh giá một xã hội phát triển, nó thể hiện trên các phương diện, như chăm sóc y tế, sức khoẻ của công dân, giáo dục, trình độ dân trí, an sinh xã hội, bình đẳng giới... Thực tế cho thấy, không nhất thiết một xã hội có tăng trưởng kinh tế cao thì chất lượng sống của con người được đảm bảo và nâng cao tương ứng, như Bhutan, quốc gia tăng trưởng kinh tế trung bình nhưng thường xuyên được coi là quốc gia hạnh phúc nhất thế giới. Ở nhiều nước tư bản phát triển, các vấn đề bạo lực, khủng bố, an ninh xã hội, kỳ thị chủng tộc và văn hoá đang có nguy cơ gia tăng. Do vậy, bảo đảm chất lượng sống của con người ở một xã hội cụ thể thì tăng trưởng kinh tế không phải là nhân tố quyết định duy nhất, mà nó còn phụ thuộc vào chế độ xã hội, cách tổ chức và quản lý xã hội. Và hơn nữa, còn là cái nền tảng văn hoá, đạo đức của một xã hội.

tế, sức khoẻ của công dân, giáo dục, trình độ dân trí, an sinh xã hội, bình đẳnggiới Thực tế cho thấy, không nhất thiết một xã hội có tăng trưởng kinh tếcao thì chất lượng sống của con người được đảm bảo và nâng cao tương ứng,như Bhutan, quốc gia tăng trưởng kinh tế trung bình nhưng thường xuyênđược coi là quốc gia hạnh phúc nhất thế giới Ở nhiều nước tư bản phát triển,các vấn đề bạo lực, khủng bố, an ninh xã hội, kỳ thị chủng tộc và văn hoáđang có nguy cơ gia tăng Do vậy, bảo đảm chất lượng sống của con người ởmột xã hội cụ thể thì tăng trưởng kinh tế không phải là nhân tố quyết định duynhất, mà nó còn phụ thuộc vào chế độ xã hội, cách tổ chức và quản lý xã hội.

Và hơn nữa, còn là cái nền tảng văn hoá, đạo đức của một xã hội

Văn hóa có vai trò quan trọng với phát triển kinh tế Nếu được khaithác, phát huy tốt sẽ trở thành một động lực to lớn đối với sự phát triển kinh

tế Trong bài viết “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội vàcon đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Tổng Bí thư Nguyễn PhúTrọng khẳng định một định hướng căn bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam là việc: “Chúng ta coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xãhội, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc; xácđịnh phát triển văn hóa đồng bộ, hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ,công bằng xã hội” Đó cũng chính là một phần quan trọng của công cuộc xâydựng chủ nghĩa xã hội - quá trình “kiến tạo một kiểu xã hội mới về chất”.Phát triển kinh tế gắn với văn hóa phải vừa là mục tiêu, vừa là nhiệm vụ trongxây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Tăng trưởng kinh tế luôn là vấn đề được các nước đang phát triển quan

tâm hàng đầu Tăng trưởng kinh tế được thường được xem xét cả về số lượng

và chất lượng, trong đó mặt số lượng thường được nhấn mạnh hơn Về mặt số lượng, tăng trưởng kinh tế thường được đo đếm bằng tốc độ tăng trưởng giá

trị tổng sản phẩm quốc dân (GDP) và thu nhập bình quân đầu người(GNI/người) Về mặt chất lượng, tăng trưởng kinh tế được nhìn nhận từnhững yếu tố bên trong, gắn liền với tính chất, hiệu quả của quá trình tăngtrưởng, như: năng suất lao động, chỉ số cạnh tranh, mức độ tiêu hao nhiênliệu, năng lượng, mức độ ảnh hưởng đến môi trường, v.v

Tăng trưởng kinh tế tạo ra cơ sở vật chất cho sự phát triển chung của xãhội Chỉ có tăng trưởng kinh tế mới tạo ra các điều kiện cần thiết cho pháttriển văn hóa và thực hiện tiến bộ xã hội, bảo vệ môi trường sống an toàn cho

con người Bản thân nội hàm của tăng trưởng kinh tế bao gồm hai mặt: số lượng và chất lượng Thông thường, trong giai đoạn đầu của phát triển, mặt

tăng trưởng số lượng được quan tâm nhiều hơn, coi như mục tiêu ưu tiên.Trong điều kiện đó, quá trình tăng trưởng kinh tế không tránh khỏi dẫn đếnnhững ảnh hưởng tiêu cực nhất định đến xã hội và con người Nguồn gốc củanhững ảnh hưởng tiêu cực đó thường do sự nhận thức chưa đầy đủ tác độngcủa các hoạt động phát triển sản xuất, không kịp thời đưa ra các chính sách đểngăn chặn, giải quyết, không kiểm soát tốt hoặc không đủ nguồn lực, thiếuđiều kiện kỹ thuật giải quyết các tác động tiêu cực đó Chỉ khi sự tăng trưởngđạt đến mức độ nhất định nào đó, vấn đề chất lượng mới được thực sự quantâm một cách đầy đủ và có hiệu quả Đó là khi sự tăng trưởng kinh tế giúp

tăng cường cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, nguồn lực tài chính và nhất lànguồn lực con người được tăng cường về chất lượng và kỹ năng quản trị, bảođảm cho chất lượng của tăng trưởng kinh tế.

Văn hoá là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng

tạo ra trong quá trong hoạt động thực tiễn và nhằm phục vụ cho cuộc sống, sựphát triển của chính con người Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: vì lẽ sinhtồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh

ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệthuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phươngthức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Vănhoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòihỏi của sự sinh tồn Văn hóa chính là toàn bộ những biểu hiện xã hội của conngười, nó là sản phẩm của con người nhưng cũng là điều kiện, môi trườngcho sự phát triển của con người Con người là biểu hiện tập trung nhất củavăn hóa Nói cách khác, văn hóa là một bộ phận không thể tách rời của conngười, vậy nên sự phát triển xã hội bao giờ cũng gắn bó hữu cơ chặt chẽ giữacải thiện đời sống vật chất và thúc đẩy sự phát triển của văn hóa

Nói đến văn hóa là nói đến hai bộ phận: Văn hóa vật thể và văn hóa phi

vật thể Văn hóa vật thể là khía cạnh thực tế xã hội, như: các di sản vật chất,

công trình xây dựng, các sản phẩm văn hoá, thiết chế văn hoá vật chất, v.v

Nó bao gồm việc chế tác, sử dụng, trao đổi các sản phẩm vật chất, hành vi,cách thức và các chuẩn mực của con người khi tham gia các công việc đó

Người ta còn gọi đây là “phần cứng” của văn hóa Văn hóa phi vật thể là các

yếu tố của đời sống tinh thần của con người, bao gồm: lối sống, đạo đức, đứctin, ý thức dân tộc, tinh thần yêu nước, các giá trị tinh hoa truyền thống, các

hệ giá trị phổ biến của con người, của xã hội và cộng đồng, v.v Các yếu tố

văn hóa phi vật thể tạo thành cốt lõi của vốn xã hội của nền kinh tế, sức mạnhnội sinh quan trọng của phát triển đất nước.

Phát triển văn hóa chính là sự thay đổi các yếu tố văn hóa vật thể, phi

vật thể theo chiều hướng tích cực, tiến bộ nhằm đáp ứng các nhu cầu cuộcsống của con người ngày càng phong phú hơn, với chất lượng ngày càng caohơn Theo nghĩa chung nhất, phát triển văn hóa cũng chính là sự phát triển cácphẩm chất, giá trị trong đời sống tinh thần của con người, của cộng đồng Sựphát triển ấy gắn liền và là logic tất yếu của nền tảng vật chất của nó, tức làkinh tế Đến lượt nó, sự phát triển các giá trị, phẩm chất của con người, củacộng đồng lại trở thành nguồn sống nuôi dưỡng, củng cố và phát triển các giátrị chung của quốc gia, dân tộc, tăng cường nguồn lực nội sinh cho sự pháttriển xã hội, gia tăng sức mạnh của vốn xã hội của nền kinh tế quốc gia Như

C Mác đã nói: Sự phát triển của chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, vănhọc, nghệ thuật… đều dựa trên cơ sở sự phát triển kinh tế, nhưng tất cả chúngcũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế

2 Nội dung của quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa

Tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ công bằng

xã hội có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại với nhau, vừa tạo tiền đềvừa làm điều kiện của nhau Tăng trưởng kinh tế là điều kiện để phát triển vănhóa và thực hiện tốt tiến bộ, công bằng xã hội, nếu tăng trưởng kinh tế cao vàbền vững là thước đo của phát triển văn hóa, còn không tăng trưởng kinh tế sẽkhông có điều kiện thuận lợi cho phát triển văn hóa Bên cạnh đó, phát triểnvăn hóa gắn với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội là biểu hiện về mặt chấtcủa tăng trưởng kinh tế Như vậy tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa cóquan hệ nhân quả với nhau, không phải là hai mặt đối lập

Một là, tăng trưởng kinh tế tạo cơ sở, điều kiện để phát triển văn hóa, đồng thời đặt yêu cầu phát triển văn hóa những nội dung, hình thức mới

Đời sống của con người cũng như của xã hội bao gồm hai mặt vật chất

và tinh thần Nếu kinh tế là nền tảng vật chất của xã hội, đáp ứng nhu cầu vậtchất của con người và xã hội, thì văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, đápứng nhu cầu tinh thần của con người và xã hội Tăng trưởng kinh tế là cơ sở vàđiều kiện quan trọng hàng đầu cho sự phát triển văn hóa, phát triển văn hóachính là mục tiêu và động lực của tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế phảinhằm mục tiêu phát triển văn hóa, phát triển con người Sức sản xuất càng pháttriển, thì quan hệ giữa văn hoá và kinh tế càng mật thiết Mọi hoạt động kinh tế

từ thiết kế sản phẩm tới trao đổi và sử dụng sản phẩm đều thấm sâu yếu tố vănhoá, vì toàn bộ quá trình kinh tế đều là hoạt động của người, và con người,thông qua các hoạt động của mình thiết lập, các quan hệ giữa con người với tựnhiên, giữa con người với con người Hiện nay, toàn cầu hoá kinh tế và sự pháttriển như vũ bão của khoa học kỹ thuật đã tạo điều kiện đề kinh tế phát triểnnhanh chóng, và những thay đổi trong phát triển kinh tế có tác động rất lớn đếnvăn hóa Mặt khác, chỉ khi những quyết sách và chiến lược phát triển kinh tếmang hàm lượng văn hóa cao, thì sự phát triển mới thật sự có giá trị

Hiện nay, tăng trưởng kinh tế gắn chặt chẽ với phát triển văn hoá còn vìbên cạnh yếu tố vốn, kỹ thuật, tài nguyên, thì lao động, nhất là năng lực sángtạo của con người ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng hơn của sự giàu

có và phát triển Một chính sách phát triển đúng đắn phải là một chính sáchlàm cho các yếu tố văn hóa thấm sâu vào tất cả các lĩnh vực hoạt động sángtạo của con người, nhân tố văn hóa phải trở thành nội dung quan trọng của hệthống chính sách, chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế của Đảng và Nhànước Do đó, giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa quan hệ hữu cơ,tạo tiền đề cho nhau trong một thể thống nhất của sự phát triển bền vững

Kinh tế không có mục đích tự thân, mà vì mục tiêu lợi ích của conngười Tăng trưởng kinh tế là cơ sở quan trọng để giải quyết việc làm, giảmthất nghiệp, tăng thêm mức thu nhập của dân cư, nâng cao mức sống của nhân

dân, giảm bớt tình trạng đói nghèo, cải thiện chất lượng cuộc sống, làm chovăn hóa, giáo dục phát triển mạnh mẽ và phát huy vai trò của nó

Trong thời đại ngày nay, khoa học, công nghệ phát triển với tốc độnhanh chóng, nhất là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0) đã thúc đẩy

sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu, tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hóa - xãhội, kéo theo các nhu cầu vật chất và tinh thần của con người có sự tăng lên,trong đó có nhu cầu về văn hóa, được biểu hiện như sau:

Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế đã góp phần giải phóng các tiềm năng kinh

tế Quá trình dân chủ hóa đời sống kinh tế, cùng với vai trò chủ đạo của kinh tếnhà nước, sự tồn tại và phát triển của các thành phần kinh tế khác đã đóng gópmột cách tích cực, to lớn vào sự phát triển kinh tế chung của đất nước

Thứ hai, tăng trưởng kinh tế đã góp phần đa dạng hóa và năng động

hoá nền sản xuất, tạo điều kiện cho quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội,thúc đẩy nhanh tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế Trong những năm gần đây,

để đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế, Đảng và nhà nước ta chủ trương đẩymạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước gắn với phát triển kinh tế trithức, làm cho lực lượng sản xuất phát triển đa dạng, phong phú và nhanh hơn,

để tăng năng suất lao động, có đủ sức cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tếthành công, khắc phục tình trạng lạc hậu của lực lượng sản xuất, của lao độngthủ công, lao động nông nghiệp

Thứ ba, tăng trưởng kinh tế có tác dụng thúc đẩy hình thành thói quen

suy nghĩ về tính hiệu quả, tính thiết thực của công việc

Sự tiêu dùng các sản phẩm văn hóa tạo ra yếu tố “cầu” để cho lựclượng sản xuất tạo ra “cung” Điều này phụ thuộc vào sự tăng trưởng kinh tếcủa mỗi quốc gia Kinh tế tăng trưởng sẽ tác động mạnh mẽ đến lĩnh vực sảnxuất các sản phẩm, dịch vụ văn hóa Tốc độ tăng trưởng kinh tế và sự gia tăngnhu cầu giải trí cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn

hóa Xét về lâu dài kinh tế không phát triển thì văn hóa cũng không phát triển.Tăng trưởng kinh tế là cơ sở, điều kiện quan trọng để phát triển văn hóa.

Kinh tế tăng trưởng góp phần cải tạo hạng mục công nghiệp văn hóatruyền thống phát triển Đẩy nhanh việc điều chỉnh kết cấu doanh nghiệp vănhóa, nâng cao hàm lượng khoa học - kỹ thuật của công nghiệp văn hóa Tăngtrưởng kinh tế tạo cơ sở để xây dựng văn hóa, nhất là công nghiệp văn hóa cóquy mô lớn, thực lực, sức cạnh tranh cao Từ đó tạo tiền đề để lấy phát triểncông nghiệp văn hóa nhằm phát huy mạnh mẽ sự kết hợp giữa văn hóa truyềnthống với tăng trưởng kinh tế; làm sống động tài nguyên văn hóa; phát triển

du lịch bền vững gắn với văn hóa cộng đồng

Hai là, phát triển văn hóa góp phần quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, phát triển kinh tế

Văn hóa có vai trò quan trọng với tư cách là nhân tố trực tiếp tham giavào quá trình phát triển kinh tế Tiềm năng phát triển của mỗi quốc gia gồmnhiều yếu tố, mà yếu tố quyết định là văn hóa, được thể hiện qua năng lựcsáng tạo, trí tuệ, tài năng, đạo đức của con người ở quốc gia đó Văn hóa khơidậy mọi tiềm năng sáng tạo của con người, quyết định sự tăng trưởng và pháttriển bền vững Vậy nên, trong xã hội hiện đại, các yếu tố nền tảng của vănhóa, nếu được khai thác, phát huy sẽ trở thành một động lực to lớn đối với sựphát triển kinh tế Văn hóa có quy luật vận động, phát triển riêng, có tính độclập tương đối, không hoàn toàn phụ thuộc vào kinh tế, thậm chí có khi vănhóa phát huy sức mạnh tỷ lệ nghịch với sức mạnh kinh tế Thực tiễn cho thấy,trong điều kiện một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, song thắng lợi trong đấutranh cách mạng có sự đóng góp to lớn của văn hóa Phát triển văn hóa tạo ramôi trường thuận lợi cho tăng trưởng kinh tế bền vững Tức là phát triển vănhóa sẽ điều chỉnh cho tăng trưởng hiện tại không ảnh hưởng đến tương lai vàkhông ảnh hưởng đến lĩnh vực khác

Văn hóa là mục tiêu của sự tăng trường kinh tế

Tăng trưởng kinh tế để phát triển con người, làm cho cuộc sống củacon người ngày càng tốt đẹp hơn trong sự kết hợp hài hòa giữa điều kiện vậtchất và điều kiện tinh thần, giữa mức sống cao và lối sống đẹp, được an toàn,phát triển toàn diện, bền vững và xây dựng một xã hội tốt đẹp Tiếp đó, vănhóa là mục tiêu tăng trưởng kinh tế - tức là tăng trưởng kinh tế hướng đến làmgiàu các giá trị văn hóa Mọi chủ trương, chính sách phát triển kinh tế đềuhướng đến làm giàu giá trị văn hóa Vì vậy, văn hóa đóng vai trò là mục tiêutrước mắt và lâu dài của sự tăng trưởng kinh tế.

Văn hóa là động lực của sự tăng trưởng kinh tế

Động lực phát triển kinh tế - xã hội bao gồm nhiều yếu tố, trong đó, tiềmnăng sáng tạo to lớn của nguồn lực con người (tiềm lực văn hóa) đóng vai tròchủ yếu tạo thành một hệ thống động lực cho phát triển kinh tế - xã hội Vai trò

to lớn của văn hoá trong tăng trưởng kinh tế ngày càng tăng đã và đang thứctỉnh các quốc gia, các nhà chính trị, các nhà kinh tế có sự cân nhắc nghiêm túcđến phát triển văn hoá trong chiến lược phát triển kinh tế và xác định mục tiêu,nhiệm vụ cụ thể trong từng giai đoạn Tăng trưởng, phát triển kinh tế khôngphải dựa vào cơ bắp, mà dựa vào hàm lượng trí tuệ trong lao động, sản xuất

Hiện nay những thành tựu của khoa học, công nghệ hiện đại, nhất làcuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được ứng dụng rộng khắp, khoa học

đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, trong lòng nhân loại đang phát triểnnền kinh tế tri thức thì năng suất, chất lượng, hiệu quả của sản xuất xã hội sẽngày càng gia tăng Điều này làm cho kinh tế có sự phát triển mạnh mẽ cả về

số lượng và chất lượng và không ngừng gia tăng về giá trị và hiệu quả kinh tế

Ví dụ ở Mỹ, giá trị sản lượng của ngành công nghiệp văn hóa

và nghệ thuật ước tính đạt gần 919.7 tỷ USD, chiếm 4,3%tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của nước này vào năm

2017 Với giá trị như vậy, ngành công nghiệp văn hóa và nghệthuật đóng góp cho nền kinh tế của Mỹ nhiều hơn các ngành

công nghiệp xây dựng, vận tải và hậu cần, du lịch, mỏ, tiệních và nông nghiệp.1

Văn hóa điều tiết sự tăng trưởng kinh tế.

Văn hóa giúp cho phát triển kinh tế một cách cân đối, giữa các thànhphần, giữa trước mắt và tương lai Văn hóa tạo tiền đề định hướng, điều tiếtmục tiêu tăng trưởng kinh tế (không quá nóng) Mục tiêu của tăng trưởng kinh

tế nếu được định hướng của văn hóa thì tăng trưởng kinh tế sẽ bền vững vàngược lại kinh tế sẽ bị khủng hoảng Văn hóa trực tiếp trở thành một lĩnh vựckinh tế như kinh tế văn hóa, công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa, sản nghiệpvăn hóa, có hiệu suất kinh tế cao là công nghiệp văn hóa Theo Tổ chức Giáodục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO), ngành công nghiệp vănhóa gồm hai nhóm ngành Nhóm các ngành công nghiệp văn hóa cốt lõi gồm

11 ngành là bảo tàng, triển lãm, thư viện; biểu diễn nghệ thuật; lễ hội; nghệthuật thị giác, thủ công mỹ nghệ; thiết kế; xuất bản; truyền hình, phát thanh;điện ảnh và video; nhiếp ảnh; truyền thông tương tác Nhóm ngành côngnghiệp văn hóa mở rộng gồm 7 ngành là dụng cụ âm nhạc, thiết bị âm thanh,kiến trúc, quảng cáo, thiết bị in, phần mềm và phần cứng nghe nhìn

Như vậy, thực chất quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển vănhóa là quan hệ giữa đời sống vật chất với đời sống tinh thần của xã hội gắn bómật thiết với nhau Tăng trưởng kinh tế làm nền tảng vững chắc để kích thíchphát triển văn hóa, còn văn hóa tạo ra “sân chơi” và giá trị để kinh tế tiếp tụctăng trưởng Văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy tăng trưởngkinh tế và nằm ngay trong các hoạt động kinh tế

II QUAN HỆ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI PHÁT TRIỂN VĂN HÓA, PHƯƠNG HƯỚNG TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Quan hệ tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa ở Việt Nam

1 Theo Báo cáo tóm tắt của Quỹ hỗ trợ nghệ thuật và Phòng phân tích kinh tế, Bộ Thương mại Hoa Kỳ, 2021.

Tổng kết hơn 35 năm đổi mới, chúng ta phấn khởi với những thành tựu

to lớn, có ý nghĩa lịch sử nhưng cũng cảm thấy lo lắng trước những hạn chế

và yếu kém Muốn vượt lên trên thực trạng hiện nay, cần phải đặt những thànhtựu bên cạnh những hạn chế như hai mặt của một vấn đề Đó là cách nhìn hệthống cho phép thấy rõ thực chất vấn đề và gợi ý về giải pháp Nước ta đã liêntục đạt mức tăng trưởng cao về số lượng trong nhiều năm (từ 2008-2018 luôntăng trưởng GDP ở mức hai con số) Đó là thành tựu nổi bật Nhưng mặtkhác chất lượng và hiệu quả còn thấp kém do trình độ khoa học, công nghệ vàtrình độ lãnh đạo, quản lý còn thấp, chưa chủ động sáng tạo trong bối cảnhthực tiễn biến đổi nhanh; tình trạng tham nhũng, lãng phí khá phổ biến vàngày càng nghiêm trọng, những vụ tham ô, tham nhũng như Việt Á chỉ là mặtnổi của tảng băng Cũng nên lưu ý rằng những tổn thất lớn do tham nhũng,quan liêu, lãng phí đều được tính trong GDP hằng năm

Nhìn vấn đề kinh tế ở cả hai mặt nói lên điều gì? Tư duy kinh tế đãđược đổi mới một bước tạo ra thành tựu về kinh tế, nhưng nhận thức về khoahọc, công nghệ, về đạo đức, văn hóa trong kinh tế thị trường thì chậm trễnhiều so với kinh tế Sự phát triển không đồng bộ ấy là sự phát triển chưa bềnvững vì thiếu vai trò cần có của văn hóa

Đổi mới kinh tế đã nâng cao một bước mức sống của nhân dân mộtcách phổ biến ở đô thị và nông thôn, nhưng lối sống lại đang sút kém, quan hệtrong tổ chức, trong gia đình, quan hệ giữa con người và cộng đồng đangngày càng có nhiều biểu hiện tiêu cực: bạo hành phụ nữ, trẻ em, đâm chémnhau vì đất đai, mua bán thân xác theo hợp đồng ở giới văn nghệ sĩ Dùchúng ta đã cố gắng thi đua để có được hàng vạn làng văn hóa, cơ quan vănhóa được công nhận, đã có chục triệu gia đình văn hóa, đã xây dựng đượchàng vạn bản hương ước, quy ước văn hóa thôn xóm, nhưng cũng không ngăncản được sự trỗi dậy của những tiêu cực xã hội tiểu nông được “nâng cấp” bởi

những tiêu cực, thị phi của thị trường, “Đạo đức, lối sống trong gia đình, họcđường, xã hội có mặt xuống cấp đáng lo ngại, gây bức xúc cho xã hội”2.

Điều đáng lo ngại nhất là lối sống tiêu cực lại xâm nhập vào đội ngũlãnh đạo, quản lý ở nhiều nơi, tạo thành một loại quan hệ ngầm như một lốisống không còn biết xấu hổ như: nịnh bợ, chạy chức quyền, nhận và đưa hối

lộ, chạy bằng cấp Lối sống đó trên thực tế đã chống lại các quy định tiêuchuẩn cán bộ của Đảng Nguy hại nhất là lối sống đó đã nêu một tấm gươngxấu trước nhân dân, vừa làm mất lòng tin những người chính trực, vừa tạomôi trường xấu cho sự nẩy nở bọn lưu manh Lối sống ấy là cản trở lớn nhấtcho việc cải cách giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực

Suy nghĩ về mối quan hệ giữa nâng cao mức sống với sự sút kém lốisống nói lên điều gì?

Việc nỗ lực nâng cao mức sống vật chất cho con người đã không điđôi với nâng cao dân trí và cải thiện đời sống văn hóa tinh thần cho conngười: “Văn hóa chưa được quan tâm tương xứng với kinh tế và chính trị,chưa thật sự trở thành nguồn lực, động lực nội sinh của sự phát triển bền vữngđất nước Môi trường văn hóa, xã hội tiếp tục bị ô nhiễm bởi các tệ nạn xãhội, tham nhũng, tiêu cực”.3Về mức đầu tư cho văn hóa, năm 2005,

cứ 1 đồng ngân sách nhà nước chi cho văn hóa thì có 5,6đồng chi cho kinh tế, đến năm 2018 cứ 1 đồng chi cho vănhóa thì có 7,3 đồng chi cho kinh tế4 Có thể thấy nâng cao mức sốngcho nhân dân bằng phát triển kinh tế đã khó, nhưng nâng cao đời sống vănhóa, tinh thần cho con người còn khó hơn Đối với nước ta, không phát triểnhài hòa giữa mức sống và lối sống cho con người, cho xã hội, thì sẽ nguy hạicho định hướng xã hội chủ nghĩa về mặt xã hội

2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb CTQGST, H.2021, t II, tr 72.

3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb CTQGST, H.2021, t I, tr.84.

4 Lê Ngọc Hùng, Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa trong thời kỳ công nghệ số , Tạp

chí Cộng sản điện tử, 24/5/2021.