TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP

Mặt đối lập Mặt đối lập là một trong các yếu tố tạo thành mâu thuẫn biện chứng, có xu hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng đồng thời là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau, cùng hiện

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH

CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP

Họ và tên sinh viên: Đỗ Thị Khánh Linh

Mã số sinh viên: QHQT48C1-0981

Lớp: QHQT48C Triết (3)

Ngành: Quan hệ quốc tế

Khóa học: 48

HÀ NỘI - 2022

Mục lục

I Đặt vấn đề 3

II Nội dung 3

1 Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập 3

1.1 Vị trí, vai trò của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong phép duy vật biện chứng 3

1.1.1 Vị trí 3

1.1.2 Vai trò 4

1.2 Các khái niệm 4

1.2.1 Mặt đối lập 4

1.2.2 Mâu thuẫn biện chứng 4

1.3 Nội dung quy luật 5

1.4 Ý nghĩa phương pháp luận 9

2 Liên hệ thực tiễn: Xem xét vấn đề mâu thuẫn thế hệ trong các gia đình ở Việt Nam hiện nay 9

2.1 Nguyên nhân và biểu hiện 9

2.2 Phương pháp luận trong giải quyết mâu thuẫn thế hệ 10

2.3 Quan điểm cá nhân 11

III Kết luận 11

I Đặt vấn đề

Gia đình là một trong những nền tảng cơ bản nhất hình thành nên xã hội Tuy nhiên, hiện nay, thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa với áp lực công việc gia tăng, đồng nghĩa với thời gian dành cho gia đình giảm đi, đã dẫn đến sự lỏng lẻo trong mối quan hệ gia đình Đồng thời, cùng với sự phát triển nhanh chóng của xã hội, quan niệm sống và cách nhìn nhận vấn đề giữa thế hệ của con cái và cha mẹ bắt đầu xuất hiện những khoảng cách Sự đứt gãy trong mối quan hệ gia đình, giữa các thế hệ với nhau này đã gây ra những hệ quả đau lòng

Hiểu được tính nổi cộm, phổ biến của vấn đề mâu thuẫn thế hệ, đồng thời xuất phát từ sự quan tâm, em muốn được hiểu một cách sâu sắc hơn và bản chất hơn những vấn đề xung quanh mâu thuẫn này dưới góc độ triết học và trong các mối quan hệ biện chứng, cũng như cách áp dụng phương pháp luận vào giải quyết vấn đề đó

Với mục đích và nhiệm vụ nêu trên, nội dung bài tiểu luận được chia làm 2 phần chính:

Phần 1: Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Phần 2: Vấn đề mâu thuẫn thế hệ trong các gia đình ở Việt Nam hiện nay

II Nội dung

1 Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

1.1 Vị trí, vai trò của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong phép duy vật biện chứng

1.1.1 Vị trí

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập (hay còn gọi là quy luật mâu thuẫn) là một trong số những quy luật quan trọng nhất của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác – Lênin

1.1.2 Vai trò

Về vai trò, quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập thể hiện bản chất và là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Nó chỉ ra nguyên nhân và động lực của sự vận động, phát triển Đây là vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của phép biện chứng duy vật Theo V.I Lênin, “có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng, ”.1

1.2 Các khái niệm

1.2.1 Mặt đối lập

Mặt đối lập là một trong các yếu tố tạo thành mâu thuẫn biện chứng, có xu

hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng đồng thời là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau, cùng hiện diện khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng Trong mỗi mâu thuẫn, trạng thái ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng có được là nhờ các mặt đối lập luôn vừa thống nhất, vừa đấu tranh với nhau Ví dụ, hoạt động ăn và hoạt động bài tiết của con người có thể coi là các mặt đối lập Hay trong một cơ thể sống, các mặt đối lập là đồng hóa và dị hóa

Các mặt đối lập tồn tại một cách khách quan và phổ biến trong tất cả các sự vật

1.2.2 Mâu thuẫn biện chứng

Mâu thuẫn biện chứng là trạng thái mà các mặt đối lập liên hệ, tác động qua

lại theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh; vừa đòi hỏi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau

Sự tồn tại của mâu thuẫn biện chứng là khách quan và phổ biến trong tự nhiên,

xã hội và tư duy

1

V.I Lênin, 2011, t.29, tr 240

1.3 Nội dung quy luật

“Mọi đối tượng đều bao gồm những mặt, những khuynh hướng, lực lượng… đối lập nhau tạo thành những mâu thuẫn trong chính nó; sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập này là nguyên nhân, động lực bên trong của sự vận động và phát triển, làm cho cái cũ mất đi và cái mới ra đời”.2

Cụ thể:

Thống nhất giữa các mặt đối lập là sự liên hệ giữa các mặt đối lập, thể hiện ở

ba khía cạnh sau:

Thứ nhất, các mặt đối lập nương tựa lẫn nhau, tồn tại không tách rời nhau và

đóng vai trò làm tiền đề cho nhau tồn tại, nghĩa là không có mặt này thì không có mặt kia Ví dụ, trong mỗi con người tồn tại hoạt động ăn và hoạt động bài tiết là các mặt đối lập Tuy nhiên, chúng phải nương tựa nhau và tồn tại không tách rời nhau Nếu có hoạt động ăn mà không có hoạt động bài tiết thì con người không thể sống được, và ngược lại Như vậy, ở khía cạnh này, hai hoạt động ăn và bài tiết thống nhất với nhau

Thứ hai, các mặt đối lập tác động ngang nhau Tuy nhiên, đó chỉ là trạng thái

vận động của mâu thuẫn khi diễn ra sự cân bằng của các mặt đối lập, tức là khi cái mới đang hình thành và cái cũ chưa mất hẳn

Thứ ba, do các mặt đối lập tồn tại không tách rời nhau nên giữa chúng bao giờ

cũng có những yếu tố giống nhau, gọi là sự tương đồng, đồng nhất của các mặt đối lập Do có sự đồng nhất của các mặt đối lập mà trong nhiều trường hợp triển khai của mâu thuẫn, các mặt đối lập có thể chuyển hóa cho nhau

Đấu tranh giữa các mặt đối lập là sự bài trừ, phủ định lẫn nhau trong quá trình

tác động qua lại giữa các mặt đối lập Ví dụ, đoàn kết và cạnh tranh trong một tập

2

Bộ Giáo dục và đào tạo, 2021, tr 250

thể là các mặt đối lập Có những lúc đoàn kết nổi trội hơn, song có những lúc cạnh tranh lại nổi trội hơn Như vậy, đoàn kết và cạnh tranh đang đấu tranh với nhau

Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là hai xu hướng tác động khác nhau của các mặt đối lập Hai xu hướng này tạo thành mâu thuẫn biện chứng và tồn tại không tách rời nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Nếu sự thống nhất mang tính tạm thời, tương đối, có điều kiện và chỉ tồn tại trong trạng thái đứng im tương đối của sự vật, hiện tượng thì ngược lại, sự đấu tranh lại mang tính tuyệt đối Tính tuyệt đối này phá vỡ sự ổn định tương đối, do đó dẫn đến

sự vật, hiện tượng chuyển hóa về chất Đồng thời, nó cũng gắn liền với sự tự thân vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Như vậy, đấu tranh giữa các mặt đối lập quy định một cách tất yếu sự thay đổi của chúng và làm cho mâu thuẫn phát triển

Sự vận động và phát triển luôn gắn liền với tính ổn định và tính thay đổi Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập quy định hai tính chất này của sự vật, hiện tượng Do đó, mâu thuẫn chính là nguồn gốc của vận động và phát triển Ví dụ, các học sinh trong lớp đều phấn đấu để giành học bổng Họ cùng cố gắng, cạnh tranh nhau, do đó đều trở nên giỏi hơn Như vậy, nhờ có mâu thuẫn mà họ trở nên tiến bộ

Bàn về mâu thuẫn, ta cũng cần đề cập tới ba tính chất sau:

Thứ nhất là tính khách quan, tức mâu thuẫn là cái vốn có của mọi sự vật, hiện

tượng và tồn tại không phụ thuộc vào ý thức con người

Thứ hai, mâu thuẫn diễn ra trong mọi sự vật, hiện tượng cũng như trong mọi

giai đoạn tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng ấy, mâu thuẫn này mất đi sẽ có mâu thuẫn khác thay thế Đây là nội dung của tính phổ biến trong mâu thuẫn

Thứ ba, tính phong phú, đa dạng chỉ ra rằng sự vật, hiện tượng khác nhau sẽ

có những mâu thuẫn khác nhau Đồng thời, trong cùng một sự vật, hiện tượng cũng

có thể tồn tại nhiều mâu thuẫn khác nhau có vị trí, vai trò khác nhau đối với sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng đó Sự đa dạng, phong phú đó phụ thuộc vào

ba yếu tố: đặc điểm của các mặt đối lập, điều kiện tác động qua lại giữa các mặt đối lập và trình độ tổ chức của sự vật, hiện tượng giúp mâu thuẫn tồn tại

Mâu thuẫn được phân loại như sau:

Thứ nhất, căn cứ vào sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, hiện tượng,

mâu thuẫn được chia thành mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản Mâu thuẫn

cơ bản tác động trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, hiện tượng Vì vậy, nó quy

định bản chất cũng như quy định sự phát triển của sự vật, hiện tượng từ khi hình thành đến lúc tiêu vong Mâu thuẫn này được giải quyết thì sự vật, hiện tượng đó sẽ thay đổi căn bản về chất Ví dụ, trong cuộc sống của một bạn A tồn tại mâu thuẫn giữa việc lười học và muốn giành học bổng Đây là mâu thuẫn cơ bản Khi mâu thuẫn này được giải quyết, tức là bạn A cố gắng học chăm chỉ và giành được học bổng, cuộc sống của bạn trở nên tích cực hơn thay thế cho cuộc sống cũ thiếu tích cực Lúc

này, sự vật đã thay đổi căn bản về chất Ngược lại, mâu thuẫn không cơ bản là mâu

thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, hiện tượng và không quy định bản chất của chúng Mâu thuẫn này chịu sự chi phối của mâu thuẫn cơ bản,

do đó chỉ quy định sự vận động, phát triển của một hoặc một số mặt của sự vật, hiện tượng Mâu thuẫn này được giải quyết không làm sự vật, hiện tượng thay đổi căn bản

về chất Ví dụ, lớp A và lớp B đều đang phấn đấu để đạt giải nhất cuộc thi văn nghệ

do trường X tổ chức Ở đây tồn tại mâu thuẫn không cơ bản giữa lớp A và lớp B

Thứ hai, căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của

sự vật, hiện tượng trong một giai đoạn nhất định, ta có mâu thuẫn chủ yếu và mâu

thuẫn thứ yếu Mâu thuẫn chủ yếu luôn nổi lên hàng đầu ở mỗi giai đoạn phát triển

nhất định của sự vật, hiện tượng, chi phối các mâu thuẫn khác nhau trong cùng giai đoạn đó của quá trình phát triển Giải quyết mâu thuẫn chủ yếu sẽ tạo điều kiện để giải quyết các mâu thuẫn khác ở cùng giai đoạn, đồng thời tạo điều kiện cho sự vật,

hiện tượng chuyển hóa từ hình thức này sang hình thức khác Mâu thuẫn thứ yếu sinh

ra và tồn tại trong một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật, hiện tượng Vì vậy

nó không đóng vai trò quyết định trong sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

mà bị mâu thuẫn chủ yếu chi phối Giải quyết mâu thuẫn thứ yếu sẽ góp phần từng bước giải quyết mâu thuẫn chủ yếu Tuy nhiên, ranh giới giữa mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu chỉ là tương đối, tức là tùy theo hoàn cảnh cụ thể, có mâu thuẫn trong hoàn cảnh này là chủ yếu song trong điều kiện khác lại là thứ yếu và ngược lại

Thứ ba, căn cứ vào quan hệ giữa các mặt đối lập với sự vật, hiện tượng, có thể

phân chia thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài Mâu thuẫn bên trong

xuất hiện trong mối quan hệ giữa các mặt đối lập của cùng một sự vật, hiện tượng,

quy định trực tiếp quá trình vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng Mâu thuẫn

bên ngoài là sự tác động qua lại giữa sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng

khác Việc phân chia thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài cũng chỉ mang tính tương đối, phụ thuộc vào từng phạm vi xem xét Cùng một mâu thuẫn nếu xét trong mối quan hệ này là mâu thuẫn bên trong, nhưng xét trong mối quan hệ khác lại là mâu thuẫn bên ngoài và ngược lại Trong ví dụ về lớp A và lớp B ở trên, nếu xét trong nội bộ lớp A hoặc lớp B thì mâu thuẫn giữa hai lớp là mâu thuẫn bên ngoài Nhưng nếu xét trong nội bộ trường X thì mâu thuẫn giữa hai lớp này lại là mâu thuẫn bên trong Tuy nhiên, mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài không ngừng tác động qua lại Vì vậy, việc giải quyết hai mâu thuẫn này không thể tách rời nhau

Thứ tư, căn cứ vào sự đối lập trong tính chất các mối quan hệ lợi ích cơ bản

giữa các giai cấp ở một giai đoạn lịch sử nhất định, ta chia mâu thuẫn trong xã hội

thành mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng Mâu thuẫn đối kháng là

mâu thuẫn mà trong đó lợi ích cơ bản của các giai cấp, lực lượng xã hội… đối lập nhau và không thể điều hòa được Một ví dụ điển hình có thể kể đến là mâu thuẫn

giữa thuộc địa với chính quốc Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn mà lợi ích

cơ bản của các giai cấp hay tập đoàn người… thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạm thời Ví dụ như mâu thuẫn giữa thành thị và nông thôn Cần phải phân biệt rõ ràng hai loại mâu thuẫn này để từ đó xác định đúng đắn giải pháp cho chúng

1.4 Ý nghĩa phương pháp luận

Thứ nhất, thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng

có ý nghĩa trong việc giải quyết mâu thuẫn theo quy luật, điều kiện khách quan Để tìm ra phương hướng, giải pháp đúng đắn cho hoạt động nhận thức và thực tiễn, phải

đi sâu nghiên cứu và phát hiện mâu thuẫn của sự vật, hiện tượng Muốn phát hiện ra mâu thuẫn này phải tìm ra thể thống nhất của các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng

đó, tức là tìm ra mối liên hệ và sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập đó

Thứ hai, phân tích mâu thuẫn cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát sinh,

phát triển của từng loại mâu thuẫn; đồng thời xem xét vị trí, vai trò và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn cũng như điều kiện chuyển hóa giữa chúng Từ việc phân tích được mâu thuẫn một cách cụ thể, ta có thể đề ra các phương pháp giải quyết mâu thuẫn đó

Thứ ba, phải nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa

các mặt đối lập, không điều hòa mâu thuẫn Tuy nhiên, trong giải quyết mâu thuẫn cũng không được nóng vội hay bảo thủ, bởi mâu thuẫn chỉ được giải quyết khi điều kiện đã đủ và chín muồi

2 Liên hệ thực tiễn: Xem xét vấn đề mâu thuẫn thế hệ trong các gia đình

ở Việt Nam hiện nay

2.1 Nguyên nhân và biểu hiện

Thực tế có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến mâu thuẫn giữa các thế hệ trong gia đình Tuy nhiên, nhìn chung có thể chia thành ba nguyên nhân chính sau:

Thứ nhất, lối sống, văn hóa, tư tưởng và hệ giá trị cũng như thế giới quan của

các thế hệ không giống nhau Sở dĩ “giữa các thế hệ nối tiếp nhau có đặc điểm khác nhau vì họ đã trải qua những cảnh ngộ khác nhau, đã chứng kiến những sự kiện lịch

sử xảy ra khác nhau nên tất yếu họ có cách suy nghĩ, nhận thức khác nhau và cách giải quyết cũng khác nhau”.3

Thứ hai, nhận thức và tâm lý của các thế hệ cũng có những khác biệt, tạo nên

những xung đột từ cách nhìn nhận về hình thức bên ngoài cho đến những lối suy nghĩ bên trong

Thứ ba là do thiếu đi sự giao tiếp hàng ngày Ngày nay, với khối lượng đi cùng

áp lực công việc lớn, không ít phụ huynh gặp khó khăn trong cân bằng thời gian làm việc và thời gian dành cho gia đình Đồng thời, lứa tuổi học sinh hiện nay cũng chịu

áp lực học tập không nhỏ Điều này đã dẫn đến việc các thành viên trong gia đình thiếu hụt thời gian dành cho nhau, thiếu hụt thời gian để ngồi xuống cùng trò chuyện

và chia sẻ với nhau; từ đó thiếu đi sự thấu hiểu và vô tình khiến cho những khoảng cách giữa các thế hệ ngày càng lớn dần

2.2 Phương pháp luận trong giải quyết mâu thuẫn thế hệ

Thông qua việc xác định mối liên hệ và sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập là bản thân mỗi thế hệ trong gia đình (thế hệ ông bà – thế hệ cha mẹ – thế hệ con cháu), đồng thời tìm ra nguyên nhân cũng như quá trình phát triển của mâu thuẫn này thể hiện ở các biểu hiện nêu trên, ta có thể đề ra một số giải pháp cho việc giải quyết mâu thuẫn thế hệ trong gia đình như sau:

Trước hết, các thành viên trong gia đình cần giữ một thái độ bình tĩnh trong việc tìm ra hướng tháo gỡ mâu thuẫn này Mọi người nên dành thời gian, cho nhau

cơ hội ngồi xuống cùng chia sẻ, lắng nghe và đặc biệt cần tôn trọng ý kiến của nhau,

từ đó điều chỉnh suy nghĩ để có thể hòa hợp với nhau hơn và đưa ra sự thống nhất chung về nguyên tắc trong gia đình

3

Lê Thi 2009, tr.28