Đề tài phân tích nội dung và giá trị của tư tưởng đạo đức hồ chí minh liên hệ thực tiễn

Đại hội Đảng lần XI đã đưa ra khái niệm cụ thể và toàn diện nhất về “Tư tưởng Hồ Chí Minh” như sau: “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về nhữngvấn đề cơ

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HCM ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Khoa

tư tưởng của Người hơn thế cũng đã đặt ra những tiền đề quan trọng khi đề cập đến mục tiêu xây dựng và phát triển nhân cách của mỗi con người trong thời đại mới Bài viết này, người viết mong muốn được trình bày và phân tích cụ thể hóa những nội dung và giá trị cốt yếu đề cập đến quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức con người, đặt biệt là của dân tộc Việt Nam trong chặng đường đấu tranh, xây dựng và bảo vệ đất nước Từ đó, tiếp tục liên

hệ và làm rõ những nét tương quan giữa lý luận và thực tiễn, về chặng đường xây dựng, rèn luyện phát triển nhân cách của cán bộ Đảng, Nhà nước và quần chúng nhân dân Tất cả là

để hướng đến mục tiêu xây dựng Đảng, Nhà nước và xã hội Việt Nam ngày càng “Công bằng, dân chủ, văn minh và tiến bộ”.

Trang 2

Phần MộtKHÁI QUÁT VỀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀQUAN NIỆM CỦA NGƯỜI VỀ VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC

Tư tưởng Hồ Chí Minh (TTHCM) vốn đã được xây dựng, phát triển và áp dụnglâu dài bởi chính Chủ tịch Hồ Chí Minh - Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ nửa đầu thế kỷ

XX cho đến năm 1969 Tuy nhiên, việc xác định, tổng hợp và định nghĩa chính thứckhái niệm Tư tưởng Hồ Chí Minh đã phải trải qua 5 kỳ Đại hội Đảng Cộng Sản toànquốc, từ Đại hội Đảng lần VI năm 1986 đến Đại hội Đảng lần XI (Đại hội XI) năm

2011 và tiếp tục được nghiên cứu và phát triển sâu sắc hơn

Đại hội Đảng lần XI đã đưa ra khái niệm cụ thể và toàn diện nhất về “Tư tưởng

Hồ Chí Minh” như sau:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về nhữngvấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triểnsáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và pháttriển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhânloại; là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãisoi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi.”

- Trích Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI.1

Xuyên suốt, Tư tưởng Hồ Chí Minh đã được Đảng, Nhà nước và các cán bộ học giả chính trị nghiên cứu sâu sắc và phân hóa với bốn nhóm vấn đề cơ bản nhất đối với cách mạng Việt Nam Các nhóm vấn đề trên bao gồm: Tư tưởng của Người về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; về xây dựng Đảng và nhà nước nhân dân; về đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế; cuối cùng là Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người Trong đó, Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức (hay còn gọi là “Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh”) được

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2011, tr.88.

Trang 3

xem là một vấn đề cốt yếu trong con đường cách mạng Việt Nam và xây dựng chủnghĩa xã hội ở nước ta Đây cũng là một vấn đề tất yếu và nền tảng khi đề cập đến côngcuộc xây dựng và rèn luyện những phẩm chất cách mạng cần thiết của mỗi cá nhân,mỗi cán bộ viên chức - mỗi “tế bào sống” của Đảng, Nhà nước và của đất nước.

Về mặt lịch sử, Hồ Chí Minh bắt đầu sự nghiệp cứu nước bằng cách giáo dục lýtưởng và đạo đức cách mạng cho mọi người Đồng thời, Người còn là hiện thân củađạo đức cách mạng, nêu gương sáng cho toàn Đảng, toàn dân, toàn quân Hồ Chí Minh

là một trong những nhà tư tưởng, những lãnh tụ cách mạng đã bàn nhiều nhất đến vấn

đề đạo đức Người không để lại những tác phẩm đạo đức lớn nhưng những tư tưởnglớn của Người về đạo đức đã nằm trong những bài viết, bài nói ngắn gọn, được diễn đạtrất cô đọng, hàm súc theo phong cách phương Đông, rất quen thuộc với con người ViệtNam Bản thân Người lại thực hiện trước nhất những tư tưởng ấy, nhiều hơn cả nhữngđiều Người đã nói, đã viết về đạo đức Người vừa là một nhà đạo đức học lớn, lại vừa làtấm gương đạo đức trong sáng nhất, tiêu biểu nhất đã được thế giới thừa nhận.2

“Chủ tịch Hồ Chí Minh là một trong những nhà tư tưởng, một lãnh tụ cáchmạng Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh rất sâu sắc, phong phú cả về lý luận vàthực tiễn đã trở thành một bộ phận vô giá của văn hóa dân tộc và nhân loại,một sức mạnh to lớn làm nên mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã khẳng định đạo đức là nguồn cội nuôi dưỡng và phát triển conngười, như gốc của cây, ngọn nguồn của sông suối…”

- Thượng tá, Ths Nguyễn Đức Hiếu.3

Vì vậy tìm hiểu tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh không phải chỉ thông qua những tác phẩm của Người về đạo đức, mà quan trọng hơn phải thông qua chính hành vi được thể hiện trong toàn bộ hoạt động thực tiễn của Người, thông qua mẫu mực đạo đức trong sáng mà

2 Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003, Phần I.

3 Nguyễn Đức Hiếu (2020) Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh sâu sắc, phong phú về lý luận và thực tiễn Báo Quân đội Nhân Dân https://www.qdnd.vn/ky-niem-130-nam-ngay-sinh-chu-tich-ho-chi-minh/dang- cam-quyen-theo-tu-tuong-ho-chi-minh/t u-tuong-dao-duc-ho-chi-minh-sau-sac-phong-phu-ve-ly-luan-va- thuc-tien-617724

Trang 4

Người đã để lại cho Đảng, cho dân tộc, cho nhân loại Sự thống nhất giữa tư tưởng

và hành vi, động cơ và hiệu quả, giữa lý luận và thực tiễn đã trở thành một đặc trưngnổi bật của Hồ Chí Minh, đặc trưng này đã làm cho Hồ Chí Minh phân biệt với rấtnhiều nhà tư tưởng, nhiều lãnh tụ cách mạng khác từ trước đến nay

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu và xác định những cơ sở nhận thức của Tưtưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng đạo đức của Người nói riêng cũng được

lý giải và khẳng định từ Đại hội Đảng XI:

“ (Khái niệm TTHCM của Đại hội XI) đã nêu lên cơ sở hình thành tư tưởng

Hồ Chí Minh là chủ nghĩa Mác-Lênin - Giá trị cơ bản nhất trong quá trình hìnhthành và phát triển của tư tưởng đó; đồng thời tư tưởng Hồ Chí Minh còn bắtnguồn từ việc Hồ Chí Minh tiếp thu các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc

và tinh hoa văn hóa nhân loại.” 4

Có thể nói, tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh bắt nguồn từ truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam, đã được hình thành trong trường kỳ lịch sử, đồng thời kế thừa tư tưởng đạo đức phương Đông, những tinh hoa đạo đức của nhân loại; đặc biệt quan trọng là những tư tưởng đạo đức của Mác (Marx), Ăngghen (Engels), Lênin (Lenin), cũng như những tấm gương đạo đức trong sáng mà các ông đã để lại Điều này đã được thể hiện trong những dòng viết đầy xúc động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh sau khi Lênin qua đời:

Lênin là người " đã nêu cho chúng ta một tấm gương sáng về sự giản dị vĩ đại và sự khiêm tốn cao độ" "Không phải chỉ thiên tài của Người, mà chính là tính coi khinh sự

xa hoa, tinh thần yêu lao động, đời tư trong sáng, nếp sống giản dị, tóm lại là đạo đức

vĩ đại và cao đẹp của người thầy, đã ảnh hưởng lớn lao tới các dân tộc châu Á và đã khiến cho trái tim của họ hướng về Người, không có gì ngăn nổi…”5

4 Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, Bộ GD&ĐT, Hà Nội, 2019, Tr.8

5 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, t.1, tr.295.

Trang 5

Trong lĩnh vực đạo đức, Hồ Chí Minh cũng đã sử dụng nhiều khái niệm, phạm trù của các

tư tưởng đạo đức đã có từ trước, nhất là đạo đức Nho giáo.6 Qua các thời đại lịch sử, những khái niệm, phạm trù đã trở thành tài sản chung của nhân loại và đã có nhiều thay đổi Những khái niệm như “trung, hiếu, nhân, nghĩa, cần, kiệm, liêm, chính…” đã có trong Nho giáo từ mấy trăm năm trước Công nguyên; “dân chủ, tự do công bằng, bác ái, ” đã xuất hiện từ thời cổ đại

Hy Lạp - La Mã Nhưng trong hai thiên niên kỷ vừa qua, các giai cấp, các dân tộc đã hiểu những khái niệm đó rất khác nhau, thậm chí có những điểm trái ngược nhau Điều đó là do những lợi ích khác nhau của các giai cấp, các dân tộc khác nhau quy định.

Vì vậy, Hồ Chí Minh đã kết hợp sử dụng những khái niệm, những phạm trù đạođức đã từng quen thuộc với dân tộc Việt Nam từ lâu đời đưa vào đó những nội dungmới (đặc biệt là lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin), đồng thời bổ sung những kháiniệm, những phạm trù đạo đức của thời đại mới Hơn nữa, những giá trị đạo đứctruyền thống lại được nâng lên tầm cao mới, làm cho Người thực hiện được việc kếthợp truyền thống với hiện đại Việc tiếp thu những tinh hoa đạo đức của nhân loại đãlàm cho tư tưởng Hồ Chí Minh trở nên phong phú, đã được đông đảo những ngườinước ngoài chấp nhận, tìm thấy một Việt Nam trong nhân loại, cũng như nhân loạitrong Việt Nam Như vậy, sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc vànhân loại cũng là một đặc trưng nổi bật của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh.7

—Phần HaiNỘI DUNG, GIÁ TRỊ VÀ TƯƠNG QUAN THỰC TIỄN CỦA

TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH

I Lý luận của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng

1 Đạo đức là gốc, là nền tảng tinh thần của xã hội, của người cách mạng

6 Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu xem ngược lại rằng đạo đức Nho giáo chính là bản chất của TTHCM.

Trang 6

Hồ Chí Minh lúc sinh thời đã quan niệm đạo đức là nền tảng và là sức mạnh củangười cách mạng, coi đó là cái gốc của cây, ngọn nguồn của sông nước Người cáchmạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng thì mới hoàn thành được nhiệm vụ cáchmạng vẻ vang vì sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Lẽ đó, Người đã viết:

“ cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải

có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho loài người là một công việc rất to tát mà tự mình không có đạo đức, không có căn bản, tự mình đã hủ hóa, xấu xa thì còn làm nổi việc gì…”

- Trích Sửa đổi lối làm việc (1947), Hồ Chí Minh.8

Trong tác phẩm Đạo đức cách mạng (1958), Người cũng đã viết:

“Làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành xã hội mới là một sự nghiệp rất vẻvang, nhưng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phứctạp, lâu dài, gian khổ Sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa Ngườicách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành đượcnhiệm vụ cách mạng vẻ vang”.9

Người quan niệm đạo đức tạo ra sức mạnh, nhân tố quyết định sự thắng lợi của mọi công việc “công việc thành công hoặc thất bại, đều do cán bộ tốt hay kém” Bởi lẽ, sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp rất to lớn, khó khăn và nặng nề; con đường đi đến độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là con đường dài, không phải là một đại lộ thẳng tắp Nó đòi hỏi sự phấn đấu không ngừng của mỗi người, mỗi thế hệ, hơn nữa còn của nhiều thế hệ nối tiếp nhau Chăm lo cái gốc, cái nguồn, cái nền tảng ấy phải là công việc thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân, của mỗi gia đình và mỗi người trong xã hội ta.

8 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.5, tr.292-293.

9 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.11, tr.601.

Trang 7

Như vậy là Hồ Chí Minh theo thuyết chủ nghĩa xã hội đạo đức? Hoàn toàn không phải như vậy Người không bao giờ đặt hy vọng vào "lòng tốt" của chủ nghĩa thực dân, phong kiến cũng như của các giai cấp bóc lột để kêu gọi lòng trắc ẩn và đạo đức Người cũng không bao giờ nghĩ rằng chỉ cần mọi người tu nhân tích đức là đất nước sẽ độc lập, dân tộc

sẽ được tự do hạnh phúc Phải bằng cuộc đấu tranh kiên cường bất khuất của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, mới đi tới được mục tiêu đó.10 Đạo đức là một vũ khí sắc bén phục vụ cho cuộc đấu tranh đó, đúng như quan điểm của Lênin: "Chúng ta nói rằng: đạo đức đó là những gì góp phần phá huỷ xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới của những người cộng sản".11

Người đã chỉ rõ, cán bộ, đảng viên muốn cho dân tin, dân phục, thì cần nhớ rằng:

“Trước mặt quần chúng, không phải ta cứ viết lên trán chữ ‘cộng sản’ mà ta được

họ yêu mến Quần chúng chỉ yêu mến những người có tư cách, đạo đức”

- Hồ Chí Minh.12

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, Đảng phải "là đạo đức là văn minh", thì mớihoàn thành được sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình Người cũng thường nhắc lại ý củaLênin: “Đảng Cộng sản phải tiêu biểu cho trí tuệ, danh dự, lương tâm của dân tộc mình

và của thời đại…” Nếu xét đến cùng thì văn minh tức là trí tuệ, trong đó chủ yếu là sựhiểu biết đúng đắn về chủ nghĩa Mác - Lênin, những tri thức hiện đại của nhân loại, thựctiễn Việt Nam và thế giới, những quy luật phát triển của cách mạng Việt Nam, nhữnghiểu biết để đưa sự nghiệp cách mạng đến thắng lợi Còn đạo đức chính là những phẩmchất đòi hỏi con người cần phải có để tham gia vào cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội, để cống hiến được nhiều nhất cho cuộc đấu tranh đó

10 Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003, Phần I

11 V.I Lênin: Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mátxcơva, 1977, t.41, tr 369.

Trang 8

Đạo đức là gốc, là nguồn, là nền tảng, bởi vì muốn làm cách mạng thì trước hết con người phải có cái tâm trong sáng, cái đức cao đẹp đối với giai cấp công nhân, nhân dân lao động, với cả dân tộc mình Cái tâm, cái đức ấy lại phải thể hiện trong các mối quan hệ xã hội hàng ngày với dân, với nước, với đồng chí, đồng nghiệp, với mọi người chung quanh mình Phải có tâm, có đức mới giữ được chủ nghĩa Mác - Lênin và đưa được chủ nghĩa Mác

- Lênin vào cuộc sống Con đường Hồ Chí Minh đi đến chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụngsáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin là một minh chứng rất rõ về điều đó

Cũng nói về vị trí của đạo đức trong cách mạng, ngay từ trong những năm tháng trứng nước nhất của sự nghiệp giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh đã bày tỏ sự quan tâm sát sao đến mục tiêu giáo dục đạo đức cho cán bộ làm cách mạng Tùy theo từng thời kỳ cách mạng, Người đề ra những yêu cầu đạo đức sát hợp để mọi người phấn đấu rèn luyện nhằm hoàn thành nhiệm vụ ngày càng nặng nề, khó khăn, phức tạp hơn, từ đó mà giành thắng lợi càng to lớn hơn cho sự nghiệp cách mạng Trong tác phẩm Đường Kách mệnh - tác phẩm

lý luận bồi dưỡng cán bộ giải phóng dân tộc đầu tiên theo học thuyết Mác-Lênin của Nguyễn

Ái Quốc, mở đầu nhất của cuốn sách lại bàn về “Tư cách một người cách mệnh…” Thông qua đó, Hồ Chí Minh đã nêu lên một quan điểm lớn: “Phải có cái đức để đi đến cái trí” Vì khi

đã có cái trí thì cái đức chính là cái đảm bảo cho người cách mạng giữ vững được chủ nghĩa mà mình đã giác ngộ, đã chấp nhận, đã đi theo.13

Tuy nhiên, cần phải lưu ý rằng, quan điểm lấy đức làm gốc của Hồ Chí Minh tuyệt nhiên không không mang tính tuyệt đối hóa đạo đức, coi nhẹ mặt tài Theo đó, Người chủ trương đạo đức cách mạng là phải cân bằng giữa cái tài và cái đức, “thiếu chỗ nào, bù đắp chỗ đó”, “hồng”

và “chuyên” phải kết hợp, phẩm chất và năng lực phải đi đôi, không thể có mặt này, thiếu mặt kia Như Người đã phân tích, người nào có đức mà không có tài thì cũng chẳng khác gì “ông bụt ngồi trong chùa, không làm hại ai, nhưng cũng chẳng có ích gì.” Ngược lại, nếu có tài mà không

có đức, thì cũng chẳng khác gì “một anh làm kinh doanh giỏi, đem lại nhiều lãi, nhưng lãng phí, tham ô, ăn cắp của công, ” thì như vậy chỉ “có hại cho dân cho nước, còn sự nghiệp của bản thân thì sớm muộn cũng đổ vỡ…”14 Người thực sự

Trang 9

có đức thì bao giờ cũng cố gắng học tập, nâng cao trình độ, nâng cao năng lực, tàinăng để hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao Khi đã thấy sức không vươn lên đượcthì đối với ai có tài hơn mình, mình sẵn sàng học tập, ủng hộ và nhường bước để họvượt lên trước Ý nghĩa "đức là gốc" chính là ở chỗ đó.

Cũng như vậy, khi nói đến việc cân bằng những phẩm chất trên của người cáchmạng, của cán bộ viên chức, Hồ Chí Minh đã để lại hậu thế một danh ngôn nổi tiếng:

“Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc

gì cũng khó…”

- Hồ Chí Minh

Hơn thế, trong vai là một người “thầy” của cách mạng Việt Nam, “tài” và “đức” còn được Hồ Chí Minh xem là cốt lõi không những trong chính quá trình xây dựng đảng và nhà nước, mà còn tồn tại một cách chính yếu trong nền giáo dục nước nhà Người từng nói:

“Giáo viên phải chú ý cả tài, cả đức, tài là văn hoá, chuyên môn, đức là chính trị.Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức”

- Trích Hồ Chí Minh toàn tập.15

“Tài” chính là tài năng, kiến thức, hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm sống để con người có thể hoàn thành công việc của mình một cách tốt nhất, đặc biệt là trong những hoàn cảnh khó khăn, những tình huống phức tạp “Đức” chính là đạo đức, tư cách tác phong, lòng nhiệt tình, những khát vọng “chân, thiện, mỹ…” Người có “đức” biết tôn trọng

và bảo vệ chân lý, dám đấu tranh với sai lầm, sẵn sàng hy sinh quyền lợi cá nhân cho quyền lợi của tập thể.16 Như vậy, theo Hồ Chí Minh, trong một con người “tài” và “đức” phải luôn song hành với nhau Đây là hai phạm trù khác nhau nhưng giữa chúng có mối liên

15 Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 9, 2002, tr.492.

16 Võ Văn Chỉ Chủ tịch Hồ Chí Minh nói về “tài” và “đức” - hai chữ cần phải có của một người thầy Trường Chính trị Tỉnh Bến Tre http://truongchinhtribentre.edu.vn/noi-dung/chu-tich-ho-chi-minh-noi-ve-tai-va-duc-hai-chu-can- phai-co-cua-mot-nguo i-thay

Trang 10

hệ biện chứng với nhau Trong mỗi con người cái “tài”, cái “đức” không phải ngẫunhiên mà có, mà hai chữ ấy phải được vun đắp, trao dồi và phải được giáo dục ngay

từ tấm bé Việc dạy chữ (dạy cái tài) và dạy người (dạy cái đức) phải luôn luôn đisong song với nhau, không được xem nhẹ hay buông bỏ một trong hai mặt ấy Cónhư vậy con người mới phát triển toàn diện được

Từ đó, Hồ Chí Minh đã quan niệm rằng, vai trò và giá trị của đạo đức con người,của người cách mạng chính là thước đo của lòng cao thượng Trong bài viết Đạo đứccách mạng (1955), Người đã viết: “Tuy năng lực và công việc của mỗi người khác nhau,người làm việc to, người làm việc nhỏ; nhưng ai giữ được đạo đức đều là người caothượng…”17 Như vậy, thực hành tốt đạo đức cá nhân không chỉ có tác dụng tôn vinhnâng cao giá trình của một người, nó còn tạo ra một sức mạnh nội sinh để làm nền tảngvững chắc cho chính con người vượt qua mọi gian lao, thử thách

2 Hồ Chí Minh về những chuẩn mực của đạo đức cách mạng

Một là, “trung với nước, hiếu với dân”

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, lòng tận tụy và tình yêu với quốc gia, quê hương

và dân tộc chính là những phẩm chất đạo đức bao trùm quan trọng nhất và mangtính chi phối, nền tảng nhất cho tất cả các phẩm chất đạo đức cách mạng khác

“Trung” và “hiếu” vốn là những khái niệm đã có vị trí đặc biệt quan trọng trong

tư tưởng đạo đức truyền thống của Việt Nam nói riêng và thế giới phương Đông nóichung Hai đức tính này phản ánh mối quan hệ được xem là cơ bản nhất và baoquát nhất: “Trung quân, đạo hiếu” Diễn giải rõ hơn, “trung quân” trước kia là trungthành với vua; trung thành với vua cũng có nghĩa là trung thành với nước, vì vua vớinước là một, vua là nước, nước là nước của vua Còn “đạo hiếu” phản ánh trongphạm vi đời sống gia đình là con cái phải hiếu thảo với cha mẹ, đó chính là gia quy

Trang 11

Kế thừa và phát huy truyền thống của dân tộc, Hồ Chí Minh đã phát triển nên quanniệm đạo đức mang tính cách mạng của thời đại mới: “Trung với nước, hiếu với dân”.Trung với nước là trung thành với sự nghiệp giữ nước và dựng nước, tức là phải tậntâm, tận lực phụng sự Tổ quốc, suốt đời phấn đấu, hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc,

vì chủ nghĩa xã hội Cho dù ở bất kì hoàn cảnh nào cũng không phản bội, quy hàng kẻđịch… Nước ở đây là nước của dân, còn dân lại là chủ nhân của đất nước Từ đất nướcđến nhân dân, người cách mạng phải vẹn tròn “Trung” lẫn “Hiếu”, tức là thấy rõ sứcmạnh, vai trò thực sự của nhân dân Dân là gốc của nước, là những người sáng tạo làmnên lịch sử Do đó, phải gắn bó với dân, kính trọng và lắng nghe ý kiến của dân, hòamình với dân; tổ chức, vận động nhân dân thực hiện tốt đường lối, chủ trương, chínhsách của đảng và nhà nước; phải thường xuyên chăm lo đời sống vật chất và tinh thầncủa nhân dân, cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí; bất cứ việc gì có lợi cho dân thì phảilàm, bất cứ việc gì có hại cho dân thì phải tránh; phải làm hết sức mình để nhân dânhiểu được quyền cũng như trách nhiệm của người chủ đất nước.18

Do vậy, Người đã đặt nên nguyên tắc "bao nhiêu quyền hạn đều của dân", "baonhiêu lợi ích đều vì dân", "bao nhiêu quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân", Đảng

và Chính phủ là "đầy tớ nhân dân” chứ không phải "quan quân để đè đầu cưỡi cổnhân dân…", thì quan niệm về nước và dân đã hoàn toàn đảo lộn so với trước Cóthể nói rất ít lãnh tụ cách mạng đã nói về dân như vậy

Sâu hơn nữa, quan niệm đạo đức này còn được Hồ Chí Minh tiếp tục mở rộng sang bảy phẩm chất mà Người cho rằng là phẩm chất cơ bản nhất, là “thang bậc đầu tiên” của đạo đức cách mạng, của đạo đức nhân dân: “Nhân, Trí, Dũng, Trung, Hiếu, Tín, Nghĩa” Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh thời đã rất coi trọng phẩm chất đạo đức của cán bộ, chuẩn mực giá trị đạo đức cách mạng “Nhân” là thật thà, yêu thương, đoàn kết tương trợ giúp đỡ, đùm bọc đồng chí, đồng đội, đồng bào; “Nghĩa” là ngay thẳng, trong sáng, công khai, minh bạch;

18 Bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng” CTTĐT Tổng cục thi hành án Dân sự - Bộ Tư pháp,

2021 https://thads.moj.gov.vn/noidung/tintuc/lists/tamguonghcm/view_detail.aspx?itemid=3532

Trang 12

“Trí” là tư duy, suy nghĩ trong sạch, sáng suốt, nhạy bén, khách quan; “Dũng” là dũng cảm, kiên cường, hiên ngang trước mọi tình huống, thách thức.19

Tuy thế, vấn đề không phải chỉ là nói mà là làm như thế nào, có làm hay không,điều này càng làm cho tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vượt xa lên phía trước:

“ Trung với nước hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của

Tổ quốc vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nàocũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng! ”

- Trích Thư gửi thanh niên (1965), Hồ Chí Minh.20

Chính câu nói đó của Người vừa là lời kêu gọi hành động, vừa là định hướng chính trị

- đạo đức cho mỗi người Việt Nam không phải chỉ trong cuộc đấu tranh cách mạngtrước mắt, mà còn lâu dài về sau Riêng với cán bộ, đảng viên, như Hồ Chí Minh đãnói, điều chủ chốt nhất của đạo đức cách mạng còn là "quyết tâm suốt đời đấu tranhcho Đảng, cho cách mạng", là "tuyệt đối trung thành với Đảng, với nhân dân", là

"trung với nước, hiếu với dân", hơn nữa phải là "tận trung, tận hiếu thì mới xứngđáng vừa là người lãnh đạo, vừa là đầy tớ thật trung thành của nhân dân…”

Tư tưởng hiếu với dân không còn dừng lại ở chỗ thương dân với tính chất là đốitượng cần phải dạy dỗ, ban ơn, mà là đối tượng phải phục vụ hết lòng Vì vậy phải gầndân, gắn bó với dân, kính trọng và học tập dân, dựa hẳn vào dân, lấy dân làm gốc Theo

Hồ Chí Minh, lãnh đạo phải nắm vững dân tình, hiểu rõ dân tâm, lại phải thường xuyênquan tâm đến việc cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí, để nhân dân hiểu được quyền vàtrách nhiệm của người chủ đất nước, quyền thì hưởng còn trách nhiệm thì phải làmtròn… Có được cái đức ấy thì người cách mạng người lãnh đạo sẽ được dân tin yêu,quý mến, kính trọng, nhất định sẽ tạo ra được sức mạnh to lớn cho cách mạng

19 Nguyễn Đức Hiếu (2020) Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh sâu sắc, phong phú về lý luận và thực tiễn Báo Quân đội Nhân Dân https://www.qdnd.vn/ky-niem-130-nam-ngay-sinh-chu-tich-ho-chi-minh/dang-cam-quyen-theo-tu- tuong-ho-chi-minh/tu-tuong-dao-duc-ho-chi-minh-sau-sac-phong-phu-ve-ly-luan-va-thuc-tien-617724

Trang 13

Hai là, “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”

Đây là phẩm chất đạo đức gắn liền với hoạt động hàng ngày của mọi người Vìvậy, Hồ Chí Minh đã đề cập phẩm chất này nhiều nhất, thường xuyên nhất, từĐường Kách mệnh cho đến bản Di chúc cuối cùng Người từng chỉ rõ:

“ Bọn phong kiến ngày xưa nêu ra cần, kiệm, liêm, chính, nhưng không baogiờ làm mà lại bắt nhân dân phải tuân theo để phụng sự cho quyền lợi chochúng Ngày nay ta đề ra cần, kiệm, liêm, chính cho cán bộ thực hiện làmgương cho nhân dân để theo lợi cho nước cho dân…”

- Hồ Chí Minh.21

Đối với mọi người, phẩm chất này có hay không, có nhiều hay ít đều được thể hiện qua hoạt động thực tiễn, trong đời công cũng như đời tư, trong sinh hoạt cũng như trong công việc người đó làm, những cương vị người đó đảm nhiệm Trong cuộc sống, nếu sự dối trá vẫn còn tìm được nhiều chỗ ẩn náu, thì những thói lười biếng, xa phí, bất liêm, bất chính,

hủ bại, sa đọa, thu vén lợi ích riêng tư, làm hại lợi ích chung thì khó che giấu được con mắt của những người bình thường Với ý nghĩa như vậy, “cần, kiệm, liêm, chính, chí công

vô tư” cũng là một biểu hiện cụ thể khác của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân”.

Hồ Chí Minh đã sử dụng những khái niệm cần kiệm liêm chính, chí công vô tư của đạo đức phương Đông và đạo đức truyền thống Việt Nam Người đã giữ lại những gì tốt đẹp của quá khứ, lọc bỏ những gì không còn phù hợp và đưa vào những nội dung mới do sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội đặt ra.22 Mỗi chữ

“cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” đã được Hồ Chí Minh giải thích rất rõ, rất cụ thể, rất

dễ hiểu đời với mọi người Nếu phẩm chất này đã cần thiết đối với con người Việt Nam khi đất nước còn phải đương đầu với cuộc các chiến tranh tàn khốc trên đất nước thì lại càng

Trang 14

cần thiết khi đất nước phát triển trong xây dựng hòa bình Đây không phải chỉ là yêu cầu về đạo đức, mà còn là yêu cầu của chính sự phát triển kinh tế.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh:

“Cần tức là siêng năng, chăm chỉ, cố gắng dẻo dai.”23 Người nhấn mạnh: “Muốn cho chữ Cần có nhiều kết quả hơn, thì phải có kế hoạch cho mọi công việc.”24 Như vậy, “cần” tức là lao động cần cù, siêng năng; lao động có kế hoạch, sáng tạo, có năng suất cao; lao động với tinh thần tự lực cánh sinh, không lười biếng Phải thấy rõ, “Lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta…”25

“Kiệm là thế nào? Là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừabãi”26 Kiệm tức là tiết kiệm sức lao động, tiết kiệm thì giờ, tiết kiệm tiền của củanhân dân, của đất nước, của bản thân mỗi người; không phô trương vật chất,hình thức, không liên hoan chè chén lu bù “Tiết kiệm không phải là bủn xỉn Khikhông nên tiêu xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu Khi có việc đáng làm,việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc, thì dù bao nhiêu công, tốn bao nhiêucủa, cũng vui lòng Như thế mới đúng là kiệm Việc đáng tiêu mà không tiêu, làbủn xỉn, chứ không phải là kiệm Tiết kiệm phải kiên quyết không xa xỉ.”27 “Cầnvới kiệm, phải đi đôi với nhau, như hai chân của con người.”28 Người nhấtquyết yêu cầu “Phải cần kiệm xây dựng nước nhà.”29

Liêm “là trong sạch, không tham lam”30; là liêm khiết, “luôn luôn tôn trọng giữ gìn của công, của dân” “Liêm là không tham địa vị Không tham tiền tài Không tham sung sướng Không tham người tâng bốc mình Vì vậy mà quang minh chính đại,

Trang 15

không bao giờ hủ hóa Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiếnbộ.”31 “Chữ Liêm phải đi đôi với chữ Kiệm Cũng như Kiệm phải đi đôi với Cần.

Có Kiệm mới Liêm được.”32

Hồ Chí Minh cũng chỉ ra những hành vi trái với chữ Liêm, như:

"cậy quyền thế mà đục khoét dân, ăn của đút, hoặc trộm của công làm của tư"33

“Dìm người giỏi, để giữ địa vị và danh tiếng của mình là đạo vị (đạo là trộm),Gặp việc phải, mà sợ khó nhọc nguy hiểm, không dám làm, là tham vật úy lạo, Gặp giặc mà rút ra, không dám đánh là tham sinh úy tử" 34

- Hồ Chí Minh

Người cũng nhắc lại một số ý của Khổng Tử và Mạnh Tử:

“ Cụ Khổng Tử nói: ‘Người mà không Liêm, không bằng súc

vật’ Cụ Mạnh Tử nói: ‘Ai cũng tham lợi, thì nước sẽ nguy’ ”35

“Chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn Điều gì không đúng đắn, thẳng thắn, tức là tà”36 Chính được thể hiện rõ trong ba mối quan hệ:

“Đối với mình - Chớ tự kiêu, tự đại”,

“Đối với người: Chớ nịnh hót người trên Chớ xem khinh người dưới Thái độ phải chân thành, khiêm tốn, Phải thực hành chữ Bác - Ái”37

31 Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, t.5, tr.292.

Trang 16

“Đối với việc: Phải để công việc nước lên trên, trước việc tư, việc nhà”;38

“việc thiện thì dù nhỏ mấy cũng làm Việc ác thì dù nhỏ mấy cũng tránh.”39

Hồ Chí Minh cho rằng, các đức tính “cần, kiệm, liêm, chính” có quan hệ chặtchẽ với nhau, ai cũng phải thực hiện Tuy nhiên, người cán bộ, đảng viên phải làngười thực hành quyết liệt nhất, tiên phong nhất để làm tấm gương, làm kiểu mẫucho dân Người hay nhắc nhở cán bộ, công nhân, viên chức, những người trong cáccông sở ít nhiều gì đều có quyền hạn Nếu không giữ đúng bốn nguyên tắc trên, thìrất dễ trở nên hủ bại, trở thành sâu mọt của nhân dân, đất nước.40

Chí công vô tư là hoàn toàn vì lợi ích chung, không vì tư lợi; là hết sức côngbằng, không chút thiên tư, thiên vị, công tâm, luôn đặt lợi ích của Đảng, của nhândân, của dân tộc trên hết, trước hết; chỉ biết vì Đảng, vì dân tộc Người từng nói:

"Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, với việc", "Khi làm bất cứ việc

gì cũng đừng nghĩ đến mình trước, khi hưởng thụ thì mình nên đi sau";

"phải lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ" (tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậuthiên hạ chi lạc nhi lạc).41 42

Mặt khác, đối lập với “Chí công vô tư” chính là “Dĩ công vi tư” (nghĩ đến bảnthân trước tiên, chuyện công để sau), đó là điều mà đạo đức cách mạng kiên quyếtđòi hỏi phải chống lại Bổ sung thêm, Chí công vô tư trong tư tưởng của Ngườithực chất còn là sự tiếp nối của “cần, kiệm, liêm, chính” Người giải thích:

“Trước nhất là cán bộ các cơ quan, các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịp đục khoét,

38 Sđt, t.6, tr.131.

39 Sđt, t.6, tr.131.

40 Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, Bộ GD&ĐT, Hà Nội, 2019, Tr.123

42 Sđd, t.1, tr.400.

Trang 17

có dịp ăn của đút, có dịp ‘dĩ công vi tư’ Vì vậy, cán bộ phải thực hành chữ Liêm trước, để làm kiểu mẫu cho dân.”43

- Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh quan niệm: “Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm, là một dân tộc giàu

về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh tiến bộ.”44 Cần, kiệm, liêm, chínhcòn là nền tảng của đời sống mới, của các phong trào thi đua yêu nước Để trở thànhngười có phẩm chất đạo đức tốt, phải hội tụ các yếu tố cần, kiệm, liêm, chính Ngườixem cần, kiệm, liêm, chính là bốn đức tính cơ bản của con người, giống như bốn mùacủa trời, bốn phương của đất; “Thiếu một đức, thì không thành người.”45

Cần, kiệm, liêm, chính sẽ dẫn đến chí công vô tư; ngược lại đã chí công vô tư,một lòng vì nước, vì dân, vì Đảng, thì nhất định sẽ thực hiện được cần, kiệm, liêm,chính, và có được nhiều tính tốt khác

“Mình đã chí công vô tư thì khuyết điểm sẽ càng ngày càng ít, mà những tínhtốt như sau, ngày càng thêm Nói tóm tắt, tính tốt ấy gồm có năm điều: nhân,nghĩa, trí, dũng, liêm”

43 Sđd, t.6, tr.127.

44 Sđd, t.6, tr.128.

45 Sđd, t.6, tr.117.

Trang 18

Ba là, thương yêu con người, sống có tình nghĩa

Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người rất toàn diện và độc đáo Đó là thànhquả của việc kế thừa truyền thống nhân nghĩa của dân tộc, kết hợp với chủ nghĩa nhânđạo cộng sản, tiếp thu tinh thần nhân văn của nhân loại qua nhiều thế kỷ Tất cả cùngvới việc thể nghiệm của chính bản thân mình qua hoạt động cách mạng thực tiễn, HồChí Minh đã xác định tình yêu thương con người là một trong những phẩm chất đạo đứccao đẹp nhất Người đã dành tình yêu thương rộng lớn cho những người cùng khổ

Tới nhân dân lao động bị áp bức bóc lột, Hồ Chí Minh đã xúc động viết:

“ Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước tađược hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng cócơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành…”

- Hồ Chí Minh.48

Theo Hồ Chí Minh, người cách mạng là người giàu tình cảm, có tình cảm cáchmạng mới đi làm cách mạng Vì yêu thương nhân dân, yêu thương con người mà

Hồ Chí Minh sẵn sàng chấp nhận mọi gian khổ, hy sinh để đem lại độc lập dân tộc,

tự do hạnh phúc cho con người Với quan niệm về đạo đức, Người đã truyền lại chodân tộc một đạo lý làm người là phải biết yêu thương và sống với nhau có tìnhnghĩa Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh thời đã căn dặn:

“…Cán bộ, đảng viên học và hiểu Chủ nghĩa Mác-Lênin là để ‘Sống với nhau

có tình, có nghĩa’ [ ] nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình, cónghĩa thì sao gọi là hiểu Chủ nghĩa Mác-Lênin được…”

- Hồ Chí Minh.49

49 Theo: Nguyễn Đức Hiếu (2020) <tiêu đề đã trích>.

Trang 19

Giải nghĩa vấn đề này, trước hết cần nhận thức rằng tình yêu thương đó là tìnhcảm rộng lớn, trước hết dành cho những người cùng khổ, họ là những người bị tướcmất quyền chính đáng, những người lao động bị áp bức bóc lột bất kể màu da, dân tộc.Tình yêu thương đó đã được thể hiện ở Hồ Chí Minh bằng ham muốn tột bậc là làm chonước được độc lập, dân được tự do, mọi người ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũngđược học hành Nếu không có tình yêu thương con người như vậy thì không thể nói đếncách mạng, càng không thể nói đến chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản.

Đây là yếu tố cốt lõi đầu tiên tạo nên nền tảng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

Đó cũng là lý tưởng chính trị, lý tưởng đạo đức và là lý tưởng nhân văn của Người

Cụ thể, tình yêu thương con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh phải được xây dựngtrên lập trường của giai cấp công nhân, của giai tầng vô sản, được thể hiện hàngngày trong mối quan hệ bạn bè, đồng chí, với mọi người bình thường, đặc biệt nhấnmạnh đến những hành động thiết thực nhất

Nghĩa tình cách mạng trên đòi hỏi mọi người phải luôn luôn chặt chẽ nghiêm khắc với mình, rộng rãi, độ lượng với người khác Nó đòi hỏi thái độ tôn trọng con người, phải biết cách nâng con người lên, chứ không phải hạ thấp, càng không phải vùi dập con người; kể cả

ở những con người từng lầm lỗi, nhưng tuyệt nhiên phải tránh né thái độ “dĩ hòa diquý” (né tránh, xem nhẹ, bỏ qua việc suy xét tội lỗi của mình và kẻ khác) Điều nàyđặc biệt quan trọng đối với những người ở cương vị lãnh đạo, bất cứ ở cấp nào.Trong Di chúc, Hồ Chí Minh viết:

“Đầu tiên là công việc đối với con người,… Phải có tình đồng chí thương yêu lẫn nhau.”50

Trang 20

chân thành, nghiêm túc giữa những người cùng lý tưởng, cùng phấn đấu cho một sựnghiệp chung Nó hoàn toàn xa lạ với thái độ dĩ hòa vi quý bao che sai lầm khuyếtđiểm cho nhau, càng xa lạ với thái độ yêu nên tốt, ghét nên xấu, bè cánh có thể đưađến những tổn thất lớn cho Đảng, cho cách mạng.51

Bốn là, tinh thần quốc tế trong sáng

Chủ nghĩa quốc tế là một trong những phẩm chất quan trọng nhất của đạo đứccộng sản chủ nghĩa Điều này được bắt nguồn từ bản chất của giai cấp công nhân,nhằm vào mối quan hệ rộng lớn vượt ra khỏi giới hạn quốc gia-dân tộc Đó là tinhthần đoàn kết quốc tế vô sản, mà Hồ Chí Minh đã nêu lên bằng mệnh đề:

“Quan sơn muôn dặm một nhàBốn phương vô sản đều là anh em!”52

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh chính là tượng trưng điển hình nhất của chủ nghĩa yêu nước kết hợp nhường nhuyễn với chủ nghĩa quốc tế vô sản Đó là tinh thần đoàn kết với các dân tộc bị áp bức, với nhân dân lao động các nước mà Hồ Chí Minh đã dày công vun đắp bằng hoạt động cách mạng thực tiễn của bản thân mình và bằng sự nghiệp cách mạng của cả dân tộc Đó là tinh thần đoàn kết của nhân dân Việt Nam với tất cả những người tiến bộ trên thế giới

vì hòa bình, công lý và tiến bộ xã hội Sự đoàn kết ấy là nhằm những mục tiêu lớn của thời đại là hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội, là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, là hợp tác và hữu nghị với tất cả các nước, các dân tộc Tinh thần quốc tế ấy vẫn được gọi là chủ nghĩa quốc tế vô sản, hay chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân.

Theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa quốc tế vô sản phải gắn liền với chủ nghĩa yêu nước, hơn nữa phải là chủ nghĩa yêu nước chân chính và chủ nghĩa quốc tế vô sản trong sáng Nếu tinh thần yêu nước không chân chính và tinh thần quốc tế không trong sáng thì có thể dẫn đến chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, sôvanh, biệt lập, kỳ thị chủng tộc, hoặc chủ nghĩa bành

Trang 21

Hai là, “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”

Đây là phẩm chất đạo đức gắn liền với hoạt động hàng ngày của mọi người.

Vì vậy, Hồ Chí Minh đã đề cập phẩm chất này nhiều nhất, thường xuyên nhất, từ Đường Kách mệnh cho đến bản Di chúc cuối cùng Người từng chỉ rõ:

Trang 22

- Hồ Chí Minh.21

Đối với mọi người, phẩm chất này có hay không, có nhiều hay ít đều được thể hiện quahoạt động thực tiễn, trong đời công cũng như đời tư, trong sinh hoạt cũng như trong côngviệc người đó làm, những cương vị người đó đảm nhiệm Trong cuộc sống, nếu sự dối trávẫn còn tìm được nhiều chỗ ẩn náu, thì những thói lười biếng, xa phí, bất liêm, bất chính, hủbại, sa đọa, thu vén lợi ích riêng tư, làm hại lợi ích chung thì khó che giấu được con mắtcủa những người bình thường Với ý nghĩa như vậy, “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”cũng là một biểu hiện cụ thể khác của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân”

Hồ Chí Minh đã sử dụng những khái niệm cần kiệm liêm chính, chí công vô tư của đạođức phương Đông và đạo đức truyền thống Việt Nam Người đã giữ lại những gì tốt đẹp củaquá khứ, lọc bỏ những gì không còn phù hợp và đưa vào những nội dung mới do sự nghiệpgiải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội đặt ra.22 Mỗi chữ “cần,kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” đã được Hồ Chí Minh giải thích rất rõ, rất cụ thể, rất dễhiểu đời với mọi người Nếu phẩm chất này đã cần thiết đối với con người Việt Nam khi đấtnước còn phải đương đầu với cuộc các chiến tranh tàn khốc trên đất nước thì lại càng

Bình Dương, tháng 3 năm 2022 | Trang - 13

Trang 23

cần thiết khi đất nước phát triển trong xây dựng hòa bình Đây không phải chỉ là yêu cầu về đạo đức, mà còn là yêu cầu của chính sự phát triển kinh tế.

là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta…”25

“Kiệm là thế nào? Là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi”26Kiệm tức là tiết kiệm sức lao động, tiết kiệm thì giờ, tiết kiệm tiền của của nhân dân,của đất nước, của bản thân mỗi người; không phô trương vật chất, hình thức, khôngliên hoan chè chén lu bù “Tiết kiệm không phải là bủn xỉn Khi không nên tiêu xài thìmột đồng xu cũng không nên tiêu Khi có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho

Trang 24

nước nhà.”

gìn của công, của dân” “Liêm là không tham địa vị Không tham tiền tài Không thamsung sướng Không tham người tâng bốc mình Vì vậy mà quang minh chính đại,

Trang 25

không bao giờ hủ hóa Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ.”31 “Chữ Liêm phải đi đôi với chữ Kiệm Cũng như Kiệm phải đi đôi với Cần Có Kiệm mới Liêm được.”32

Hồ Chí Minh cũng chỉ ra những hành vi trái với chữ Liêm, như:

"cậy quyền thế mà đục khoét dân, ăn của đút, hoặc trộm của công làm của tư" 33

“Dìm người giỏi, để giữ địa vị và danh tiếng của mình là đạo vị (đạo là trộm), Gặp việc phải, mà sợ khó nhọc nguy hiểm, không dám làm, là tham vật úy

- Hồ Chí Minh

Người cũng nhắc lại một số ý của Khổng Tử và Mạnh Tử:

“ Cụ Khổng Tử nói: ‘Người mà không Liêm, không bằng súc

“Chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn Điều gì không đúng đắn, thẳng thắn, tức là tà”36 Chính được thể hiện rõ trong ba mối quan hệ:

“Đối với mình - Chớ tự kiêu, tự đại”,

“Đối với người: Chớ nịnh hót người trên Chớ xem khinh người dưới Thái độ phải chân thành, khiêm tốn, Phải thực hành chữ Bác - Ái”37

Tiêu đề	Phân tích nội dung và giá trị của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh liên hệ thực tiễn
Tác giả	Lê Hoàng Đăng Khoa
Trường học	Đại học Quốc gia TP.HCM
Chuyên ngành	Khoa Quan hệ Quốc tế
Thể loại	tiểu luận
Năm xuất bản	2022
Thành phố	Bình Dương

Định dạng
Số trang	52
Dung lượng	110,76 KB