Phân tích quan điểm của triết học mác lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên 1

Trong mối quan hệ ấy, triêt shọc Mác-Lênin khẳng định: “Ý thức do vật chất sinh ra và quyết định, song sau khi ra đời, ý thức có sự độc lập tương đối nên có sự tác động trở lại to lớn vớ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

VIỆN TIÊN TIẾN, CHẤT LƯỢNG CAO VÀ POHE

BÀI TẬP LỚN

Môn: Triết học Mác - Lênin

Đề 1: Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối

quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay ( trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp trong tình bạn, tình yêu…)

GVHD: TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ tên: Nguyễn Kim Chi

Mã SV: 11211094 Lớp: Triết học Mác - Lênin_Kinh

tế quốc tế CLC 63B_AEP(121)_02

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

1 Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức 4

1.1 Vật chất quyết định ý thức 4

1.2 Tính độc lập tương đối của ý thức 7

2 Ý nghĩa phương pháp luận chung 8

3 Vận dụng vào đời sống 10

4 Liên hệ 10

KẾT LUẬN 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

LỜI MỞ ĐẦU

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là một nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử, vạch ra những quy luật cơ bản của sự vận động phát triển xã hội, là phương pháp luận khoa học để nhận thức, cải tạo xã hội Ngày nay, thế giới đang có những biến đổi to lớn, sâu sắc nhưng lý luận hình thái kinh tế - xã hội vẫn giữ nguyên giá trị khoa học và thời đại Ngày nay các chính đảng và nhà nước vẫn dùng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội trong xác định cương lĩnh của mình trong đó có đảng Cộng Sản Việt Nam Trong con đường phát triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa (Các Mác chỉ

ra lịch sử loài người tất yếu trải qua các hình thái kinh tế xã hội sau: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa Chúng ta phải: dùng lập trường, quan điểm, phương pháp chủ nghĩa Mác – Lênin mà tổng kết những kinh nghiệm của Đảng ta, phân tích một cách đúng đắn những đặc điểm của nước ta Có như thế chúng ta mới có thể dần dần tìm hiểu được quy luật phát triển của Cách mạng Việt Nam, định ra được đường lối, phương châm, bước đi cụ thể của Cách mạng xã hội chủ nghĩa phù hợp với tình hình nước ta.Làm đề tài tiểu luận này, với tư cách là một sinh viên, một công dân của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, một mặt tôi muốn cùng mọi người tìm hiểu sâu hơn và kĩ hơn về Triết học Mác – Lênin phần chủ nghĩa duy vật biện chứng Cụ thể hơn, đó là mối quan hệ biện chứng giữa vật chất với ý thức Ngoài ra, tôi cũng muốn góp một phần công sức nhỏ

bé của mình vào sự nghiệp cách mạng lớn lao của toàn Đảng, toàn dân ta hiện nay- sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội- mà nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác – Lênin Đó là, mọi sách lược,

chiến lược cách mạng của chúng ta phải được xuất phát từ thực tế khách quan, phát huy được tính năng động chủ quan và đồng thời chống chủ quan duy ý chí Đây được coi là một vấn đề hết sức quan trọng, bởi nó quyết định sự thành công hay thất bại trên con đường đi tới chủ nghĩa xã hội ở nước ta Điều này sẽ được lý giải rõ hơn trong phần nội dung của đề tài

1 Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Vật chất và ý thức có quan hệ 2 chiều và tác động qua lại lẫn nhau Trong mối quan hệ ấy, triêt shọc Mác-Lênin khẳng định: “Ý thức do vật chất sinh ra

và quyết định, song sau khi ra đời, ý thức có sự độc lập tương đối nên có sự tác động trở lại to lớn với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức được thể hiện cụ thể qua nhận thức

và thực tiễn như sau:

1.1 V t ậch ấấ t quy ếấ ị nh ý thức t đ

Trước tiên, chúng ta cần phải hiểu vật chất là gì ? Vật chất là phạm trù triết học, Lênin định nghĩa: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Như vậy Lênin đã làm nổi bật lên một số nội dung cơ bản của định nghĩa vật chất như sau:

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức Vật chất thì “sinh ra”

ý thức, vì ý thức xuất hiện đã gắn liền với sự xuất hiện của con người cách đây

từ 3 đến 7 triệu năm, mà con người thì chính là kết quả của một quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài và phức tạp của, của thế giới vật chất, thế giới tự nhiên Con người là do giới tự nhiên và vật chất sinh ra, cho nên lẽ tất nhiên,

ý thức - một thuộc tính của bộ phận con người - cũng do giới tự nhiên và vật chất sinh ra Những thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại đã chứng minh được rằng, giới tự nhiên có trước con người; vật chất là cái có trước, còn ý thức

là cái có sau Vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức và vật chất là nguồn gốc sinh ra ý thức Bộ óc người chính là một dạng vật chất có tổ chức cao nhất, đồng thời là cơ quan phản ánh để hình thành ý thức Sự tồn tại của ý thức phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan Sự vận động của thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự ra đời của cải vật chất có tư duy là bộ óc người

Thứ hai, vật chất quyết định đến nội dung của ý thức: Cho dù “ý thức” dưới bất kỳ hình thức nào, suy cho cùng, đều là phản ánh hiện thực khách quan Ý thức mà trong nội dung của nó chẳng qua là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong đầu óc của con người Hay nói cách khác, có thế giới hiện thực vận động và phát triển theo các quy luật khách quan của nó, được phản ánh vào ý thức thì mới có nội dung của ý thức Thế giới khách quan, mà trước hết và chủ yếu chính là hoạt động thực tiễn mang tính xã hội -lịch sử của loài người là yếu tố quyết định nội dung mà ý thức phản ánh Ý thức được coi chỉ là hình ảnh của thế giới khách quan Sự phát triển của hoạt động thực tiễn cả bề rộng lẫn chiều sâu là động lực mạnh mẽ nhất quyết định đến tính phong phú, độ sâu sắc của nội dung của tư duy và ý thức con người qua các thời đại

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức: Ta thấy phản ánh và sáng tạo là hai thuộc tính không tách rời nhau trong bản chất của ý thức Nhưng sự phản ánh của con người không phải là ”chụp ảnh”, “soi gương” hoặc là “phản ánh tâm lý” như con vật mà chính là phản ánh, tự giác, sáng tạo, tích cực

thông qua thực tiễn khách quan Khác với chủ nghĩa duy vật cũ, xem xét thế giới vật chất đây là thế giới của con người hoạt động thực tiễn Chính thực tiễn

là hoạt động vật chất mang tính cải biến thế giới của con người – cũng là cơ sở

để hình thành và phát triển ý thức, trong đó ý thức của con người vừa sáng tạo, vừa phản ánh, sáng tạo trong phản ánh và phản ánh để sáng tạo

Thứ tư, vật chất quyết định đến sự vận động và phát triển của ý thức: Như chúng ta thấy mọi sự tồn tại và phát triển của ý thức thì đều gắn liền với quá trình biến đổi của vật chất; vật chất thay đổi thì sớm hay muộn thì ý thức cũng phải thay đổi theo

Lênin cho rằng vật chất vốn tự nó có, không thể tiêu diệt được, nó tồn tại bên ngoài và không lệ thuộc vào cảm giác, ý thức của con người, vật chất là một thực tại khách quan Khác với quan niệm “thượng đến” của tôn giáo Vật chất không phải là lực lượng siêu tự nhiên tồn lại, trái lại phạm trù vật chất là kết quả của sự khái quát sự vật, hiện tượng cụ thể và do đó các đối tượng vật chất có thật, hiện thức đó có khả năng tác động vào giác quan để gây ra cảm giác, và nhờ đó mà ta có thể biết được, hiểu được và nắm bắt sự vật này Hơn thế nữa Lênin còn khẳng định cảm giác ghép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác Khẳng định như vậy một mặt muốn nhấn mạnh tính thứ nhất của vật chất, vai trò quyết định của nó với vật chất, và mặt khác khẳng định khả năng nhận thức thế giới khách quan của con người Nó không chỉ phân biệt chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tân, với thuyết không tưởng

mà còn phân biệt chủ nghĩa duy vật với hai mặt cơ bản của triết học

Khoa học tự nhiên nói lên những thuộc tính, những mối quan hệ bản chất của các hiện tượng tự nhiên, do quy luật vận động của các hiện tượng ấy quyết định Khoa học xã hội cũng vậy, quy luật vận động và phát triển của

hiện tượng và quá trình của xã hội là do hiện thực xã hội quyết định Vật chất quyết định ý thức Nguyên lí này có ý nghĩa thực tiễn vô cùng quan trọng Vì trong thực tế mỗi con người, mỗi tổ chức thường có những chương trình, kế hoạch hoạt động để thể hiện ý chí, ý tưởng của mình nhưng lại quên rằng những ý chí, ước vọng đó chỉ thực hiện trên cơ sở những điều kiện vật chất nhất định Như ông cha ta đã từng nói: “có thực mới vực được đạo” hay “có bột mới gột nên gột nên hồ”

1.2 Tính đ ộc l ập t ương đ ốấ ủ a ý thức i c

Vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, ý thức do vật chất quyết định Đó là quan điểm của các nhà duy vật trước Mác-Lênin đã khẳng định Nhưng triết học Mác-Lênin không dừng lại tại đó mà nó còn khẳng định vật chất quyết định ý thức, song ý thức lại tác động lại vật chất, cải tạo thế giới vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Thứ nhất, ý thức do vật chất sinh ra, là sự phản ánh thế giới vật chất vào

óc con người nhưng bản thân ý thức cũng có “đời sống”, quy luật vận động và phát triển riêng “Ý thức” một khi ra đời thì nó có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất “Ý thức” thì có thể thay đổi nhanh, chậm, hoặc

đi song hành so với hiện thực, nhưng nhìn chung thì chúng ta thấy ý thức thường thay đổi chậm so với sự biến đổi của thế giới vật chất

Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người, tự bản thân ý thức không thể biến đổi được hiện thực Nhờ vào hoạt động thực tiễn mà ý thức có thể làm biến đổi các điều kiện, hoàn cảnh vật chất, thậm chí còn tạo ra “ thiên nhiên thứ hai ” phục vụ cho cuộc sống của chính con người Còn tự bản thân ý thức thì không thể biến đổi được hiện thực Con người dựa trên nền tảng những tri thức về thế

giới khách quan, có sự hiểu biết về những quy luật khách quan, từ đó đề ra mục tiêu, phương hướng, biện pháp và ý chí quyết tâm để góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đã xác định Đặc biệt là ý thức tiến bộ, cách mạng một khi thâm nhập vào quần chúng nhân dân – đây là lực lượng vật chất xã hội, thì có vai trò rất to lớn “ Vũ khí của sự phê phán cố nhiên không thể thay thế được

sự phê phán của vũ khí, lực lượng vật chất chỉ có thể bị đánh đổ bằng lực lượng vật chất; nhưng lý luận cũng sẽ trở thành lực lượng vật chất, một khi nó thâm nhập vào quần chúng”

Thứ ba, ý thức có thể chỉ đạo hoạt động, hành động của con người, quyết định sự thành công hay thất bại, đúng hay sai của hành động ấy Khi phản ánh đúng hiện thực, ý thức có thể tiên đoán một cách chính xác hiện thực,có thể hình thành nên các lý luận định hướng đúng đắn và các lý luận này được đưa vào quần chúng sẽ góp phần động viên, cổ vũ, khai thác mọi tiềm năng sáng tạo, từ đó sức mạnh vật chất được nhân lên gấp bội Tuy nhiên nếu

ý thức phản ánh sai lệch, xuyên tạc hiện thực thì cũng sẽ dẫn đến tác động tiêu cực

Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức ngày càng được nâng cao, nhất là trong thời đại thông tin, kinh tế phát triển, thời kì cách mạng khoa học hiện đại Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vai trò của tri thức khoa học, tư tưởng chính trị, tư tưởng nhân văn là vô cùng quan trọng Cụ thể là thời đại thông tin, kinh tế tri thức; thời đại của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, khi mà tri thức khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

2 Ý nghĩa phương pháp luận chung

Do vật chất là nguồn gốc và là cái quyết định đối với ý thức, cho nên để nhận thức cái đúng đắn sự vật, hiện tượng, trước hết phải xem xét nguyên nhân vật chất, tồn tại xã hội_ để giải quyết tận gốc vấn đề chứ không phải tìm nguồn gốc, nguyên nhân từ những nguyên nhân tinh thần nào “tính khách quan của sự xem xét” chính là ở chỗ đó Những yêu cầu này không phức tạp, không khó thực hiện nhưng trong thực tế nó lại rất hay bị con người vi phạm

ở những mức độ khác nhau, do đó mà không đạt được những nhận thức đúng dẫn về sự vật hoặc không có được những chủ trương hoạt động thực tiễn phù hợp.Trong quá trình nhận thức, học tập, nghiên cứu, con người phải bắt đầu từ việc quan sát, xem xét, phân tích đối tượng vật chất Qua việc tác động vào chúng, ta sẽ bắt đối tượng vật chất phải bộc những thuộc tính, quy luật của nó Khi đó, ta sẽ thu nhận được tri thức Bằng việc lặp đi lặp lại nhiều lần chu trình trên, con người sẽ có kiến thức ngày càng phong phú về thế giới Để sản xuất vật chất, cải tạo thế giới khách đáp ứng nhu cầu của mình, con người phải căn cứ vào hiện thực khách quan để đánh giá tình hình, từ đó xác định phương hướng, biện pháp, lộ trình kế hoạch

Thứ hai, trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan Mọi mục đích hành động, kế hoạch, chủ trương, biện pháp hành động của con người phải dựa trên việc phân tích cặn kẽ, thấu đáo hoàn cảnh thực tế khách quan, các chủ trương chính sách của con người phải phản ánh được những nhu cầu đã chín muồi của điều kiện thực tế, có như vậy những chủ trương, chính sách mới có thể thực hiện thành công Mặt khác, các quy luật tự nhiên, xã hội, tư duy tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý thức, thực tế chứng tỏ rằng nếu làm trái

quy luật, con người sẽ phải hứng chịu những hậu quả Do đó, phải nhận thức các quy luật, hành động phù hợp với quy luật

Bên cạnh đó là phát huy tinh năng động chủ quan của ý thức: Ý thức, tư tưởng, với tính năng động sáng tạo của nó có vai trò to lớn do đó cần phát huy yếu tố tích cực của ý thức, cũng có nghĩa là phát huy vai trò của nhân tố con người trong hoạt động cải tạo hiện thực Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, con người phải luôn chủ động, phát huy hết trí thông minh, khả năng suy nghĩ của mình Phải luôn tìm tòi, sáng tạo ra cái mới trên cơ sở tích lũy, kế thừa những cái cũ phù hợp Có như vậy, con người mới ngày càng tài năng, xã hội ngày phát triển Con người phải không ngừng rèn luyện, tu dưỡng, nâng cao thể lực, trí lực để nâng cao năng lực nhận thức và lao động của mình Phải kiên trì, nỗ lực vượt qua khó khăn, không bỏ cuộc giữa chừng

Cuối cùng là khắc phục bệnh trì trệ, thụ động, chủ quan duy ý chí: Trong

sự vận động đa dạng của xã hội, xuất hiện những xu hướng cần khắc phục và loại trừ Nếu yếu kém về trình độ nhận thức nói chung và còn nhiều hạn chế trong áp dụng lí luận vào thực tiễn thì dễ dẫn đến “sự mù quáng chủ quan”, có thể rơi vào chủ nghĩa duy tâm một cách không tự giác Đồng thời cũng không nên tuyệt đối hóa vai trò của vật chất, tức là chống lại “chủ nghĩa khách quan”,

có thái độ thụ động ỷ lại vào điều kiện vật chất

3 Vận dụng vào đời sống

Triết học là hệ thống tri thức lý luận chung nhất về thế giới, về con người và vị trí của con người trong thế giới đó Bởi vậy khi ta áp dụng quy luật của triết học vào bất kì một lĩnh vực vào trong đời sống thì luôn đúng Như mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, xét trên tập tục bó chân với quan niệm cổ hủ đã làm cho nhiều bé gái bị hoại tử, thậm chí tử vọng vì hủ tục này

Tuy vậy sự tác động của ý thức với vật chất cũng chỉ với một mức độ nhất định chứ không thể sinh và tiêu diệt quy luật hoạt động của vật chất được Suy cho cùng ở mức độ nào, nó vẫn phải dựa trên cơ sở sự phản ánh thế giới vật chất Biểu hiện của quan hệ giữa vật chất và ý thức trong đời sống xã hội là quan hệ giữa sự tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong đó quan hệ xã hội quyết định ý thức xã hội, đồng thời ý thức xã hội có sự độc lập tương đối và tác động trở lại tồn tại xã hội Ngoài ra, mối quan hệ giữa vật chất và ý thức còn là cơ

sở để nghiên cứu, xem xét các mối quan hệ khác như: Lý luận và thực tế, khách thể và chủ thể, vấn đề tâm lý, kinh tế và chính trị

4 Liên hệ

Để áp dụng kiến thức triết học vào liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên cụ thể trong việc lựa chọn ngành nghề cho tương lai Như chúng ta thấy, không ít sinh viên đang rơi vào tình trạng mất phương hướng và chưa chọn được lối đi phù hợp với bản thân, chuyên ngành học tập của mình Cái gì bên ngoài sinh viên chính là thực tại khách quan tác động đến việc định hướng nghề nghiệp, nó làm cho một bộ phận không nhỏ sinh viên cảm thấy hoang mang trước các lựa chọn trong tương lai Trước hết, nếu nói sinh viên muốn có định hướng nghề nghiệp tốt thì trong quá trình học tập nên dành thời gian tìm hiểu về các ngành nghề yêu thích và tìm ra lối đi chuyên sâu vào một con người nghề nghiệp thích hợp Sinh viên cần chủ động đọc và tìm hiểu về bản thân cũng như môi trường và nghề nghiệp trên các trang mạng uy tín và tự trang bị kiến thức cho bản thân Các mối quan hệ xung quanh có thể cung cấp cũng như đưa ra lời khuyên cho sinh viên, song, chính bản thân mới là người có thể hiểu rõ được mình muốn

và thích hợp với ngành nghề nào trong để quyết định con đường cho bản thân