Hành vi chủ hướng hàm ẩn trong tham thoại

Trong đó, hành vi CHÍ có chức năng trụ cột, quyết định hướng của tham thoại và quyết định hành vi đáp thích hợp của người đối thoại.. Đó là hành vị tường mình, nhưng SP; lại không hổi

“1.11

SO6

NGHIEN CUU NGU VAN

2006

HANH VI CHU HUONG HAM AN

TRONG THAM THOẠI

Tham thoại là một trong những

đơn vị then chốt của cuộc thoại Nó

là đơn vị tối thiểu tạo nên cặp thoại,

đồng thời cũng là đơn vị giao thoa

với lượt lời, với hành vi ngôn ngữ

Xét về cấu trúc nội tại của tham

thoại ta thấy: “Một tham thoại do

một hoặc một số hành vi ngôn ngữ

tạo nên” Theo trường phái Genève,

một tham thoại có một số hành vi

chủ hướng (viết tắt là CH) và có

thể có một hoặc một số hành vi phụ

thuộc (viết tắt là PT) Trong đó,

hành vi CHÍ có chức năng trụ cột,

quyết định hướng của tham thoại

và quyết định hành vi đáp thích

hợp của người đối thoại Thông

thường hành vi CH được sử dụng

một cách trực tiếp Có nghĩa là các

hành vi được thực hiện đúng với

các điều kiện sử dụng, đúng với đích

ở lời của chúng Nhưng trong thực

tế hội thoại, do nhiều lí do người

nói sử dụng hành vi ngôn ngữ này

nhưng lại nhằm đạt đến hiệu lực ở

lời của một hãnh vi khác Như vậy,

không phải lúc nào hành vi CH

cũng đều nói ra một cách tường

mình, mà chúng còn được sử dụng

một cách gián tiếp

Thí dụ:

(1) SP,: (Anh trai): - Mai oi,

mười hơi giờ trưa rồi đấy!

SP,: (Em g4i): Em viét xong dòng này là xuống bếp ngay thôi

ThS DUONG TUYET HANH’

Với tư cách là người thứ ba chứng kiến cuộc thoại thì chỉ có một cách duy nhất nhận biết hành vi

CH ham ẩn là lời hổi đáp của SP

Nếu không, hành vi CH có nghĩa

hàm ẩn này sẽ bị xem là một lời nói bình thường, không có nghĩa

hàm ẩn Ở thí dụ trên lượt lời của

SP; chỉ có một hành vi ngôn ngữ

và là hành vị thông báo Đó là hành

vị tường mình, nhưng SP; lại không hổi đáp thẳng vào hành vi trực tiếp

đó mà lại thực hiện hành vị hứa

hẹn, một hành vi không lập thành cặp kế cận bình thường với hành

vị thông báo Lời hồi đáp của SP; cũng hàm ẩn, nói “xuống bếp” thực

ra là “Đi nấu cơm” Bởi tiền giả định bách khoa của người Việt Nam cho

phép SP; hồi đáp như vậy, cho nên

SP, hiểu rằng lời nói của mình đã

đạt hiệu quả Chung ta - người ngoài cuộc cũng hiểu như vậy Căn cứ vào hình thức ngôn ngữ và các hành vi trực tiếp bệ mặt thì SP; và SP; thiếu

liên kết Ở đây SP, đã dùng một

hành vi ngôn ngữ giấn tiếp, đó là hành vi thúc giục thuộc phạm trù

điều khiển đằng sau hành vi thông

báo tường minh Cô em gái do chỗ nắm bắt hành vi CH gián tiếp này

nên mới hồi đáp như trên Nói một

cách khác tính liên kết và mạch lạc của hội thoại đã được đảm bảo

ở tầng hàm ẩn chứ không phải 6 tầng tường minh

* Sở giáo dục uò đèo tạo Yên Bái

Ngôn ngữ số 6 năm 2006

Như vậy, hành vi CH có thể

được tiến hành trực tiếp, có thể được

tiến hành gián tiếp tuỳ theo hoàn

cảnh giao tiếp và mục đích giao tiếp

Bài viết này, chỉ để cập đến hành

vi CH ham 4n: đó là hành vi CH

hàm ẩn dẫn nhập và hành vi CH

hàm ẩn phản hồi

1 Hành vi chủ hướng hàm

ẩn dẫn nhập

Trong quá trình nghiên cứu,

chúng tôi thấy có những trường

hợp hành vì CH tường minh và hành

vi CH ham ẩn không đồng nhất,

có nghĩa là hành vi CH đích thực

và hành vì CH gián tiếp khác nhau;

có những trường hợp hành vi CH

tưởng mình và hành vi CH gián

tiếp đồng nhất với nhau nhưng nghĩa

hàm ẩn lại khác nhau

1.1 Hành vi chủ hướng tường

minh và hàm ẩn dẫn nhập khác nhau

Thí dụ:

(2) SP\: Mẹ ơi

SP;: Mày sang chuồng lợn

nha bac Thạo mà ngủ

Ö lượt lời của SP; chỉ có một

hành vi hô gọi: “Mẹ ơi” nhưng căn

cứ vào lời hồi đáp của SP; ta dễ dàng

nhận thấy phát ngôn trên không

phải là lời hô gọi bình thường mà

là một hành vi yêu cầu mà SP; không

nói ra Lời hô gol, của SP; được thực

hiện vào thời điểm đêm đã khuya,

người con (SP,) đi chơi về và người

mẹ (5P;) đã đóng cửa đi ngủ Chính

vì vậy, lời hô gọi “Mẹ ơi” của SP; là

một hành vi yêu cầu “Mỏ cửa cho

con với” Như vậy, hành vi hô gọi

được dùng với hiệu lực ở lời gián

tiếp: yêu cầu Người mẹ @GP,) đã

hiểu ngay yêu cầu của người con

(SP) và phản hồi tiêu cực bằng hành

vị từ chối với nội dung hàm ẩn: không

cho SP) ngủ ở nhà Qua lời từ chối, người mẹ cũng tỏ thái độ bực bội của mình trước việc đứa con về muộn (hành vi biểu cảm)

Như vậy, hành vi hồi đáp của

SP; là hành vi ham ẩn, song hành

vi hàm ẩn này lại chứa một hành

vi hàm ẩn khác Có thể gọ! là hiện

tượng nhiều tầng hàm ẩn

Thí dụ:

(3) SP\: Bản uiết tay hơi khó

xem Những phần tôi uiết thêm, cô

lưu ý

SP;: Thưa giám đốc, tôi sẽ

làm ngay

Trong tham thoại của SP; hành

vi tường minh là một hành vì giải

thích giãi bày Cụm từ “Cô lưu ý”

không nói về hành động cụ thể,

nhưng hàm ẩn sau hành vi tường minh ấy là một mệnh lệnh, yêu cầu

SP, phai thực hiện một hành động,

cụ thể ở đây là yêu cầu SP, đánh máy bản báo cáo Do vị thế của hai

người đối thoại (quan hệ giữa giám

đốc và nhân viên) nên SP; (giám

đốc) có thể ra lệnh một cách trực

tiếp “Cô hãy đánh máy ngay cho

tôi bản báo cáo này” nhưng vì ra lệnh ít nhiều xúc phạm đến người

nhận cho nên SP; tránh dùng nó

và thay thế mệnh lệnh bằng một hành vi gián tiếp SP; cũng hiểu được ý đồ của SP, và hồi đáp như khi nghe lệnh trực tiếp “Thưa giám

đốc, tôi sẽ làm ngay”

Qua thống kê chúng tôi thấy một số trường hợp khá lí thú, liên

quan, chặt chế tới phép lịch sự Đó

là, để người nghe không nghĩ rằng mình đang có ý định thăm dò phản ứng hoặc tìm hiểu những chuyện

có liên quan tới thể điện tích cực hay tiêu cực, người nói thường đưa

ra những nội dung tường thuật miêu

tả, giãi bày, thanh minh, thông

báo có liên quan đến SP; dé xem

thái độ của SP; như thế nào

Thí dụ:

(4) SP: Ấy, cụ chưa để tôi nói

nốt Đại khúi là cụ cũng biết đấy,

tôi mở cúi nha hang nay dé lam

van minh cho xa ta Thinh thoang

c6 vi khdch muén di do vui ve

SP,: A, a, thé la anh muén

tôi che la nde né, con di lang thang

trên sông chứ gt?

SP¡;: Kệ họ, cốt là mình có tiên

Thế nhé

Đây là đoạn đối thoại giữa SP,- một người chuyên chở đò thuê và

SP, - chu hang Karaoke SP, dang

thuyét phuc SP, thuc hién mong

muốn, kế hoạch của mình Chính

vì vậy, SP; đưa ra một số hành vi

có tính chất giãi bày, thanh minh

với SP; về những việc mình đã làm

“Tôi mở cái nhà hàng này để làm

văn minh cho xã ta”, và đây cũng

là hành vi chuẩn bị cho hành vi CH

“Thinh thoảng có khách muốn di

đò cho vui về” Hành vi CH 6 day

là hành vi kể Nhưng qua lời hồi

đáp của SP; “A, à, thế là anh

muốn tôi chở lũ nặc nô, con đi lang

thang trên sông chứ gì?” ta thấy

ngay hành vi CHl là hành vi hỏi với

nội dung mệnh đề “Cụ có đồng ý chở

khách làng chơi cho nhà hàng của

tôi không?” Hành vi CH hàm ẩn

này không chỉ được nhận diện thông

qua lời hồi đáp mà nó còn được tường

mình qua lời công nhận của SP\;

“Kệ họ Cốt là mình có tiền Thế

nhé”,

Lại có những trường hợp, hành

vì CHÍ là lời thông báo nhưng có ý

nghĩa hàm Ấn như lời hứa hẹn

Thí dụ:

(5) SP,: Có cái quần anh cho

em mượn để em mang ởi giặt

SP,: Khoi can Cho anh Anh

cứ mang theo

Hành vi CHÍ trong tham thoại của SP, là một lời thông báo “Gó cái quần anh cho em mượn, để em mang ởi giặt” Nhưng cái đích của hành vị CH này không phải để thông báo mà là lời hứa hẹn “Em sẽ trả

anh cái quần mà anh cho em mượn”

Chính vì vậy mà SP; đã hồi đáp vào

nghĩa hàm ẩn: “Khỏi cần, cho anh

Anh cứ mang theo”

Vậy, khi hành vị CHÍ trong một tham thoại được dùng như một hành

vi ngôn ngữ gián tiếp thì nghĩa hàm

ấn của chúng được nhận điện thông qua ngữ cảnh và đặc biệt là qua lời phân hồi của người đối thoại Hành vi CH về hình thức có

thể là hỏi, nhưng nghĩa hàm ẩn lại

là để nghị, có thể là hành vi tuyên

bố, thông báo nhưng nghĩa hàm an lại là hành vi cảnh báo, nhắc nhở Tóm lại, đây là những trường hợp

mà hành vi CH tường mình và hành

vi CH ham ẩn không đồng nhất với

nhau và khác nhau về nội dung mệnh đề hàm ẩn

1.2 Hành vi chủ hướng tường minh và hành vị chủ hướng hàm

ấn đồng nhất Thông thường những trường hợp này chúng ta ít gặp, song không

phải là không có

Thí dụ:

(6) SP;: Bác Khổi Mời bác uào

nhà Gớm, bác khinh con cháu quá

đấy

SP;: Tợi sợ ông bí thư mất uiệc Các lão già chúng tôi thường

hay lẩm cẩm.

Ngôn ngữ số 6 năm 2006

Ö thí du nay, hanh vi CH trong

tham thoại của SP; là hành vì trách

móc về thái độ của SP; “Gớm, bác

khinh con cháu quá đấy” Nhưng

thực tế là trách móc về việc ít sang

thăm của SP; đối với SP, Nhu vay,

cũng là hành vị trách móc, nhưng

hành vị CH tường minh trách về

thái độ của SP;, còn hành vi CH

hàm ẩn lại trách về việc ít sang

chơi cua SP,

Tương tự như vậy là:

(7) Mưa mỗi lúc một to, Loan thở dài khé noi:

- Có lẽ mưa suốt đêm chắc

(Dũng thấy lời Loan nói như

một lời reo vui Chang nhìn Loan

ngâm nghĩ: sao mặt Loan đêm nay

đẹp lạ thường.)

Nghĩ uậy rồi chàng cất tiếng

not vdl Loan:

- Lúc nay qua uườn, có hai bông

hoa nhài trắng nở uề đêm đẹp quá

Trong đoạn thoại trên, ở lượt lời của Dũng ta thấy hành vị CH

là hành v1 khen “Có hai bông hoa

nhài trắng về đêm đẹp quá” Nhưng

đặt hành vị CHÍ trên trong toàn ngữ

cảnh mà đoạn thoại vừa nêu ra, ta

nhận ra đích của hành vi khen không

phải là “Hai bông hoa nhài” mà đích

thực sự của hành vi khen đó là đôi

mat cua Loan

Ỏ đây, hành vị CH tưởng mình

và hành vi CH hàm ẩn đồng nhất

với nhau, nhưng nội dung hàm ân

lại khác nhau

Trong thực tế ta cũng gặp những trường hợp như:

(8) SP¡: Dạo này mày có uẻ hợp khí hậu Hà Nội đấy

SP;: Chết thật, tao phối tăng

6 kg mất

Hành vị CHÍ trong tham thoại

của SP; là hành vi đánh giá, nhận xét “Có vẻ hợp khí hậu Hà Nội Nhưng căn cứ vào lời hổi đáp của SP; ta thấy đích của hành vi đánh

giá, nhận xét đó thực ra là “Đạo này,

mày béo quá đấy” Nếu nói thẳng

ra như vậy thì sẽ xúc phạm đến thể diện của SP;, chính vì thế mà SP,

đã đưa ra một hành vi đánh giá,

nhận xét hàm ẩn như trên để đảm bảo tính lịch sự

Lại có những trường hợp như: (9) SPqy: Này Thụ, mày có còn

là thằng lính không?

SP;: Thú trưởng hỏi em chủ hiéu Thi em van là thằng lính em

mới mò theo anh sang tận đây để

viét uề người lính

SP¡;: Thế hôm nay la ngay gi?

Tai sao may khéng mac quén phuc?

(Tôi ngớ ra anh đưa cho tôi chiếc

áo sĩ quan còn thom mùi vai) - may phải mặc uào không tao tống cổ đi

bây giờ

Tính chất gián tiếp của hành

vi CH của SP; là hiển nhiên nhưng

khá lắt léo đến mức người trong

cuộc SP; cũng không xác định nổi

“Thủ trưởng hỏi em chả hiểu” có

nghĩa “Em” không xác định được

hiệu lực ở lời đích thực của câu hỏi Câu hỏi của SP, vừa là hành vị nhắc

nhở, vừa là hành vi khiển trách,

vừa là hành vi ra lệnh Nói cách khác hành vị CH của SP; là hành

vì kép (ba hành vì) tất cả đều là

gián tiếp Hành vi nhắc nhỏ và khiển

trách được tường minh hoá thêm

một chút dù gián tiếp bằng câu hỏi

“Thế hôm nay là ngày gì? Tại sao mày không mặc quân phục?” Chỉ

có hành vi thứ ba mới được tường

minh hoá trọn vẹn “Mày phải mặc

vào không tao tống cổ đi bây giờ”,

trong lượt lời của SP;; và trong

động tác đưa chiếc áo cua SP, cho

SP; Như vậy, hành vi CH ham ẩn

dẫn nhập được nhận diện thông

qua lời hổi đáp và được thực hiện

bằng nhiều tiểu nhóm hành vi như

miêu tả, tường thuật, thông báo,

đánh giá chúng thường có nghĩa

hàm ẩn tương đương như: nhờ vả,

đòi hỏi, giễu cợt, yêu cầu, để nghị,

ra lệnh, thăm đò phân ứng, thái độ

Các thí dụ còn cho thấy hiện

tượng hành vi CH hàm ẩn dẫn nhập

rất thường gặp Đó là hiện tượng

người nói ra một hành vi CH tường

minh nhưng thực tế lại nhằm một

hành vi CHÍ khác và cặp thoại (hay

đoạn thoại) sẽ triển khai theo cái

hanh vi CH nay Hanh vi CH ham

ẩn dẫn nhập có thể khác với hành

vi CH tường minh và cũng có thể

đồng nhất với nó (đồng nhất về hành

vi, không phải đồng nhất về nội dung

mệnh đề)

2 Hành vi chủ hướng phản

Re ` nw

hoi ham an

Ching ta déu thay rang, dé

xác định nghĩa hàm ẩn của hành

vi CH trong tham thoại dẫn nhập

phải căn cứ vào lời phản hồi Và để

nhận biết nghĩa hàm ẩn của hành

vì CH trong tham thoại phản hồi

phải căn cứ vào hành vị CHÍ trong

tham thoại dẫn nhập

Thí dụ:

(10) SP: Tối nay Thanh tắm

em dùm chị nghe, rồi băm thịt bỏ

do Vé chi lam sau

SP;: Trời ơi, em có mà mọc tay thém ra

Lời hồi đáp của SP; đề cập trực tiếp tới một sự việc không thể có được trong thực tế “mọc thêm tay”

Ở bể mặt tường minh sự việc ấy

không liên quan gì tới người nghe,

tức là lời hồi đáp của SP; đã vi phạm phương châm quan yéu cua Grice

Nhưng chính sự vi phạm này cho

thấy hành vi chủ hướng đích thực

của lời hồi đáp là sự từ chối thông qua hành vi than thở về một khả

năng không thể có

Thí dụ:

(11) SP,: Bao nhiéu?

SP,: Tam ngan

SP, : Troi!

Hanh vi CH trong tham thoai

SP¡; là hành vi cảm thán “Trời

Căn cứ vào tham thoại của SP;, ta thấy đó không phải là một hành vi

cảm thán bình thường mà hành vì

này đã gián tiếp biểu thị sự chê giá,

không tần đồng (sao mà đắt thé)

Thi du:

(12) SP,: Ong di đâu hai mươi

nam nay?

SP;: Khổ cực đủ điều, đói

rach tu day, du ea Trong tham thoai cua SP,, hanh

vi CH là lời hồi đáp vào hanh vi CH

hổi của SP, Hành vi hồi đáp này

có tính chất kể lại chứ không trả

lời trực tiếp vào câu hỏi của SP)

Hay nói một cách khác hành vị

hỏi trong tham thoại của SP; đã không được hồi đáp hợp lí Lời hồi đáp ở đây được hàm ẩn sau hành

vi kể “Khổ cực đủ điều đói rách tù

day, đủ cả” có nghĩa là “Tôi đã di

nhiều nơi, chịu nhiều gian khổ” SP, cũng hiểu rằng câu hỏi của mình

6

đã được hồi đáp và chúng ta - người

thứ ba cũng hiểu như vậy

Thí dụ:

(13) SP,: Nho a! Nghe tao hỏi diéu nay!

SP;: Cháu lớn rồi chú ạ Chúu

đã học phổ thông trung học rồi

SP¡;: Cũứng khong lon hon ai dau

- Thí dụ này đáng chú ý ở chỗ hành vi CH gián tiếp nằm ở tham thoại hổi đáp của SP;, đằng sau hành vi thông báo về độ tuổi, cấp học của mình Lời trách SP; rất thú

vị bởi nó không phải trách về nội dung lời nói của SP; mà trách về cách gọi “Nhỏ à!” cũng như trách

về cách tự xưng của SP; “Tao” Nói cách khác đây là lời trách về cách nói năng, trách về cách sử dụng hành vi ngôn ngữ, trách về cách

dùng biểu thức ở lời không phù hợp

với vị thế xã hội, hơn là trách về nội dung mệnh đề

Qua phân tích một số thí dụ ta nhận thấy, cũng như hành vi CH hàm ẩn dẫn nhập, hành vi CH hàm

ấn phản hồi được thể hiện dưới nhiều

hành vi khác nhau: hành vi CH phân

hồi từ chối được thể hiện qua hành

vi thông báo, trần thuật , hành vị

CH phản hồi giễu cợt, chê bai thường

được thể hiện qua hành vi than thổ,

đánh giá

Trong thực tế giao tiếp, hành

vi CH hàm ẩn có tần suất khá cao

Bởi vì, hành vị CH được dùng một

cách gián tiếp, nhìn chung được hội

nhập với tính lịch sự cao hơn so với

hành vi CH được dùng trực tiếp

Bên cạnh đó, hành vi CH hàm ẩn

còn giúp chúng ta thấy được sự sống

động phong phú, đa dạng của hoạt

động ngôn ngữ trong đời sống hàng

Ngôn ngữ số 6 năm 2006 ngày Đồng thời nó cũng giúp ta lí giải một điều: “Trong giao tiếp thường nhật, chúng ta truyền báo được nhiều hơn điều mình nói ra”

Chú thích ngữ liệu của các thí dụ: (2) YBan, Con mang cuộc đời mẹ, Chín tác gia nit, Nxb H6i nha van,

1998

(8 Đỗ Bdo Châu, Bông Cúc tím, Túc phẩm mới, Bao van nghệ, 1998

(4) Nguyễn Hiếu, Làng êm â bên

sông, Nxb Hội nhà uăn + T/c Túc phẩm

mới, 1996

(), (11) Nguyễn Văn Thông, Cha-me-em-bạn và nàng, Mười truyện

ngắn, Nxb Văn học, 1998

(6) Ta Duy Anh, Lũ vịt trời - Ga

va nang, Tap truyện ngắn, Nxb Hà Nội, 2000

() Nhất Linh, Đôi bạn, Nxb DH

& GDCN, H., 1991

(9) Nguyễn Đức Thọ, Ôc mượn

hồn, Tuyển tập truyện ngắn Việt Nơm

chọn lọc, Tập 8, Nxb Văn học, 1997

(10) Hoàng Thu Dung, Điều không đơn giản, Truyện ngắn trẻ chọn

lọc 1994 - 1998, Nxb Hội nhà uăn, 1998

(13) Lê Huy Thảo, Ông Cá Hô,

Tuyển tộp truyện ngắn Việt Nam

chọn lọc, Tập 8, Nxb Văn học, 1997

Các thí dụ còn lợi là ngữ liệu

trong hội thoại hàng ngày

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đỗ Hữu Châu - Bùi Minh Toán, Đại cương ngôn ngữ học, Tộp 2, Nxb

GD, 1998

2 Nguyén Ditc Dan, New dung học, Táp 1, Nxb GD, 1998

3 Nguyễn Thiện Giáp, Dụng học

Việt ngữ, Nxb ĐHQG, H., 2000

4 George Yule, Dung hoc, Ban địch lần thứ ba, Nxb ĐHQG, 1997.