Góp phần nhận thức lại nghệ thuật quân sự của Nguyễn Huệ trong chiến thắng Đống Đa

Bằng những tư liệu và nghiên cứu mới được LE TRONG KHANH trinh bay trong bai viét nay, toi hy vong | cung cấp thêm vài hoạt động thực tiễn của “Ñguyõn Huệ về cáeh đánh thắng quân Thanh

SOP PHAN NHAN THỨC LẠI NGHỆ THUẬT QUẦN sv

_ CUA NGUYEN HUE TRONG CHIEN THANG DONG DA

HIẾN thắng Đống Đa đã 200 năm,

nhưng còn nhiều vấn đẻ cơ bản

thuộa về lĩnh vực khoa học lịch

sử ~ quân sự chưa được xác định Bằng

những tư liệu và nghiên cứu mới được

LE TRONG KHANH

trinh bay trong bai viét nay, toi hy vong |

cung cấp thêm vài hoạt động thực tiễn của “Ñguyõn Huệ về cáeh đánh thắng quân Thanh một cách tuyệt vời,

I— Địa điềm đóng đại quân do Nguyễn Huệ chỉ huy

Từ xưa lới nay, các trận đánh nôi tiếng

thế giởi của các nhà quân sự lỗi lạc

thường gắn liền với việc chọn đường

hành quan tac chién độc đáo, Trong chiến

thắng Đống Đa xuân

Nguyễn Huệ, con đường hành quân là

vấn đề guân cơ, có liên quan trực tiếp

đến hàng loạt nguyên tắc nghệ thuật

quần sự : chọn hướng tác chiến, cơ động,

sử dụng lực lượng, vận chuyên lương

thực, tốc độ hành quànv.v đặc biệt

đảm bảo bi mật, bất ngờ là yếu tố nghệ

thuật quân sự có vị trí chủ yếu nhất Vì

vậy lôi chọn việc xác định địa điềm

đóng quan (lo Nguuền Huệ chỉ: huy làm

yếu tố đầu tiên trong hệ thống nghệ

thuật quàn sự của tông hội chiến- này:

Chiến tranh có 3 yếu tố chính: đóng

quan, hành bình và chiến đấu

Nhật kú những sự kiện dáng ghL nhớ

trong địa phận Giáo hội Bae Ky vé china

ri, dan su, lồn giáo từ thang Midi 1788

đšn tháng 7-1739(1) ghỉ nhiều sự kiện

có liên quan đến trận Đống Đa Về địa

điểm tập kết của đại quân Nguyễn Hiuẻ,

tài liệu có viết như sau: « Vgày 28 Ngai

đến Kể Vòi cách hinh đô một nụay

rưỡi nà nghĩ ở đó » (tr, 266), «Ngay

Ky dau (1789) của

danh Kế Vài được viết ở 2

30-1 Quang Trung rot Ké Voi bing | vet

va dén chung sire khuyén khich déi ngit

của ông Ông tuôn luôn hô xung phong

bà lúc nào cũng ở tuyên đầu » ttr 269) Quang Trung đến Kẻ Vôi ngày 28—1

và từ Kẻ Vôi đi là ngày 30-1-1769 Địa

trang khác

nhau và ở 23 văn cảnh cũng khác nhau

Vậy Nẻ Vỏi ở đâu? Cần phải xác định bằng nhiều phương pháp, trước hết là địa đồ và địa đanh học ; đồng thời khoanh những : ùng phía Nam thành Thăng Long

từ Gian Khâu đến Hạ Hồi, Ngọc Hồi; và phia Tay, fav Nam là Khương Thượng — Đếng Đa v.v là những vùng địch đang chiếm đóng và Nguyễn Huệ chưa đến đó được(') Hơn nữa, cũng theo tài liệu trên; ngày Nguyễn Huệ dến Kế Vôi cũng trùng hợp với ngày quân Tây Sơn do

Ngô Văn Sở mở đầu cuộc tấn công các

tiền đồn đối phương ở hướng Nam Thăng

Long là Gián Khảu vào ngày 28-1 Các

hệ thong bản dồ được xảy dựng cuối thế ký 19; hàng loạt địa đanh có thành tố: k¿ được ghi kha day đủ ở những

nơi vốn là địa bàn của người Việt Ồ

Qua sử khảo sát của tôi hệ quả eũng

đồng nhát với quan điểm của nhà nghiên

ád

`

` wr -

cửn cỗ Tia ix Din Vor Nast ai eAnd by

các luận văn trần TẠD củi c/Uê?: cứn

lịch sử Cầu chuy n Tiầu Can nội tiếng

gắn liên với đĩa baa nn sinh cand én

có các địa dash co; Ke Trdu eRe bela,

tức Phà Lưu fấ, huyv'n Đức); Ke

Gạo (làng Thanh Lương: và Xế Vôi,.,

(gần nông trưởi ø Thanh đà, dường 21A}

Quang Trung di dén Ke Voi ie ng

25-(-1789, tron a rong ién vé gai nhỏ

Thăng Long ~Ó VỎI hud} even | wong

Sơn; cách Ciợ Bến 10km: ở xì đỏ 209,

42 Bác, kinh độ 105 40

Tay dong bàng Bắc Bộ, +ó lưang viên

da voi, nha dia ly gọi là đả: đá vôi Nông

Day — Ha Sam Cae diy ú: đã vòi nay

từ Chỉ Mê đến Chợ Bến có nhiều hang

động lớn có thẻ là nơi irú quản kín dáo;

ti nim 1926 fh im uy dich: vin hoa

Hòa Bình nồi tiếng ở clc hang động:

Đồng Noi, Kẻ Gạo, Rẻ Vôi viv

a

n -

Việc Nguyễn Huệ chọn lv Vôi/3) làm

điềm tập kết dạ: peda, ov rhe carag minh

bằng nhiều tư liệu mới phát hiện ở vùng

người Mường ‘toa Binh Ho ham gia

tích cực trong phong trào rày Sơn: họ

chuần bị đầy đủ lương thực, thực phầm

cho dai quan vA thre ăn cho voi, ngựa

v.v Theo gia pha ho Đị:h Côn: người

Mường, Dinh Cong Frinh thời Lê— Trịnh

làm Phiên mục ïiưng lióa, năm 1787 đã

ïI — Các mũi tiến công

Tư tưởng quản sự của Ngayễn a

là tận dung moi kia sing de : lột

địcb Cuộc rauuân lứa 7°9 you mue ve tiên

chiến đấu chủ vếu ià tê diệt chủ lực

địch do Tôn Sĩ Nghị trực tiếp chỉ huy

và giải phóng Thăng Long Ôn3 ra sức

chuần bị mọi mặt và sớm vạch phương

lược chiến đấu, trên cơ sở nắm chắc

tỉnh hình đối phương vũ treo quan diém

nghệ thuật đánh !tiêu điệt, >3uy én Hué

bỏ trí các mũi Liến cỏng như sau:

co =

uve 11:0 do

1 Canh qvas bie ñ

geht bur tiéa thẳng đốc Nguyễn Văn Lộ

‘ong, nằm ở phía:

Xghiỏn cứu lịch :ử số 3á T— 1989 vào Thanh Hỏa gặp Nguyễn Huệ và được phong đỏ Đốc tước Quận công và tiếp tụa làm Phiên mục [Hưng Hóa «trấn giữ cù đất rộng lớn phía Tây thành Thăng Long, lam dat căn cứ, giúp đỡ qian Tay Son moi mat »

Từ Phú Xuân, Nguyễn Huệ đã tiến quân ra Thăng Long và trở vẻ nhiều lần,

nên rất thông thạo con đường thượng đạo này và sớm nhận thức địa: bàn quan trọng của người Mường Hòa Bình

Việc chuần bi dua dai quan tập ;kết lại căn cứ Kẻ Vôi Nguyễn Huệ giao

nhiệm vụ ho Đô đố: Định Cong Trinh khi Người còn ở Phú Xuân

Hiện tại rừng quốc gia Cúc Phương

cỏ nhiều di tích lịch sử liên quan đến

việc trú quân của Tây Sơn Rừng Cúc

Phương có địa danh quen thuộc là aQuén Voi» (dẻo Voi) Nhân dân ở

địa phương kề lại khi đại quản Tây Sơn qua đây có 1 con voi kiệt sức, lên đến định đèo bị chết, Đó là nguồn gốc địa

danh Quên Voi

Trên cơ sở hệ thống tư liệu mới: đã

được phá! hiện, chúng tòi bước đầu xúc

- định khái niệm 0uề không gian của căn cử

Kẻ Vôi là địa bản từ rừng quốc gia Cúc Phương - ChiNê— Kẻ Vôi— Chợ Băn (doe

trục đường 21 Ä)

của đại quân Tây Š Sơn

lên Phượng Nhãn — Yên Thế, Lạng Sơn, chặn đường tháo cbạy của quan địch và đối phó kịp thời với viện binh của nhà

Thanh từ phương Bắc xuống

3, Đỏ đốc Nguyễn Văn Tuyết chỉ huy

thúy bình nhanh chóng tiêu diệt lực

lượng 1ê Chiêu Thống ở Hải Dương đề

phòng đại quản Kham Chau theo đường biên sang, nhưng «hủ yến tiếp ứng mặt Đông, tiến lè ¡ sông Hồng, ém binh, phối hợp với đại quân củả Nguyễn Huệ trực tiếp đánh thành Thăng Long, cắt cầu diệt địch ở hai bên bờ sông Hồng, tô chức

why (3216la4s°°

truy kích đối phương tháo chạy =ó sự

phối hợp với cánh thủy binh do Đô đốc

Tuyết chỉ huy _

3 Nhật ký của Giáo hội Bắc Kỳ viết

ngày 28-l tướng Đại tr mã tín cong

liên tiếp các tiền đỏn của quân Trung

Quốc, quân Trung Quấc bị đánh bắt

neờ và không kịp điều động binh linh

đến cứu viện, vì họ không đề phòng

trước Theo tải liệu này, Đại tư má

Ngô Văn Sở chỉ huy hướng phia Nam

Đây là tuyến phòng ngự rất dày, từ

Gian Khau dén Ha Hoi —- Ngọc Hỏi

Ngọc Hồi là cứ điềm chỉnh địch tập

trung bính hỏa lực mạnh Nhận định

quân Tây Sơn tiến công thành Thăng

Long sẽ theo hướng nay, Tan Si Nghi

đã bố trí quan linh sẵn sàng chỉ viện

cho Ngọc Hồi Nưuyễn Huệ đã nắm hắc

nhận định và tổ chức hành động dy

của Tôn Sĩ Nghĩ

4 Cánh quân do Đỏ đốc Bảo chỉ huy,

bí mật bố trí tại Đại Áng (huyện Thanh

Trì) với lực lượng mạnh cơ động nhanh,

sẵn sàng tiêu diệt chỉ viện lớn cua quân

Thanh tr Thing Long ra Ngọc Hồi phỏi

hop vod Ng6 Vaa So bao vay chat quan

ở đồn Nưọc Hồi tháo chạy, nếu cần só

thẻ phối hợp với hướng Đống: Đa Đô

đốc Bảo còn hố trì lực lượng nhỏ tại

Yên Duyên, chặn đường rút chạy của

địch theo bờ sông Hồng, và còn có nhiệm

vụ bảo vệ cánh thủy binh của Đô dốc

Tuyết tiến lên sông Hồng

5 Về hướng Đống Đa rất trọng yếu

đề mở cửa vào thành Thăng Long,

vì lực lượng địch ở đây yếu hơn phia

IH Nghệ thuật quân sự Nguyễn Huệ về

chiến tranh cận đại, thời kỳ đã chuyền sang

48

Nim, Ngurén Hud chủ trương đột

pha vio thành T Ang Long từ hướng Đồng Đa bảug cá:h quân chủ lực tinh nhuệ nhất của fày.Sen do Nguyễn Huệ cht huy, trong doeé dé i van quan do

Đỏ đốc ' :ø ' ăn Losg, tức Đỏ đốc Long

chỉ huy lam quân tiên phong, có nhiệm

vụ chủ yếu là nhanh chóng làm tế liệt

3 van quản của Sầm Xechi Đống ở Đống

Đà, mẹ đường cho Ì Nguyễn Huệ thoc sau tiêu điệt toàn bộ lực lượng cBủ ire do

Tòn Sĩ Nghĩ chỉ huy Đó là mục tiêu cơ bạn cua cuộc tông hội chiến, nhằm giải

phóng Thăng Long Cánh quân chủ lực cña Nguyễn Huệ rất cơ động, nếu cần

có thề chỉ viện cho hưởng phía Nam ning Long,

Theo su irinh bav nhiệm vụ tác chiến

và bố trí lực lượng ở trén, cánh quân phú rách hướng Xam :hành Thăng Long

đo Ngô Văn Số -hï huy, vốn đã hoạt

động ngh: bình ở Tam Điệp, theo rõi

tinh hinh dịch bố phòng dim bao cho đại quân Tây Sơn !iến ra bằng dường thượng dạo, dã lập kết quân ở cần cứ K€ Vôi, Khi xuất quản chiến đấu cánh quan này ở vùng rừng Cúc Phương — Nho Quan — Gia Viễn, Đại quân Tây

Son tap két 6 căn cứ Nẻ Vôi đều qua

Chợ Bến theo đường 3ÿ Đức — Ứng Hoa — Thanh Oai xuéng Dai Ang (đô đốc Bav va den van La Hà Đông CNguyên ¡luệ và 3ð đdóc Long)

Các hướng tiến công như trên đã làm

ro nel nhir-g nguyên lac nghệ thuật

quân sự của Nguyên Huệ dược vận dụng

trong chiến : ‘hing Dong Da

ban chat thuée lich sử

eø¿1 trọng tác chiến:

kiên quyết, nhằm tiêu diệt quân địch tronz trận tồng hẻi chiến

‘

Phương thức tiến hành chiến tranh

xraới của Nguyễn Huệ đã bác bỏ việc

phân :an lye lugrg thành uyén pong

ngự, chuyển sang dùng lực lượng tập

trung đề giảng cho dịch những dòn

mãnh liệt băng chiến thuật đột kích dia trém co sG hoa we và bach binh

Nói về nguyên nhàn tháng lợi của Đại

Cách mạng tư sản Pháp, Y.l, Lênin viết:

« Người ta thường nẻu tỉnh thần yêu

46 Nohien eu lich sit sé 3+4— 1989

nước anh hing, nhitng v6 céug thần

kỳ của người Pháp những năm 1792 —

1793 Nhưng người ta quẻn mất những

điều kiện vật chất kinh tế, lịch sử !ä điều

duy nhắt đề có thề làm cho những sự than

kỳ đó trở thành hiện thực » () Nguyễn

Huệ là người rất quan tâm đến việc

tăng cường không ngừng cơ sở vật chất

_ kỹ thuật sủa quân đội bằng triệt để thu

chiến lợi phầm chế tạo và mua từ nước

ngcài (phương Tây), Vũ khí eủa quân

đội Tây Sơn được trang bị trong chiến

"thắng Đống Đa khá dồi dào trên cơ sở

chiến lợi phầm thu được từ chiến thắng

Rạch Gầm — Xoài Mút dến Phú Xuân —

Thăng Long của các chúa Nguyễn —

Trịnh Nguyễn Huệ đã iiếp thu được cơ,

sở chế tạo vũ khí eủa chúa Nguyễn theo

kỹ thuật phương Tây tại Huế, Quân đội

Nguyễn Huệ đã chế tạo được «ống

phun lửa» ià loại «tên lửa» rất mới

vào thời kỳ ấy, chính đối phương d đã

hiểu được tính năng lợi hại của loại vũ

khí đó Đề tăng cường và cải Liến trang

bị cho quân đội, Nguyễn Huệ quy định

kỷ luật chiến trường hàng đầu đối với

quân đội là phải triệt để thu day da va

khí của địch Theo tài liệu của Giáo hội

phương Tây đã dẫn trên cho biết, trong

chiến thắng Đống Đa Nguyễn Huệ đã

thu 3000 khầu đại bác, trong đó có

những loại mới của Anh mà nhà Thanh

vừa mua, và Vô Số súng trường các loii

“Việc sử dụng « voi pháo » là điều nỏi

bật của pháo binh Nguyễn Huệ lại rất sở

trường về sử dụng voi trong chiến trận,

Trong cuộc hành binh nhỏ ra Thăng Long

đề trị tội Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ

đã sử dụng 150 voi, đi tử Phú Xuân ra

Thăng Long chỉ mất 10 ngày đưởng

Theo tài liệu của Trương Đăng Quế tác

giả Tâu Sơn bồ sử, trong cuộc hành quan

đánh quân Tôn šï Nghị Nguyễn Huệ đã

sử dụng 300 voi và hang vạn ky binh

Tỉnh Phú Yên vốn rồi tiếng là eó nhiều

ngựa tốt nhất nướe, ¡à nơi cung cấp

ngựa chủ yếu cho quân đội Tày Son

Việc trang bị vũ khí chủ yếu là hỏa

khí mạnh, đã làm thay đổi cä cơ cấu

và phương thức tác chiến của quân đội

Tây Sơn Đó là yếu tố vật chấi đủ mạnh, tạo nên nghệ thuật quản sự hoàn chỉnh của Nguyễn Huệ trong chiến thắng vĩ

đại này

Đựa trên cơ sở vật chất kỹ thuật đó,

Nguyễn Huệ đã xác định đúng thời gian

và địa điềm cho các hướng hoạt động,

có thề giáng những đòn đột kích quyết - liệt đề đạt được kết quả tốt đẹp tới

mức lớn nhất Những đòn đột kích đó

chỉ thực hiện được trên cơ sở Nguyễn

Huệ bí mật tập trang quản tại Kẻ Vôi Nguyễn Huệ đã tô chức h¿nz loạt động tác nghi binh như viết thư cầu hòa,

‹ diễu binh » toàn người già và trẻ con,

lễ thệ sư v.v Nhưng nỗi bật là cánh

quân của Ngô Văn Sở tiến hành công kích địch sớm từ Gián Khầu đến Hạ Hồi, buộc địch tập trung chú ý chủ yếu vào „ hướng này, giữ tuyệt đối bí mật cho hướng quyết dịnh là Đống Đa

Khi được tin đồn Hạ Hồi bị đánh chiếm Tôn Sĩ Nghị ra lệnh chuyền quân

Thanh sang tận trung chủ yếu ở phía Nam sông Hồng và ehudn bi tăng viện cho

Ngoc Hoi fon Si Nghi di bo trí khung chỉ huy cho phía Nam, tò chức liên lạc

chặt chẽ bằng ky binh và cho viện binh sẵn sàng lên đường

Ngọc Hồi là vị trí then chốt nhất án ngữ phía Nam thành Thăng Long, Quân

đội Tây Sơn tấn công Nưọc Hồi nhằm tiêu điệt bộ phận lực lượng địch ở đây, phân tán lực lượng địch chia lửa với

Đống Đa, đồng thời liếp tục động tác nghỉ binh, đánh lạc hướng địch Trận

- đánh Ngọc Hỏi khả phức tạp, địch bị tiêu điệt một bộ phận nhưng cuộc chiến

đấu vẫn giẳng co ở phia Nam đồn Ngọc Hồi Trong khi đó tràn Đống Đa— Thăng

Long tạo thành một chỉnh thé cua huớng chủ yếu, đội tiên phong của đại quản Tây Sơn do Đặng Văn Long—tức Đô đốc Long () ém quản quanh vùng Hà Đông hiện nay, phối hợp nhịp nhàng với

gGuÐ Tdải

hướng Ngọc Hồi nhanh chóng làm tê

liét quan địch ở Đống Đa; mở đường

cho đại quàn do Ngay ấn Huệ trực tiếp chỉ

huy và ky binh Tày Sơn lao vào thành

Thăng Long Do việc chỉ huy chiến đấu

xuất sắc này —theo sách Tâu Sơn lương

lướng ngoạL truyện của tiến sĩ Nguyễn

Trọng Trì, Đặng Văn Long được ! Nguyễn

Huệ ban thướng ngay trong khi cuộc

chiến đấu đang tiếp diễn ở Đống Đa

Những giáo sĩ phương Tây đương thời

ghi lai rang: « Quang Trung thay voi

bằng ngựa luôn luôn ở đầu trận tuyền

đuôi sát chân địch, phá được một cửa

thành pà làm chủ Iình Lhế » Sách Việt

sử thông giám cương mục cho biết cảnh

quan cua Quang Trung diệt đồn Nam

Đồng trên đường Đồng Đa vào cửa Tây

thành Thing Long (0 Chợ Dừa), Cánh

quản của Nguyễn Huệ còn có bộ phận

-diét don Yên Quyết (xã Yên Hòa, bên

sông Tô Lịch) (6) và miếu Âm hồn tại

chùa Kim Sơn (Kim Mã) thờ, những

người chết trận, chôa tại đây, chứng tỏ

có sự đánh nhau lớn ở ngoài chân thành

_ phía Tây Tháng Long,

Những tư liệu cụ thê này chứng minh

rằng không phải D6 déc Dang Van Long

tỏ chức tác chiến liên tục, “phat trién

vào thành Thăng Long, khi chưa tiêu

diệt hoàn toan đồn Đống Đa Chính

Nguyễn Huệ đã dùng quả đấm thép,

nghiền nát chủ lực của Tôn Si Nghi voi

sự phối hợp lich hoạt của thủy binh của

Đô đốc Tuyết Cách đánh táo bạo cực kỳ

này mang tính chất riêng của Nguyen

Huệ Ngiyễn Huệ đã điều khién quan

- Thanh theo ý đồ tác chiến của mình Tài

năng điều khiển địch của Nguyẻn Huệ

tựa như Xapôlêông (1865) trong trận

Austerlii2; danh bại 9 vạn liên quân

N: wa — AG Ngày 5 thang Giéng Ky dau

(1789; Thăng Long giải phóng, trên áo

bào của Hoàng đế Quang Trung bach

chiến, bách thắng còn vương thuốc súng,

Thành Thăng Long giải phóng nhanh

chóng tác động trực tiếp đến quân Thanh

đang chống cự ở Ngọc Hồi, chúng hốt

hoảng tháo chạy đến Đầm Mực bị Đạ đốc Bảo diệt hàng vạn tên vào trưa hôm

đó

Nguyễn Huệ đã sáng tạo và vận dụng hàng loạt nguyên tắc nghệ thuật quản

sự rất mới và hoàn chỉnh Vị tướng Nga

vi dai A.V Xuvérép- (1730 —1800) la mot nhà lý luận quân sự lỗi lạc đã viết:

« Truy kích mạnh, không cho địch hoàn

hồn, phải phát huy thắng lợi; diệt địch

tận gốe, cắt đứt đường rút chạy của,

sđịch » Về nguyên tắc này, đầu năm !789 Nguyễn Huệ đã tô chức, vận dụng một

cách hoàn chỉnh bằng 2 cánh quân đường

thủy Cuộc viễn chỉnh vào Ý (1796 — 1797) của Napôlêông cũng tiến hành truy kích

địch, nhưng rất chậm và không eương quyết Nguyên tắc truy kích địch đã

thành điều lệnh chiến đấu của quân đội

Tây Sơn rất sớm, Napôlêông chiếm vị -

trí nồi bật trong lịch sử xây dựng nền -

nghệ thuật quân sự tư sản phương Tây

Nhưng về nguyên tắc bă! ngờ, Napôleông mới đề cập lẻ tẻ Nguyễn Huệ rẤt coi trọng tấn công bất ngờ, giáng lên đầu

địch cơn sắm sét, trước khi chúng kip

trông thấy ánh chớp Sau chiến thắng

Đống Đa 10 nain, nim 1799, Xuyôrốp chỉ huy liên quân Nga — Áo đánh bại hoàn toàn quân Pháp tại trận Nô-vi cũng thực hiện cách đánh tựa như trận Đống

Đa,

Bất ngờ, đối với Nguyễn Huệ là đánh

địch vào thời gian, địa điêm và bằng cách thức mà dịch không chuần bị đối phó Theo tài liệu của các giáo sĩ phương

Tây ghi chép thì đại quân do Nguyễn Huệ trực tiếp chỉ huy đóng quân tại #¿

Vôi (Lương Sơn, Hòa Đình) và tiến xuống

giải phóng Thăng Long là hoàn toàn phủ

hợp với những điều ghi chép của Trần Nguyên Nhiếp, thư ký riêng của Tôn Sĩ

Nghị, người trong cuộc đã viết: « Địch

nhân lúc quân la dang dn Tét Nguyén dan; vugt núi bí mật tiến xướng đồng bằng; bắt ngờ tiến đến céng kich, thé rãi dữ dội Cuộc ác chiến kếo dài bốn ngày đêm liền, quàn ta người bị đạn, kẻ

45

dao chém mỗi lúc một nhiều, số

Lhương uon không sao kề xitt Nydy 3

Tat, mới tờ mờ sáng dot voi crién ena

địch từ nút rừng àp xuống Trong khi

đó đột quân liên paong của dich lao

thẳng oào đạt bin dash caa ia—Lic do

thé giadc ngdy cang mgnh Quan ta chia

nhau chong đỡ, quả: tịch tràn ào đồng

như kiến cỏ, thế lực ào ạt tựa nước triều

đàng » (7)

Với chiến thắng Đống Đa, Nguyễn

Huệ đã nêu một tấm gương bai hủ về

nghỉ binh giả đánh dòn đột tích chủ

yếu trên hướng thứ yếu Ngọc Hồi nhằm

thu hút địch vào hướng đó rồi dùng

lực lượng chủ vếu tập kết tại Kế Vòi

bất ngờ giáng những dòn sản; sét Ở

hướng quyết định Dồng Đa - Thang

Long

cHU TSica _

-(1) Paris Archives Nztionales No Fh, A22,

Giáo họi Bảc Kỷ phạm vi phụ trach Ì: miền

Tây Bắc Kỳ: miền Đôn: Bắc hỷ giao cho

giỏng thành Dominiq :c từ năun 1095

_ (2) Tài liệu sủa giáo sĩ phương Tây ghỉ

chiến thắng Đống Đa vao ngày mong 5 thing

Giêng Kỷ đậu, tức là ngày thứ 6, 31-I-!789

(3) Đặng Phương Nghi có tries dịch một

số tư liệu của giảo sĩ phương Tay dang

, trong Si Dia s6 9-19 nim 968, tại Sài Gòn;

và được người khác sử dụng mội số đoạn

trích đó trong tập san sử #44 só 1š (1968), đã

chú thích: Rẻ Vôi la là (lồi, btuyện Thượng

Phúc, phủ Thưởng Tin Hà Đảng :Tập sin

Sử Địa số 9-10 tr.212: Sài Gòn —196š) Theo

tôi chú thích này là sai lầm

`

Ngiièn cứu lich sz sé 3+4—1989

Cin ctr vae khoi dis danh Việt cồ được

khảo sát từ các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây (Trung Quốc) vào đến Đèo Cá (Phú Khánh) nhữ ở địa danh có từ Kẻ hà phong phú, nhưng chư: ba, riờ Hạ Hồi được gọi là Rẻ Yôi, Chúng tị thấy ở Việt Na, những địa

danh eo pù (núi), tà (sông) rất phồ biên, đều

là địa đanh có liên quan đến san xual, ew tra, hành chính, lịch sử v.vs Kế Vòi -từ vôi chỉ trạng thái địa lý - địa chất địa danh này chỉ

xuất hiện nơi có đá vôi và sản xut được vôi

mà thải Thí dụ: Bất Bạt bắt nguồn từ pea pầng đ: ong; Nhã Nam từ nhạ nạm (cỗ nước)

Cu lao Cham, chữ Hán viết: Bất lao Chiêu bắt nguồn !lừ pea blao (cù lao đá); Côn Đảo — Puulo Condor (dio hình bị dao’: Bong Miéu (Quảng Nam) tt Pong mây ‘ga vang) Tai liéu

địa danh eÖ củ: một SỐ nước ian côn cũng

tươag tự thi dus Pò Chiêu (mổ sắt ở Lào);

Bỏ Khâm, Bỏ Kéo là mô vàng, mổ ngọc Tà Keo ‘song Ngọc) Campuchia va Bangkor vốn

tte Ban kok “ang & bai bién) Ha Hdi theo tai

liệu địa chất chủ biết vốn thuộc vịnh Hà nội

Khong eo đa vôi do đó không thề có # Kẻ Vôi Ð

ở nơi đáy tas liệu thư tịch cũng chứng mỉnh

(4) Vel Lénin loàn lập, trang 35 trang 195, (5) Cae sich !1eh sử của nhà Nguyễn và Øoảng

Lê thả gn ãI ^ht của NựA gia văn phái đều

viết là Đà đốc Long dann tran Đống Đa: Bổ của Tisn sĩ Nguyễn Trọng lrì và liến si Nguyễn Trung ‹rí trong Tả Sơit lượng tướng

ngoại truyện cùng một số tài liệu khác do

Ny ia Binh vuất bín; cho tén nay dã đủ cơ

sở dẻ xác dịnh tiền sử và sự nghiệp củ Đô

đốc Long tức Đặng Văn Long, Nhan vat lich

sử này đã góp phảu xuấtsắc vào chiến thắng

Dong Da

(4) Đại Vam chỉ th biên liệt truyện so tap; quyền i0, ty 31

(7) in Vam quân doanh KỦ yếu của Trần

Nguyên Nhiếp — liin trích chép tay còn có tên -

là Quan doanh ky luge

an sy