THỜI MINH TRỊ DUY TÂN Một nhân vật có ảnh ưởng lớn đối với việc hoạch định đường lối cải cách thời Minh Trị là Fukuzawa Yukichi 1835 - 1901 - mét con người đã công hiến cả đời mình cho
Trang 1THỜI MINH TRỊ DUY TÂN
Một nhân vật có ảnh ưởng lớn đối với việc
hoạch định đường lối cải cách thời Minh Trị là
Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901) - mét con
người đã công hiến cả đời mình cho sự nghiệp
văn mỉnh hớa đất nước, khước từ mọi lời mời từ
Mạc Phủ đến Minh Trị, không ra làm quan,
đứng ngoài vòng cương tỏa để dễ bề thực hiện ý
đồ của mình và trở thành một nhà cải cách vĩ
dai, gan liền với những năm tháng vinh quang
nhất của Nhật Bản
Vốn là người có ý chí ngay từ nhỏ, lại cộng
thêm những kinh nghiệm của người cha chỉ bảo,
ông đã dành cả thời trai trẻ của mình cho việc
trau đồi ngoại ngữ để tìm hiểu những điều mới
la của thế giới phương Tây, ban đầu là tiếng Hà
Lan Nhưng đến khi Nhật Bán mở cửa để
phương Tây vào buôn bán, ông rất ngạc nhiên
thấy người phương Tây ở Yokohama nói tiếng
Anh, chứ không phải tiếng Hà Lan Thế là ông
lại tiếp tục học tiếng Anh, rồi tiếng Pháp Đồng
thời, được sự giúp đỡ của bộ tộc, ông tự mình
mở trường Weiò GVÙuku (Khánh - Ứng Nghĩa
-_ thục) vào năm 1858 đạy ngoại ngữ và truyền bá
những kiến thức mởi mẻ mà ông vừa tiếp thu
được
Khi chính quyền Mạc Phủ gửi phái bộ sang
Hoa Ky (1860) va chau Au (1862), Fukuzawa
được chọn làm tùy viên Sau nhiều tháng tận
mắt chứng kiến và tìm hiểu xã hội nhiều nước
phương Tây, ông cho rằng các nước phương Tây
đang là nơi có nền văn mỉnh tiên tiến nhất
Trên cơ sở những kiến thức tiếp thu được
qua sách vở và các chuyến đi thực tế đã nung
nấu trong ông một ý tưởng cho rằng: chỉ bằng
DANG XUAN KHANG
cách tiếp thu những khoa học kỹ thuật mới nhất, Nhật Bản mới có hy vọng đưa nước minh lên ngang tầm với các nước phương Tây, rồi dan dần tạo điều kiện yêu cầu phương Tây sửa lại
các Hiệp ước bất bình đẳng Với ý tưởng ấy, ông
đã trở thành một trong những người nhiệt thành nhất cổ động cho khẩu hiệu: "Học hỏi
phương Tây, bất kịp phương Tây, đi vượt
phương Tây" Tuy nhiện, về điểm này ông quan niệm hết sức rõ ràng; việc tiếp thu văn mỉnh phương Tây không phải là cứu cánh, mà bất qúa
chỉ là phương tiện như ông đã chÍ rõ trong tác
phẩm "Bunmeinonno gairyaku" (Văn minh luận chỉ khái lược", 1875): "Dể bảo vệ độc lập không
có cách nào khác ngoài con đường tiến đến văn mình Lý do duy nhất để người dân nước ta tiến
dén vin minh 1a để bảo vệ độc lập quốc gia" (1)
Fukuzawa đã tự hiến thân làm cái gạch nối giữa tư tưởng văn minh của châu Âu với tiền đồ
của Nhật Bản Ông cùng các đồng chí trong tổ chức do ông sáng lập nên (Meirokusha - Minh lục xã) đã có công lao to lớn trong việc truyền bá
văn minh, đưa tỉnh thần tự do, dân chủ cũng như nâng cao trình độ học vấn của nhân dân
dưới thời Minh Trị Có thể nói nắm quyền hành
động là chính quyền, nhưng động cơ thúc đẩy
chính quyền phải hành động cho đến thành công công cuộc duy tân hớa đất nước chính là Fukuzawa và nhớm cộng tác của ông
Fukuzawa đã không bỏ sốt một điểm ích nước lợi dân nào để có thể đưa đất nước tiến kịp các quốc gia Âu - Mỹ mà không nhiệt thành mổ xẻ đến căn nguyên để giới thiệu cho đồng bào minh
Trang 2Trước hết phải kể đến cuốn sách Seiyò Jijd
("Tây dương sự tình", 1866 - 1868) (2) viết về
lịch sử, chế độ chính trị của các nước Âu - Mỹ,
nhất là những cái hay, cái lạ về kinh tế, văn
hớa, giáo dục, quân sự của họ Đặc biệt phần
phụ lục với nhan đề Yono bunmei kaiha "Thế
chỉ văn mỉnh khai hớa" với lý luận sắc bén như
hun nấu lòng người cùng hãng hái vén tay lên
xây dựng cho "nước giàu, quân đội mạnh” Sách
in tại Edo (Giang Hộ, tức Tokyo bây giờ) bán
chạy đến nỗi các nhà in ở miền Tây và ngoài
Kyushu đua nhau in lậu tới mức không kiểm
soát nổi quyển nào là chính, quyển nào là lậu
Cuốn sách ra đời giống như một hồi chuông
thức tỉnh và dấy lên một làn sớng học hỏi
phương Tây Cả dân tộc lại say mê văn mỉnh
phương Tây giống như họ đã từng say mê nền
van minh va van hoc Trung Hoa vao thé ky VII,
VI vậy Và thế là những trường dạy ngoại ngữ
nhất là tiếng Anh bát đầu mọc lên như nấm
Vào năm 1874, Nhật Bản có 91 trường dạy
tiếng nước ngoài với tổng số sinh viên là 13.000
người Người ta đam mê tiếng Anh hết mức,
thậm ch{ nhiều người chủ trương thay thế tiếng
Nhật bằng tiếng Anh, mà đại biểu là Arinori
Mori - Bộ trưởng Giáo dục đầu tiên của Nhật
Bản
Đặc biệt, Fukuzawa cố những đóng góp lớn
nhất cho sự nghiệp canh tân giáo dục Trong
tổng kết 100 năm nền giáo dục Nhật Bản sau
Minh Trị duy tân, khi đánh giá về giáo dục với
vấn đề canh tân hóa đất nước, người ta không
- ngần ngại coi Pukuzawa là "người thầy chủ yếu
của giai đoạn Minh Trị" Nếu như mọi người đều
thừa nhận rằng sự thành đạt của nước Nhật
ngày nay, một nguyên nhân quan trọng nhất là
kết qủa của công tác giáo dục, khởi đầu từ Minh
Trị, thì Fukuzawa 1a người có công nhất
Fukuzawa cho rang chính Nhật Bản đã tự
làm cho bản thân mình lâm vào tình trạng bất
bình đẳng vì lạc hậu hơn các nước khác trong
lĩnh vực tri thức khoa học Bởi vậy ông hô hào
hãy gấp rút cho quảng đại quần chúng làm chủ
các khoa học Ông lập luận: mọi người sinh ra
đều bình đẳng, sự khác biệt nây sinh chỉ vì trình
độ học vấn VÌ vậy, khi từ phương Tây trở về, một mặt ông viết sách tuyên truyền, mặt khác ông trực tiếp nâng trường Keiò do ông sáng lập lên trình độ đại học vào năm 1871 Và cho đến bây giờ Keiò Daigaku không những là cơ sở giáo dục cao cấp giá trị bậc nhất của Nhật Bản mà còn là một trong những trường nổi tiếng trên thế giới (3) Đó cũng là kết qủa của việc vận dụng tư tưởng giáo dục mới của nhà sáng lập Fukuzawa
Trong lĩnh vực giáo dục, ông phê phán gay
gắt lối học cũ - Kyogaku (hư học), tức là lối học
tầm chương trích cú, và nhấn mạnh rằng nền học thuật Nhật Bản cần phải xây dựng là dJitsugaku (thực học) knqông tách rời với đời sống hàng ngày và dựa trên tỉnh thần khoa học, tỉnh thần độc lập, tính tự trọng, tỉnh thần thực dụng
và óc phê phán Ông nơi: "Khoa học - thực ra không phải là ở chỗ hãy ghỉ nhớ thật nhiều những chữ tượng hình rác rối, nghiền ngẫm các
tập sách khó hiểu, ngâm nga những câu cổ thi,
biết làm thơ theo vần luật, cách cú Trung Hoa, nghĩa là cứ chuyên chú vào thứ văn chương cử
tử vốn chẳng có ích gì cho đời" (4) Hoặc là, "một người có thể đọc thuộc lòng sử biên niên, nhưng không nắm vững được giá lương thực, một người cớ thể hiểu thấu suốt các tác phẩm kinh điển và lịch sử, nhưng không thể tiến hành một
sự giao dịch kinh doanh đơn giản; những người
như thế chẳng qua chỉ là những cuốn từ điển ăn hại lúa gạo mà chẳng có Ích gì cho đất nước, hơn
nữa còn cản trở nền kinh tế tiến lên" (5) Thứ khoa học ấy, theo ông không thể đưa đất nước lên ngang hàng với các ngoại bang giàu có Vì vậy Nhật Bản cần phải phổ cập một nền khoa học mới mà cái đích của nớ, trước tiên phải biết viết, biết thảo những văn bản Ích dụng, biết làm tính đo lường, kế đến phải biết thêm nhiều thứ khác nữa như địa dư, tự nhiên học, kinh tế học, đạo đức học Nhật Bản "phải biết chát lọc lấy
từ mỗi ngành tri thức (của châu Âu), mỗi bộ môn khoa học ấy những gi hitu ich cho thực tiến; khi nghiên cứu mối sự vật, sự việc, khi
Trang 3khảo sát các quy luật của những sự vật, sự việc
phải hướng nớ vào những nhu cầu cần thiết
hiện thời" (6) Hầu như toàn bộ tư tưởng về cải
cách nền giáo dục Nhật Bản đã được ông đề cập
đến trong tác phẩm Gakumanno Susume
(Khuyến học" 1872-1876) (7) Cuốn sách được
in tới 3.250.000 bản và Bộ Giáo dục Nhật Bản
có lõ đã tham khảo rất nhiều ở ông khi soạn
thảo và công bố Đạo luật căn bản về giáo dục
(Gakusei - Hoc ché) vao năm 1872 Trong đó có
đoạn: "Từ nay, giáo dục phải được truyền bá
trong dân chúng (qúy tộc, cựu quân nhân, tá
điền, thợ thủ công và người buôn bán cũng như
phụ nữ) để không còn, gia đình mù chữ trong
làng mạc và không còn, người mù chữ trong các
gia dinh” (8) Đấy cũng là ý tưởng của
Fukuzawa, ý tưởng "giáo duc cho tất cẢ mọi
người" Và thực tế nội dung giáo dục và giáo
dưỡng của Nhật Bản lúc này đều chứa đựng
những tư tưởng của Pukuzawa Dây là thời kỳ
nền giáo dục Nhật Bản bát đàu "cất cánh", Các
cơ sở giáo dục thuộc nhiều loại khác nhau bắt
đầu phát triển và đưa đến những thành tựu
được xếp vào loại bậc nhất thế giới không bao
lâu sau
Tuy nhiên con đường canh tân hóa đất nước
không phải bao giờ cũng thuận lợi Nhiều thế
lực vẫn còn luyến tiếc chế độ cũ VÌ vậy
PFukuzawa đã luôn luôn dùng những lời lẽ phê
phán chua cay đối với những tư tưởng bảo thủ
Ông cho rằng muốn văn minh héa đất nước thì
trước tiên hãy văn mình hóa bộ óc của chính
mìinh bằng tư tưởng văn minh và bằng hành
đọng đưa quốc gia tiến đến văn minh Đất nước
chưa thể nào văn minh, nếu con người còn kém
trí và thiếu đức Ông đề xướng lên khẩu hiệu
"công lÍ - chủ nghĩa" và coi đấy là mục tiêu cao
nhất của "con người thời Minh Trị duy tân",
Mỗi người hãy lo cho sự giàu có của đất nước
trước thì nhà mình sẽ đương nhiên cùng giàu có
mà trường tồn, chứ không thể như thời phong
kiến, làm quan bắt dân phải đóng thuế cho sự
giàu cố của nhà mình, bất chấp thứ dân có đóng
nổi hay không Làm quan không thể cai trị theo
quan niệm của Nho giáo mà phải cai trị bằng pháp luật Nhà nước văn minh là Nhà nước phải
có nền chính trị quang mỉnh, xây dựng bằng Hiến pháp để phân định thế trị và thế loạn, hợp hiến ấy là trị, phản hiến ấy là loạn Ông lên án gay gắt những thủ đoạn chính trị phan dân chủ
Đồng thời giải thích cho nhân dân bằng-những lời lẽ giản dị, đễ hiểu nhất để người dân sử dụng
được quyền tự do của mình trong một Nhà nước
pháp quyền
Ngày nay, khi Nhật Bản ngày càng thành
công trên tất cả các lĩnh vực thì người ta càng
đánh giá cao những đóng góp to lớn của ông
trong việc đặt nền móng xây dựng một nước
Nhật hiện đại Dớ cũng là lý do khiến chính phủ Nhật Bản quyết định vào năm 1985 in ảnh ông lên đồng tiền giá trị nhất của Nhật Bản - tờ 10
000 Yên
CHỦ THÍCH:
1 Vĩnh Sính, "Nhật Bản cận dai’, Văn hóa tùng thư, 1990, tr, 127
2 Bộ sách này gồm 2 phần: “Tay dương sự tình sơ
biên", xuất bản năm 1866 và "Ngoại biên", năm
1868
3 Khi thanh lập vào năm 1858 là trường trung - tiểu học tư thục, đật tại phố Teppò Zu (Thiết -
Pháo) Từ 1871 nâng lên thành trường Đại học, ông
chuyển vẻ phố Mitla (Tam Điền) như hiện nay Trường có 4 khu dạy vẻ 4 khoa: Văn học, Kinh tế,
Luật khoa và Y khoa Tuy là trường tư thục, nhưng sinh viên nào lọt được kỳ thi tuyển (4,5 thí sinh hàng nam) nhập học thì tự cho là số may lắm, vì chắc
chắn sẽ thành nhà trí thức nổi tiếng
4 Konrad N.I "Những tác phẩm chọn lọc Văn học và sân khâu” M 1978, tr 262
5 G,C Allcn., "Chính sách kinh tế Nhat Ban" T.2,
Viện Kinh tế thế giới, H 1988 tr 126
6 Konrad Ñ.I, 5S đ.d Tr 264
7 Bộ này bao gồm 17 cuốn, quyển đầu iỉn năm
1872, quyển cuối in năm 1876
8 Makoto Aso va [kumd Amand "Giáo dục và vấn đẻ canh tân hóa trị Nhật Bản: MONBUSHO
1973
9 Iwasaki Yafarò là người sáng lập ra Công ty nổi tiếng Mitsubishi, vốn xuất thân từ giai cấp võ sĩ