Hai mươi năm đổi mới quan hệ ruộng đất và kinh tế nông nghiệp Việt Nam

MOI QUAN HE RUỘNG ĐẤT VÀ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM THÀNH TỰU VÀ VẤN ĐỀ K: từ năm 1981 đến nay, sau hơn 20 năm thực hiện chính sách đối mới về ruộng đất và nông nghiệp, nền kinh tế n

HAI MUO! NAM D6! MOI QUAN HE RUỘNG ĐẤT VÀ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

THÀNH TỰU VÀ VẤN ĐỀ

K: từ năm 1981 đến nay, sau hơn

20 năm thực hiện chính sách đối

mới về ruộng đất và nông nghiệp, nền

kinh tế nông nghiệp Việt Nam dã có

những bước tiến đài và vững chắc, góp

phần phát triển đất nước, ổn định tình

hình chính trị - xã hội và nâng cao vị

thế của Việt Nam trên trường quốc tế,

Nhưng đâu là nguyên nhân đã tạo nên

những thành công trong lĩnh vực nông

nghiệp? Và sự biến đổi của nền nông

nghiệp Việt Nam trong hai thập kỷ qua

đã diễn ra như thế nào? Đó là nội dung

bài viết của chúng tôi

I NHUNG BIEN DOI CO BAN VE

RUONG DAT VA SAN XUAT NONG

NGHIEP VIET NAM TU NAM 1981

DEN NAY

1 Những biến đổi uề cơ cấu uà

quan hệ ruộng đất

Các chính sách về ruộng đất của

Đăng và Nhà nước ta từ 1988 trở lại

dây là một trong những yếu tố quan

trọng và quyết định đối với sự phát

triển của kinh tế nông nghiệp Việt

Nam trong những năm qua Trong đó

NGUYEN VAN KHANH’

chính sách mang tính "đòn xeo” đầu tiên là việc giao quyền sử dụng ruộng đất lâu đài và ổn định trong khoảng thời gian từ 15 đến 20 năm cho các hộ nông dân Nhờ chính sách này, người nông dân dược làm chủ đối với ruộng đất và có thể phát huy tối đa tính chủ động, tích cực trong quá trình sẵn xuất kinh doanh và sử dụng nông phẩm làm

ra Đây cũng là diều kiện cơ bản để khai thác và sử dụng hợp lý hơn các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nguôn lao động đổi dào ở các địa phương

Do tác động của các chính sách mới về kinh tế nên từ cuối thập kỹ 1980, tình hình ruộng dất của Việt Nam cũng có

những biến đổi nhất định, thể hiện rõ

trong bảng thống kê sau (Xem bảng 1)

Như vậy, trước và sau Khoán 10

(1988), diện tích đất tự nhiên của cả nước hầu như không tăng Nhưng nhờ thực hiện tốt các chính sách đổi mới trong

nông nghiệp, đặc biệt là giải quyết tương đối thoả đáng quan hệ sở hữu và sử dụng ruộng đất, diện tích đất nông nghiệp đã - tăng lên đáng kể trong cơ cấu đất đai

'PGS TS Trường Đại học KHXH&NV ĐHQGHN.

RNghién ciru lịch sử, số 6.2004

Bằng 1: Tình hình sử dụng đất trước và sau Khoán 10 (1988)

STT Loại đất 1987 (ha) (%) 1990 (ha) (%) 2000 (ha) (%)

Nguồn: Tổng cục Thống kê Vụ nông nghiệp Hiện trạng sử dụng đất năm: 1987, 1990, 2000

Hiện nay, quỹ đất nông nghiệp chiếm

gần 28.4% tổng diện tích đất tự nhiên,

tăng 7.6% so với thời kỳ trước 1968

Tuy diện tích đất canh tác tăng lên,

nhưng bình quân ruộng đất tính theo hộ

và nhân khẩu ở nước ta có xu hướng

giảm xuống và đạt mức thấp Theo điều

tra của Tổng cục Thống bê năm 1994 thì

đất nông nghiệp bình quân của một hộ

nông dân chỉ còn 4.984m” (tương đương

0.5 ha), giảm so với năm 1989 là 1.000mẺ

Nguyên nhân chủ yếu là do số nhân

khẩu và số hộ tăng nhanh Từ năm 1989

đến năm 1994, bình quân mỗi năm nông

thôn nước ta tăng thêm 314.000 hộ (tốc

độ tăng dân số là 2,6%/năm) (1) Tình

hình cũng tương tự như vậy khi tính

theo nhân khẩu Nếu năm 1987, bình

quân diện tích đất canh tác trên một khẩu còn đạt ở mức 1.137m?/khẩu (2) thì chỉ 7 năm sau, mức bình quân này giảm 103m? chỉ còn là 1.034m”/khẩu (3)

Tuy nhiên, trong mấy năm gần đây, mức bình quân ruộng đất trên đầu người của cả nước lại đang có xu hướng tăng lên Hiện nay, với tổng dân số là 76.322.173 người (tính đến 1-1-1999), bình quân điện tích dất canh tác trên một khẩu của cả nước là 1.224m”, tăng 87m” so với năm 1987

và 190m” so với năm 1994 Đó là kết quả những nỗ lực của Nhà nước và nhân dân ta trong việc thực hiện chính sách Kế hoạch hoá gia đình, và chính sách Khai phá đất hoang kết hợp với quá trình không ngừng cải tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng quỹ đất nông nghiệp

Bang 2: Bình quân ruộng đất/khẩu ở các địa phương trong cả nước

(theo số liệu năm 2000) Đơn vị: m?/khẩu

1 Ca nước 1.224

2 Trung du mién nui phia Bac 1.184

5 Duyên hải Nam Trung Bộ 1.236

Tổng hợp và phân tích số liệu từ các nguồn sau:

-Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Nông nghiệp Việt Nam 61 tỉnh 0à thành phố: Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 2001, tr 647

-Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Số liệu thống bê Ngành Nông nghiệp uà Phát triển Nông thôn 1996 - 2000 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 2002, tr 33-34

Bai mươi năm đổi mới quan hệ ruộng đất

So sánh giữa các khu vực và so với

mức bình quân chung của cả nước, châu

thổ sông Hồng là khu vực có bình quân

ruộng đất/khẩu vào loại thấp nhất

trong cả nước (chỉ đạt 41,4% so với mức

bình quân chung) Thực tế này rất đáng

lo ngại đối với vựa lúa lớn thứ hai của

cả nước Trong khi diện tích đất nông

nghiệp trong nước tăng lên thì ở khu

vực này hầu như tình hình không thay

đổi, quỹ đất nông nghiệp chỉ chiếm

9,5% đất nông nghiệp của cả nước, diện

tích bình quân đầu người cũng giảm

dần qua các năm Trong vòng 9 năm kể

từ 1990 - 1998, mỗi năm diện tích đất

canh tác bình quân giảm trung bình

32m?/khẩu (4) Đối với khu vực dồng

bằng sông Cửu Long, mặc dù bình quân

ruộng đất/khẩu thuộc vào loại cao

(đứng thứ 2 trong cả nước) nhưng cũng

có xu hướng giảm sút Hiện nay diện

tích đất nông nghiệp của khu vực này

chiếm tới 73,1% tổng diện tích đất tự

nhiên của vùng Điều này cho thấy rất

khó có khả năng tăng thêm quỹ đất

nông nghiệp, trong khi dân số vẫn tiếp

tục tăng lên nhanh chóng

Nhìn chung, bình quân ruộng đất ở

nước ta rất thấp Hiện nay, diện tích đất

canh tác bình quân ở nước ta chỉ ở mức

0,9 ha/hộ nông nghiệp và 0,25 ha/lao

động nông nghiệp Trong khi đó, bình

quân diện tích đất canh tác của một lao

động nông nghiệp ở châu Âu là 17 ha, ở

châu Mỹ khoảng 45 - 50 ha, ở khu vực

châu Á - Thái Bình Dương khoảng 4 -

4.5ha (5) Rõ ràng, bình quân diện tích

đất nông nghiệp ở Việt Nam thuộc loại

thấp nhất thế giới và có xu hướng giảm

dần qua các năm, nhất là đối với các khu

vực có đất đai màu mỡ Đây là một thực

tế đáng lo ngại của nông nghiệp nước ta

Để khắc phục tình trạng này, Việt Nam

cần phải có những chính sách nhằm khai

thác quản lý chặt chẽ và sử dụng có hiệu

qua hơn diện tích ruộng đất canh tác, bởi

nó không chỉ là điểu kiện để phát triển kinh tế nông nghiệp mà còn là một vấn đề nhạy cảm, luôn có tác động trực tiếp đến

tình hình chính trị và xã hội của đất nước

Tuy nhiên, có một điểu không thể phủ nhận được là bằng các chính sách đổi mới trong nông nghiệp, đặc biệt là các chính sách ruộng đất, Nhà nước Việt Nam đã đáp ứng được yêu cầu bức xúc của nông dân về quyền sở hữu ruộng đất, tạo ra động lực để thúc đẩy sản xuất Đó cũng chính là nguyên nhân đưa tới những thành tựu rực rỡ của kinh tế nông nghiệp trong hơn 20 năm qua

2 Những thanh tựu nổi bát của sản xuất nông nghiệp Việt Nam | Trong bối cảnh công cuộc đổi mới kinh

tế của cả nước được tiến hành khá đồng

bộ thì việc thực hiện Khoán 10 và sau đó

là hàng loạt các chính sách đổi mới cơ chế

quản lý kinh tế nông nghiệp khác của Đảng và Nhà nước Việt Nam đã mở đường giải phóng sức sản xuất, đưa sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn Việt Nam bước vào một thời kỳ phát triện tương đối ổn định về nhiều mặt, trọng đó sản xuất lương thực là thành tựu nổi bật nhất của nến nông nghiệp Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

Ngay sau khi Khodn 10 di vào thực tiễn đời sống, chỉ trong vòng 4 năm đầu (1989-1992), tổng sản lượng quy thóc trong cả nước đã tăng 4,6 triệu tấn

(26,1%) so với thời kì 1981-1988 Cũng

trong thời gian đó, năng suất lúa đã tăng

5 tạ/ha (29,6%), lương thực bình quân đầu người tăng 35kg/khẩu (12,2%) so với thời kì 1981-1988 (6) Do tác động của các chính sách mới về ruộng đất và kinh tế, sản xuất nông nghiệp tiếp tục có những chuyển biến đáng khích lệ, năng suất và sản lượng lúa tăng lên nhanh chóng trong vòng 2 thập kỹ qua:

tghiên cứu ):jch sử, số 6.2004

Bảng 3: Năng suất, tổng sản lượng lúa (từ 1981 - 2002)

Năm Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (triệu tấn)

Nguồn: - Tổng cục Thống kê Số liệu nông nghiệp Việt Nam 35 năm (1956-1990) Nxb Thống kê, Hà

Nội, 1991, tr 89-90; - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Số liệu thống kê Ngành Nông nghiệp uà Phái triển Nông thôn 1996-2000 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 2002, tr 118; - Tổng cục Thống kê Vụ Nông

nghiệp Một số chỉ tiêu chủ yếu uê trồng trọt năm 2009 Số liệu sơ bộ, tài liệu lưu hành nội bộ

Qua các số liệu trên có thể thấy được

tác động mạnh mẽ của các chính sách

đổi mới đối với tình hình sản xuất nông

nghiệp của nước ta trong thời gian qua

Từ khi có sự đổi mới về cơ chế quản lý

nông nghiệp (ruộng đất không thuộc

quyền sở hữu của các hợp tác xã), người

nông dân Việt Nam đã trở thành chủ

nhân thực sự đối với mảnh ruộng của

mình Với tỉnh thần cần cù, hăng say

lao động của người nông dân, sản xuất

lương thực đã có sự thay đổi vượt bậc cả

về năng suất lẫn sản lượng Từ năm

1981 đến nay, năng suất hàng năm đều

đạt ở mức trung bình 33,5 tạ/ha, theo

chiều hướng năm sau cao hơn năm

trước Nếu so sánh với con số của 20

năm trước (trung bình 18,7 tạ/ha/ năm

thời kỳ 1961-1980) (7) - thời kỳ của cơ

chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp - thì quả thực đây là một sự chuyển biến kỳ diệu mà chính sách đổi mới đã mang "lại cho nông dân và nông nghiệp Việt Nam

Năng suất lao động tăng nhanh khiến cho sản lượng lương thực (nhất là lúa gạo) cũng tăng lên đáng kể Đặc biệt là từ năm 1988 đến nay, sản lượng lúa hàng năm của Việt Nam đều đạt trung bình 25,3 triệu tấn Lương thực bình quân đầu người tăng dần qua các năm (1993: 359

kg, 1994: 361 kg, 1995: 372 kg, 1996:

387kg, 1997: 398kg) Mức độ gia tăng về năng suất và sản lượng lúa trong 2 thập

kỷ qua được thể hiện qua biểu đổ dưới đây:

Tai mươi năm đổi mới quan hệ ruộng dat 7

50 +

45 +

40+

30 +

Biểu I: Biến đổi về năng suất và tổng sản lượng lúa (1981 - 2002)

— -— A

° Năng suat (ta/ha)

—————- Sản lượng (triệu tấn) Ẹ : aw

=,

20 T

| -#

10+ |

51

"

0 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 01 02 (Năm)

af “ “a 9 a’ „ “ 4,* mh ° ae ae |

Dưới tác động của cơ chề quan lý mới, Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Ban nền nông nghiệp Việt Nam đã có sự chấp hành Trung ương Đẳng lần thứ IV chuyển biến mạnh mẽ, từ chỗ sản xuất tự (khóa VII) ngày 3-6-1993 về "Tiểp tục

cấp, tự túc chuyển sang sản xuất hàng đổi mới uà phát triển hinh tế - xã hội hoá theo cơ chế thị trường Việt Nam từ nông thôn", quá trình chuyển dịch cơ chỗ thiếu, đói phải nhập khẩu lương thực cấu kinh tế nông thôn bắt đầu đi vào với khối lượng lớn (trước Đổi mới) đến thực tiễn "(heo hướng phát triển mạnh, chỗ đã đủ cung cấp cho nhu cầu trong ững chắc, có hiệu quả công nghiệp - nước (từ 1989) mà còn tích luỹ lượng dư dịch uụ ở nông thôn, tăng nhanh tỷ thừa để xuất khẩu Hiện nay, Việt Nan trong những ngành này trong cơ cấu

là nước xuất khẩu gạo đứng thứ hai trên nông - công nghiệp - dịch uụ" (8) Kết

thế giới, chỉ sau Thái Lan (Xem bảng 4) quả lớn nhất của quá trình chuyển dịch

Để khắc phục mâu thuẫn gay gắt giữa này là đã phá vỡ thể độc canh cây lúa,

sự gia tăng về dân số và sự giảm sút về 8óp phần từng bước tạo ra sự thay doi diện tích ruộng dất, Nhà nước chủ trương trong cơ cấu kinh tế, làm đa dạng hóa thay đối cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo các loại hình ngành nghề, dịch vụ Có ‘ ` ` ~ | + hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật thể thấy rõ kết quả này qua sự thay doi

nuôi và đa dạng hoá ngành nghề phát về tỷ trọng giá trị sản phẩm nông triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng nghiệp trong toàn bộ cơ cấu nền kinh tế |

Nghién ciru Lich sur, s6 6.2004

Bảng 4: Sản lượng và kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam (từ 1989 - 2002)

Năm Sản lượng xuất khẩu (nghìn tấn) Kim ngạch (triệu USD)

1994 1.962 420,9

Nguồn: - Số liệu 1989-1999: Kinh tế Việt Nam 1991-2000 qua các con số Thời báo Kinh tế Việt

Nam (Vietnam economic tìimes), 2000, tr 52

nhập khẩu lương thực Việt Nam qua các năm

Bảng 5: Cơ cấu giá trị tổng sản phẩm trong nước (trong những năm 1996 - 2000)

- Số liệu 2000-2002: Tổng cục Thống kê Vụ Thương mại Một số chỉ tiêu uê tình hình xuất,

Đơn vị tính: %

Năm

STT | Các ngành kinh tế

Tổng công 100 100 100 100 100

Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Vụ Kế hoạch và Quy hoạch Số liệu thống bê

Ngành Nông nghiệp uà Phát triển Nnéng thôn 1996-9000 Nxb Nông Nghiệp, Hà Nội, 2008, tr 84

Như vậy, hiện nay giá trị sản phẩm

của các ngành nông - lâm - ngư nghiệp

chiếm dưới 25% GDP cả nước, giảm

khoảng 17,5% so với 10 năm trước đây

(năm 1990 là 40,7%) (9) Trong đó, giá trị

sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm dưới

20%, giảm gần 2 lần so với năm 1990

Thực tế, đây là một xu hướng vận động

và thay đổi phù hợp với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa kinh tế đất nước trong giai đoạn hiện nay và sắp tới Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp trong những năm gần đây lại chưa có sự thay đổi lớn, mang tính đột phá Có thể thấy được điều này qua các số liệu trong bảng 6

Bai mươi năm đổi mới quan hệ ruộng dat

Bảng 6: Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp trong thời kỳ đổi mới

Đơn vị tính: %

Năm Trồng trọt Chăn nuôi Dịch vụ Tổng số

1992 76,5 20,7 2,8 — 100

2000 76,8 19,8 2,5 100 |

Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Số liệu thống ké va phat trién Nganh Nông

nghiệp uà Phát triển Nông thôn 1996-2000 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 2002, tr 104

Từ các số liệu trên, có thể thấy trong

vòng 10 năm trở lại đây, tỷ trọng của

ngành trồng trọt có xu hướng giảm dần

nhưng không đáng kể (2,5% trong vòng

11 năm), trong khi các ngành dịch vụ

trong nông nghiệp lại tăng, giảm không

ốn định và chiếm tỷ trọng rất thấp: Năm

cao nhất (1995) là 3% nhưng đến năm

2000 đã giảm xuống còn 2,5% Điều đó

cho thấy cho đến nay, nền nông nghiệp

Việt Nam tuy đã đạt được những thành

tựu đáng kể nhưng về cơ bản vẫn là một

nền nông nghiệp trồng lúa nước truyền

thống mà vai trò chủ đạo là hai ngành

trồng trọt và chăn nuôi Tốc độ chuyển

đổi cơ cấu các ngành trong nông nghiệp

thời gian qua diễn ra rất chậm chạp

Biểu đồ 2 dưới đây đã chứng tỏ điều đó:

II NHUNG THACH THUC DOI VOI VAN DE RUONG DAT VA KINH TE NONG NGHIEP VIET NAM HIEN NAY

Cùng với những thành tựu của kinh tế nông nghiệp Việt Nam do kết quả của chính sách đổi mới mang lại, thực trạng ruộng đất cũng như tình hình nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay không phải không còn những vấn để nan giải hoặc chưa được giải quyết thoả đáng Trước hết là vấn đề bình quân ruộng đất/khẩu ngày càng giảm Ở Việt Nam, quy mô diện tích bình quân đất canh tác trên đầu người và hộ nông nghiệp vốn đã thấp, lại do phương thức phân chia ruộng đất theo nguyên tắc bình quân nhân khẩu nên càng bị chia nhỏ và phân tan

Biểu 2: Co cấu giá trị sản xuất nông nghiệp Việt Nam (1990-2000)

17.9%

O Dich vu M Chan nudi OTrdng trot

Nam 1990

19.7%

2.59,

70.8%,

O Dich vu BChan nuvdi O Tréng trot |

{

| Nam 2000 |

10

hơn Tình hình này ngày càng trở nên bức

xúc ở vùng châu thổ sông Hồng Sau Khoán

10, diện tích đất nông nghiệp ở khu vực

này hầu như không tăng, trong khi dân số

lai khong ngừng tăng nhanh (hiện nay

châu thổ sông Hồng là nơi có mật độ dân số

thuộc vào loại cao nhất trong cả nước)

Theo số liệu thống kê trong những năm

1990-1998, hàng năm diện tích đất canh

tác ở khu vực này giảm 150m/hộ Như vậy,

cho đến năm 1998, trung bình mỗi hộ chỉ

còn lại 2.716m” đất nông nghiệp, giảm

772m” so với năm 1985 (3.488m”) Hiện

nay, có tới 96% dân số đồng bằng sông

Hồng chỉ được sử dụng một điện tích canh

tác dưới 0,5 ha (10) Bình quân diện tích

đất nông nghiệp như vậy là quá thấp, nên

rất khó chuyển sang nền sản xuất hàng

hoá Đây cũng là bài toán đặt ra cho các

vùng nông thôn có số dân đông nhưng đất

canh tác lại ít -

Thêm vào đó, tình trạng manh mún về

ruộng đất cũng đang là một trở ngại rất lớn

dối với sản xuất nông nghiệp Theo số liệu

của Tổng cục Địa chính thì từ sau năm

1988, trên cả nước có 12 triệu hộ nông dân

được quyền canh tác trên 80 triệu mảnh

tuộng với các diện tích to nhỏ khác nhau

Trung bình mỗi hộ có từ 6 - 7 mảnh ruộng

Có hộ dược giao 3.000m” thì phải nhận tới

10 dén 15 thửa ruộng, thậm chí có người

còn nhận tới 20 - 30 mảnh ruộng (trong đó

có mảnh chỉ rộng 30 - 50m”) cho phần diện

tích được sử dụng (11)

Bên cạnh đó, hiện tượng tích tụ, tập

trung ruộng đất dang có xu hướng gia

tăng cùng với những điều kiện pháp lý

thuận lợi Với Luật Đất đai (thắng 7-

1993), chế độ công hữu tư dụng (hay sở

hữu tư nhân hạn chế) về ruộng đất đã

dược thể chế hóa bằng văn bản luật

pháp trong đó nêu rõ người nông dân

được Nhà nước giao dất "có quyển

ch tuyển đối, chuyển nhượng, cho thuê,

tghiên cứu Lịch sử, số 6.2004

thừa bế, thế chấp quyền sử dụng đất" (12) Bằng các quyền được pháp luật công nhận này, người nông dân không còn bị trói buộc vào ruộng đất mà có thể chuyển nhượng quyền sử dụng dất của minh để chuyển sang làm các ngành nghề phi nông nghiệp phù hợp và có thu nhập cao hơn Nhờ đó đã góp phần thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Tuy nhiên, chính sách ruộng đất hiện nay cũng là điều kiện thuận lợi để việc chuyển nhượng đất đai diễn ra một cách công khai và phổ biến hơn so với trước khi có Luật Đất đai sửa đối vào năm

1993 Hiện nay, hiện tượng tích tụ, tập trung ruộng đất ở nông thôn Việt Nam

có xu hướng gia tăng với tốc độ cao Vì những lý do khác nhau, một bộ phận nông dân đã phải chuyển nhượng ruộng đất và trở thành những hộ không có ruộng Trong khi đó, một bộ phận khác

đã bỏ vốn ra mua ruộng và tích tụ ngày càng nhiều ruộng để canh tác hoặc cho thuê Tình trạng này diễn ra tương đối phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long Theo số liệu điều tra của Tổng cục Thống ké, nim 1994 6 déng bằng sông Cửu Long có 3,65% số hộ có quy mô

ruộng đất từ 3 - õ ha và 0,75% số hộ có

trên õ ha Nhưng đến năm 1998, số hộ

có từ ä - 5 ha đã lên tới 30,32% và có tới

12,65% số hộ có diện tích ruộng dất trên

9 ha Cùng với quá trình tích tụ ruộng đất là sự tăng lên nhanh chóng tỷ lệ hộ nông nghiệp không có ruộng đất Ở đồng bằng sông Cửu Long nếu năm 1994, số

hộ nông dân không có ruộng đất chiếm 0,7% (13) thì đến năm 1998, tỷ lệ đó là

5,69 (14)

Tình hình trên cùng với những tac

động của cơ chế thị trường đã góp phần

day nhanh sự phân hóa giàu, nghèo

Bai mươi năm đổi mới quan hệ ruộng đất

dang diễn ra trong nông thôn Việt Nam

hiện nay Theo qui luật vận động của

nền kinh tế thị trường sự phân hoá này

là một xu thế tất yếu không thể tránh

khối, nhưng xét từ góc độ thực hiện công

bằng xã hội thì thực trạng phân hóa

trong nông thôn hiện nay đang có những

dấu hiệu không thể xem thường Cùng

với sự đi lên của nền kinh tế nói chung,

mức thu nhập và đời sống của toàn dân

đều tăng lên nhưng sự chênh lệch về

mức sống giữa hộ giàu và hộ nghèo đang

là một khoảng cách ngày càng tăng,

nhất là giữa khu vực nông thôn và

thành thị Sự phân hóa này cùng với

mặt trái của cơ chế thị trường đã và

dang JAm nay sinh không ít những hiện

tượng tiêu cực trong văn hóa, đạo duc,

lối sống ở nông thôn Việt Nam mà trước

đây rất ít thấy trong cơ chế cũ

Một vấn để nữa cũng rất đáng quan

tâm là hiện tượng mất giá của các mặt

hàng nông sản trong những năm gần

đây Theo các số liệu thống kê có thể

thấy trong năm 1996, mặt hàng lương

thực mất giá liên tục trong 7 tháng với

tốc độ 13.8% Con số tương ứng của năm

1997 trong 4 tháng là 9.2%, năm 1999 là

13,9% trong 8 tháng, năm 2000 các con

số này cũng là 8 tháng với 12.2% (15)

Trong khi đó, sự cạnh tranh ngày càng

gay gắt trên thị trường xuất khẩu gạo

thế giới trong thời gian qua cũng góp

phần tác động không nhỏ vào tình trạng

mất giá lương thực trong nước Năm

2000, Việt Nam bị tổn đọng gần 1 triệu

tấn gạo chưa xuất khẩu được phải

chuyển sang năm 2001 Cùng với sự mất

giá của các mặt hàng lương thực, các

mặt hàng nông sản khác cũng nằm

trong tình trạng khó khăn trong việc giữ

giá Đặc biệt, trong thời gian gần dây,

giá cà phê giảm ky luc, gay thiệt hại

nặng nề cho nông dân trồng cà phê khu

11

vực Tây Nguyên và Đông Nam Bộ Theo

số liệu của Tổng cục Thống bê, năm

2000, sản lượng cà phê tăng gần 28% so với năm 1999 (đạt khoảng 690.000 tấn) kéo theo sản lượng xuất khẩu lên đến 680.000 tấn, tăng ở mức kỹ lục (gần 40%) so với năm 1999 Tuy nhiên, do giá xuất khẩu giảm nên kim ngạch xuất khẩu cà phê năm 2000 giảm tới 17% so với năm 1999, kéo theo giá cà phê trộng nước giảm liên tục với tốc độ nhanh chưa từng có Theo số liệu của Ban Vật giá Chính phủ, giá cà phê hiện nay! đã giam tới 80%, mức giá bán thấp hơn chi phí sản xuất từ 33 - 38% (16) | Việc nông sản liên tục bị mất giá đã có anh hưởng rất lớn đến tình hình sản a nông nghiệp mà trước hết là tâm ly người nông dân - những người trực tiếp

sản xuất ra nông phẩm Mặc dù trong

thời gian qua, Nhà nước đã có những biện pháp tích cực như trợ giá, kích giá hàng nông nghiệp v.v nhằm bảo vệ lợi ích của nông dân song vấn để vẫn còn rất

nan giải không chỉ đối với các hộ nông

đân mà còn đối với cả các nhà hoạch định chính sách của Nhà nước và của Ngành Nông nghiệp Việt Nam hiện nay

ủa

*

Tóm lại, sau hai thập kỹ thực hiện chính sách mới về ruộng đất và nông nghiệp, diện tích đất canh tác nông nghiệp Việt Nam đã tăng từ 7 triệu hecta lên 9,4 triệu hecta (chiếm 28,4 tổng diện tích đất đai cả nước hiện nay): Hầu hết ruộng đất từ sở hữu tập thể của các hợp tác xã đã trở thành sở hữu tư nhân có giới hạn của các hệ nông dân Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp dần dần phát triển: Năng suất và sản lượng lúa

»

tăng nhanh Trong vòng 21 năm kệ từ năm 1981 đến 2009, năng suất lúa tăng

gấp 2 lần (từ 22 tạ/ha lên 45,5 tạ/ha);

12

Sản lượng lúa tăng gấp 2,8 lần từ 12,4

triệu tấn năm 1981 lên 34,1 triệu tấn

năm 2009 Việt Nam từ một nước thiếu,

đói lương thực đã trở thành một cường

quốc xuất khẩu gạo trên thế giới Từ

giữa những năm 1990 trở lại đây, hàng

năm Việt Nam xuất khẩu ra thị trường

thế giới khoảng 3 - 4 triệu tấn gạo Đó là

một kỳ tích, thể hiện sự cố gắng phi

thường của Đảng, Nhà nước và nhân

dân Việt Nam trong hai thập ký vừa

qua

Tuy nhiên, thực trạng về ruộng đất

và kinh tế nông nghiệp Việt Nam hiện

nay đang đặt ra nhiều vấn đề phức

tạp, nếu không được giải quyết thoả

đáng sẽ có tác động tiêu cực đối với

tình hình kinh tế, chính trị và xã hội

CHU THICH

(1) Hoàng Việt Vấn đề sở hữu ruộng đất

trong nên khinh tế hàng hoá nhiều thành phân ở

Việt Nam Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1999,

tr 106

(2) Nguyễn Văn Khánh Biến đổi cơ cấu ruộng

đất va kinh tế nông nghiệp ở uùng châu thổ sông

Hồng trong thời ky đổi mới (qua khảo sát một số

làng xã) Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001,

tr 46

(3) (5) Hoàng Việt Sđd, tr 76, 106

(4), (10) Nguyễn Văn Khánh Sđd, tr 23-24, 36

(6) Nguyễn Sinh Cúc Nông nghiệp Việt

Nam (1945-1995) Nxb Thống kê, Hà Nội, 1995,

tr 34

(7) Tổng cục Thống kê Số liệu nông nghiệp Việt

Nam 35 năm (1956-1990) Hà Nội, 1991, tr 89

(8) Đảng Cộng sản Việt Nam Văn biện Hội

nghị lần thứ V Ban chấp hành TW khóa VII, Hà

Nội, 1993, tr, 63

Rghiên cứu Lich sử, số 6.2004

của đất nước Trong bối cảnh đó, Nhà

nước cần sớm tìm ra hướng di và các giải pháp mới thiết thực và có hiệu quả hơn trong việc quản lý, khai thác tiểm năng của đất, mạnh dạn trợ giá bán các sản phẩm nông nghiệp, đồng thời nhanh chóng hiện đại hoá nông nghiệp theo hướng chuyên canh và mở rộng ngành nghề phi nông nghiệp, dẩy mạnh xây dựng các thị tứ, thị trấn ở các vùng nông thôn trên cơ sở hiện đại hoá cơ sở hạ tầng

và nâng cao điều kiện sinh hoạt cho nông dân Có như vậy, kinh tế nông nghiệp và nông thôn Việt Nam mới có thể tiếp tục phát triển mạnh mẽ và vững chắc, góp phần đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong thế kỷ XXI

(9) Tổng cục Thống kê Số liệu thống kê nông

nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản Việt Nam 1990-

1998 va dự báo 2000 Nxb Thống kê, Hà Nội,

1999, tr 5

(11) Cần mở rộng nhanh 0à uững chắc cuộc uận động đổi ruộng thành ô thửa lớn Tạp chí Địa chính, số 4, 1998, tr 1 Dẫn theo Trương Thị Tiến Một số uấn đề uề bình tế hộ nông dan

Việt Nam thời kỳ đổi mới, Mã số QX 99.01, Hà Nội, 2003, tr 72

(12) Luật Đất đai Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội, 1994, tr 7

(13) Tổng cục Thống kê Kế! quả điều tra nông

thôn uà nông nghiệp năm 1994, Tập 1, Hà Nội, tháng 9-1995, tr 4-5

(14) Theo Trương Thị Tiến Một số uấn đề uề

hinh tế hộ, Đã dẫn, tr 15

(15), (16) Thời báo Kinh tế Việt Nam (Vietnam

economic times) nam 2000, tr 29, 44.