Giáo trình Tâm lý học phát triển: Phần 2 - Vũ Thị Nho

Nối tiếp nội dung phần 1, phần 2 cuốn sách giới thiệu tới người đọc các nội dung: Những đặc điểm phát triển tâm lý tuổi thiếu niên, những đặc điểm phát triển tâm lý của học sinh đầu tuổi thiếu niên, những đặc điểm phát triển tâm lý của thanh niên sinh viên, những nét tâm lý đặc trưng của người trưởng thành và người già. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

t h iế u n iên đã c ó m ộ t vị trí x ã h ộ i m ớ i: n ổ k h ô n g hoàn toàn là trẻ c o n và c ũ n g chưa phải là n g ư ờ i lớn, đ â y là giai đ o ạ n đặc trưng với c á c dấu h iệu củ a tu ổ i d ậ y thì ở n a m và nữ v ề mặt

g i ả i phẫu sinh lý và thế ch ất, đứa trẻ đã c ó n h ữ n g đ i ể u k iệ n

t u ổ i, ở e m trai từ 13 - 1 5 tuổi T r o n g g i a i đoạn n ày, n g ự c,

l ô n g ở n á ch , ở b ộ phận sinh d ụ c c ủ a c á c e m gái phát triển,

đ ồ n g thời xuất h i ệ n k in h n g u y ệ t , d ấ u h i ệ u ch ín h củ a s ự d ậ y thì đ ầ y đủ Ở c á c e m trai, n g ự c bắt đ ầ u n ở nang, n h ữ n g dấu

h i ệ u phụ c ủ a b ộ p h ận sinh d ụ c phát triển và c u ố i c ù n g là h iện

tư ợ n g xuất tinh b á o h i ệ u sự c h ín m u ồ i c ủ a q u á trình phát d ụ c

n h ữ n g đứa trẻ T ừ đ ó x ả y ra m â u th uẫn k h á phổ b iến g iữ a

n g ư ờ i lớn và trẻ e m tr o n g g i a o tiếp và ứ n g xử Sự k h ô n g thay

đ ổ i v ề ứng x ử g iữ a n g ư ờ i lớ n v ớ i t h i ế u n i ê n , trong khi th iếu

niên tlự c o i mình là n g ư ờ i lớn g â y ra k h ô n g ít n hữ ng đ ụ n g đ ộ , thậm c h í “ x u n g đ ộ t ” ở lứa tuổi này.

K h i ý thức tự t r ọ n g v à ý m u ố n đ ố i x ử n h ư n g ư ờ i lớn phát triển, về phía m ì n h , t h i ế u n iên th ư ờ n g c ó tâm lý “ p h ó n g đ ạ i ”

c á c niăng lực củ a m ì n h , th ư ờ n g đ á n h g i á c a o hơn h i ệ n thực

D i ế u này thường t h ể h iộ n dưới d ạ n g n g a n g b ư ớ n g , tỏ ra “ anh

h ù n g ” , “ bất c ầ n ” tr ước n h ữ n g v i ệ c làm h ằ n g n g à y c ũ n g như nhớn g thất bại m à t h i ế u n i ê n trải n g h i ệ m Đ â y c h í n h là m ộ t trong n hữ ng k h ó k h ă n đ i ể n hình c ủ a lứa tu ổi thiếu n i ê n , m à nhiềui nhà tâm lý h ọ c đ ã d ù n g n h ữ n g thuật n g ữ “ tuổi k h ủ n g hoanjg” , “ tuổi bất trị” , “ t u ổ i k h ô n g thể g i á o d ụ c ” v v Sự thực thì những k h ó k h ă n , n h ữ n g x u n g đ ộ t này c ó thể g i ả i

q u y ế n đ ư ợ c bằng c o n đ ư ờ n g g i á o d ụ c đ ú n g đắn ’N g h ĩ a là m ột mặt mgười lớn phải h i ể u đ ư ợ c n h ữ n g th a y đ ổ i c ơ bản ở lứa tuổi inày, th ô n g c ả m v ớ i n h ữ n g b iểu h iện “ k h á c lạ ” ở c á c e m ,

c ó biiện pháp g i á o d ụ c phù hợp Mặt k h á c c h ín h th iếu niên

c ũ n g phải được g i á o d ụ c đ ể h iểu c h í n h m ì n h th ô n g q u a g i á o

d ụ c g i ớ i tính để c ó c á c h c ư x ử c h o phù hợp.

Tr o n g thực t ế s ự tr ư ở n g thành về mặt x ã hội c ủ a tu ổ i th iếu niên (tâm lý m u ố n là n g ư ờ i lớ n ) phát triển k h ô n g phải đ ổ n g

đ ề u ồ tất cả trẻ e m T r o n g n h ữ n g h o à n c ả n h , đ i ề u k i ệ n s ố n g

k h á c nhau, tâm l ý n à y c ó b i ể u h iện k h á c nhau G ầ n đ â y n g ư ờ i

la phiát hiện thấy tìn h trạng tăng g i a tố c phát triển c ủ a tu ổi

d ậ y nhì ở những n ư ớ c phát triển, ở n h ữ n g v ù n g c ó k h í hậu

k hác nhau N g a y t r o n g m ộ t m ô i trường xã h ộ i, g i á o d ụ c

t ư ơ n g đ ố i đ ồ n g nhất ở tu ổ i th iếu n i ê n c ũ n g c ó b iểu h iện

kh ồ n g hoàn toàn g i ố n g n hau C h ẳ n g hạn, c ó e m c ó vẻ n g ườ i

lớn v ể mặt tri thức ( c o i sách b á o tri thức là mặt thiết yúi

tr o n g c u ộ c s ố n g ) , c ò n những mặt k h á c lại rất trẻ c o n C ó ơn lại chỉ biết b iểu h iện tính ngư ời lớn trong v i ệ c c h ạ y t h e o cic

m ố t nhưng lại trẻ c o n tr ong đ ố i x ử v v D o đ ó sự phát triínW' • %-.' g'"¥ • ầ

n g u y ệ n v ọ n g l à m n g ư ờ i lớn phụ th u ộ c rất n h iề u v à o sự »ổ

s u n g uốn nắn c ủ a g i á o d ụ c n ó i c h u n g và c ủ a c á c bậc ch a n ẹ

n ó i riên g „ , ỵ '■ \ '

3 M ộ t đ ặ c đ i ể m đ ặc trưng k h á c ở tuổi th iếu n i ê n c ũ n g tổ

l iê n quan đ ế n s f | phát triển g i ớ i tínhỊ N h ư đã trình bày ở trôi,

tu ổi thiếu n iên là lứa tu ổi c ủ a d ậ y thì và phát d ụ c Sự d ậ y tiì

đã k ích thích ở tu ổi thiếu n iên m ố i quan tâm đ ế n n e ư ò i khic* ,,»■ r — I*I ■ - - —

-g i ớ i , l à m n ả y s in h n h ữ n -g ru n-g c ả m , x ứ c c ả m -giứi tính m ớ i ụ

Q u a n hệ với bạn k h á c g iớ i ở tu ổi thiếu n iên k h ỗ n g “ hin

n h i ê n ” , “ v ô tư” như cá c h ọ c sinh n hỏ Ta d ễ q u a n sát thíy

h i ệ n tư ợng n h ữ n g e m trai, e m gái 13 - 1 5 tu ổ i x ử sự m ộ t cáíh thẹn th ù n c , kín đ á o , t ế nhị với nhau N h ữ n e b iểu hiện giVi

I.il Iwfcr iin v >•■■■ ■■ vJ V* •

tính này đưực c h e g i ấ u m ộ t c á c h bí mật, n h ư n g c ũ n g c ó lie lại b iểu lộ m ộ t c á c h ồn à o, s u ồ n g sã, th iếu tự nhiốn N h n

c h u n g n h ữ n g ru ng c ả m g i ớ i tính ban đầu ở tu ổi th iếu niên à

trong s á n g C á c e m chỉ m o n g thỏa m ã n tâ m trạng này bằig

m ộ t m ố i thiện c ả m n h o n h ỏ , m ộ t l ờ i n ó i d ị u d à n g , m ộ l cử C1Ỉ

q u an tâm, m ộ t nụ cư ờ i trìu m ế n T âm trạng n à y sẽ qua íi nhanh c h ó n g n ếu thiếu n iên đ ư ợ c s ố n g trong m ộ t m ô i trưòig

là n h m ạ n h , n g ư ờ i lớn biết h ư ớ n g sự chú ý c ủ a c á c e m v;o hoạt đ ộ n g h ọ c tập, la o đ ộ n g c ó ích , n h ữ n g m ố i quan hệ bại

bè v ô tư, trong s á n g Sở d ĩ m ộ t s ố thiếu n iên la o v à o ccn

đ ư ờ n g y ê u đ ư ơ n g quá s ớ m ch ín h vì tr ong m ộ t hoàn cảnh cụ

I ho c á c c m đã k h ô n g làm chủ d ư ợ c hán Ihân, hị lô i k é o , bị kích thích bời n h ữ n g văn h ó a p h ẩ m th iế u lành m ạ n h h o ặ c d o

n h ữ n g hậu q u ả g i á o d ụ c k h ô n g tốt c ủ a n g ư ờ i lớn.

C á c c ô n g trình n g h i c n cứu củ a n h i ề u n h à tâm lý h ọ c , g i á o (lục h ọ c c h o th ấy n h ữ n g rung c ả m g i ớ i tính ở tu ổi thiếu niên

k h ô n g phải c ó ở tất cả th iếu niên Đ i ẻ u n à y h ác b ỏ luận đ i ể m

vồ “ tính c h ế ước sinh v ậ t” đối với to àn h ộ đ ặ c đ i ể m c h u y ỗ n biột ở tuổi th iếu n iên m à S t.H o l l và S P h r u e d đưa ra N h ữ n g

n gư ời t h e o th u y ế t này c h o rằng sự phát triển v ề mặt sinh vật,

g iả i phẫu s in h lý ở tu ổi thiếu n iên c h i p h ố i toàn b ộ đ ặ c đ i ể m

lâ m lý c ủ a g i a i đ o ạ n này Bửi v ậ y sự “ k h ủ n g h o ả n g ” , “ tính hất trị” ở t u ổ i th iếu n iên là tất y ế u

Sự thực n h ữ n g c ô n g trình n g h i ê n cứu v ề dân tộ c h ọ c ở tuổi thiếu n iên đ ã rút ra n hững kết luận k h á c với quan đ i ể m tính

c h ế ước s i n h v ậ t” c ủ a s Phreud tr o n g c o n n g ư ờ i cái tự n h iê n

k h ô n g thể đ ố i lập với c á i x ã h ộ i , vì c á i tự nhiôn ở c o n người

h a o g i ờ c ũ n g c ó tính xã hội T u ổ i th iế u n i ê n ĩà thời k ỳ đứa trẻ

đ a n g trên c o n đ ư ờ n g đi đ ế n vị trí c ủ a n ó trong xã h ộ i, đ a n g

th â m nhập v à o đ ò i s ố n g xã hội c ủ a n g ư ờ i lớn Bởi v ậ y n h ữ n g

y ế u tố s in h vật c ò n c ó tính c h ế ước xã h ộ i rất rõ rệt.

L x V ư g ô t x k i k h i n ó i v ề k h ủ n g h o ả n g c ủ a t u ổ i thiếu n i ê n

d ã nhấn m ạ n h rằ n g , phải tách ra n h ữ n g c ấ u thành m ớ i , c ư bán trong ý thức c ủ a tu ổ i thiếu n iên và g iả i th ích rõ h o à n c ả n h xã

h ộ i c ủ a sự phát triển, m à tr ong đ ó m ỗ i lứa tu ổi, h o à n cả n h

n à y là m ộ t hệ t h ố n g c ó m ộ t k h ô n g hai c ủ a n h ữ n g q u a n hệ

g iữ a đứa trẻ với m ô i trư ờ rg C h ín h s ự c ả i tổ hộ th ố n g n h ữ n g

q u a n hệ n à y là n ộ i d u n g ch ủ y ế u c ủ a “ k h ủ n g h o ả n g ” tuổi

th iếu niôn D o đ ó k h ô n g phải tính “ c h ế ư ớc sinh vật” m à là

n h ữ n g h o à n c à n h xã hội cụ thể của đ ò i s ố n g và sự phát triển

c ủ a thiếu niôn, vị trí xã hội c ủ a thiếu n iên trong t h ế giới

n g ư ờ i lớn q u y ế t đ ịnh và lý giải sự “ k h ủ n g h o ả n g ” đó.

4 N g o à i sự phát d ụ c , ở thiếu n iên c ò n c ó những th ay đ ổi căn bản v ề hình thái và giải phẫu sinh lý k h á c , c ó ảnh h ư ở n g ,

th ậm c h í g â y ra sự mất cãn b ằng, g â y n h ữ n g k h ó khăn tạm thời tr o n g c u ộ c s ố n g và hoạt đ ộ n g c ủ a c á c e m

^ v ề mật h ình t h á i / trẻ e m ở tuổi thiếu n i ê n phát triển mạnh

v ề c h i ề u c a o , n g ư ờ i ta th ường e ọ i là “ s ự nhảy vọt về tẩm

v ó c ” C u ố i tuổi th iếu niên tỉ lệ c ơ thể x ấ p xỉ tỉ lệ đ ặc trưnc

củ a n g ư ờ i lớn T u y n h i ê n sự phát triển c ơ bắp k h ô n g t h e o kịp với c h i ề u c a o nên đầu và g iữ a tuổi th iếu n iên ta thấy c ó sự mất cân đ ố i v ề c h i ề u c a o và c h i ề u n g a n g c ủ a cư thể.

T i m phát triển nhanh hơn c á c m ạ c h m á u , đ iều đ ó g â y ra sự mất cân b ằ n g và th ư ờn g là n g u y ỗ n nhân g â y ra c á c rối loạn

c h ứ c n ă n g trong hoạt đ ộ n g củ a hệ tim m ạ c h , b iểu h iện dưới

n iên k h ô n g là m ch ủ đ ư ợ c bản thân, k h ô n g k i ề m c h ế đ ư ợ c x ú cc Tị, I r -ĩr r- Ị , rềhmitMtL^ *•

đ ộ n g m ạ n h Sự cải tổ củ a c á c c ơ quan nội tiết với m ố i tư ư n g

q uan c ủ a hệ thần kinh th ường là c ơ s ở g â y ra tính mất câ n

bíing c h u n g , tính (lc bị kích th ích , dỗ nổi n ó n g , g â y g ổ , lính hiếu d ộ n g , tính uổ o á i và thờ ư c ó ch u k ỳ ư tu ổi thiếu niên Tát cá nhữnì: đ i ề u trôn đây e â v ra sự mất cân h ằng tạm thời và tu ộ t số k h ổ k h ă n trong hoạt đ ộ n g c ủ a tu ổi thiếu niỏn

V í (lụ c á c e m làm v i ệ c rất h ă n g sa y , nhiệt tình n h ư n g sức làm VIộc chưa bén, ch ư a d ẻ o dai T h i ế u ni011 c ũ n g th ường dễ bị

k ích Ihícỉì, hị lỏi k é o nên c ổ thổ sa v à o c á c “ n h ó m tự p h á t ” ,

c á c “ b ăng đ ả n g ' ’ c ó n h ữ n g hoạt đ ộ n g k h ô n g lành m ạ n h , thậm

c h í vi phạm pháp luật vì n hữ n g hành vi th iế u s u y n g hĩ N e ư ờ i

til c u n g quan sát t h ấ y <1 tuổi th iế u nicn th ường xuất hiện

lìhửnu "nỗi buôn v ơ vẩrT, n hững sự trễ nải, thờ ơ c ổ tính chư

kỳ (nhất là ở e m g á i ) Đ i ề u n à y d o n hữ ng y ế u tố củ a tuổi d ậ y thì chi p hối V à o nhữrm lúc như v ậ y , c á c h x ử sự th iếu k h é o loo, thiếu phù hợp củ a người lớn c ổ thể g â y tổn th ư ơ n e về mặt tam lý, g â y n hừ n u “ cơn s ố c ” (S tre s s ) dỗ dẫn trẻ đ ế n c h ỏ

iu VỘI v o n g và h à n h đ ô n e thiếu suy n g h ĩ ở t u ổ i thiếu niên.

Nhữỉii: k h ó khăn tạm thời n ày sẽ qua đi c ù n g với sự trưởng thành cu a thiếu n i ê n , c ù n g với sự c ư x ử đ ú n g đ ắ n ( c ó tính đ ến

c á c đ ặc đ i ể m lứa t u ổ i ) củ a naười lớn, củ a x ã h ô i 0 g iai đ o ạ n này,"'mâu thuẫn th ư ờ n g thấy là m ố i q u a n hệ qua lại giữa

n g ư ờ i lớn và th iếu n i ẽn,_ N ế u n g ư ời lớn vẫn tiếp tục quan hệ

v ó i thiếu niên như m ộ t đứa trẻ thì ih iế u n i ê n s ẽ c h u y ể n s a n g

k i ể u quan hệ đ ô i lập lại dưới d ạ n g n h ữ n g h ư ớ n g bỉnh và

c h ố n g đ ố i khác n ha u

Sự tổn tại những xu t h ế đ ố i lộp d ễ d ẫ n đ ế n n h ữ n g va c h ạ m ,

x u n g k h ắ c g iữ a th iế u n iên và người lớn Sự x u n g đột c ó thể

k é o dài c h o đến khi nào neưìri lớn thay đ ổ i c á c h nhìn nhận,

đ á n h g iá về thiếu niồn D o đ ó dễ đưa th iế u n i ê n đ ế n c h ỗ xa lánh n gư ời lớn, phủ đ ị n h người lớn, vì n ó tin rằng n gười lớn

k h ô n g thể h i ể u đ ư ợ c n ó Đ ể khắc p h ụ c tình trạng n ày, n g ư ờ i lớn phải tạo đ i ề u k i ệ n c h o thiếu n i ê n c h i ế m m ộ t vị trí bên

c ạ n h m ì n h , tôn tr ọ n g sự đ ộ c lập, ý th ứ c vưưn lên là m n g ườ i lớn c ủ a c h ú n g T ừ đ ó c ó quan hệ bạn b è, b ình đ ẳ n g , hợp t á c

với tư c á c h là n g ư ờ i đi trước c ó k inh n g h i ệ m hơn, h ư ó n g d ẫ n

c h ú n g N h ờ đ ó dần d ầ n người lớn đặt t h i ế u n iên v à o v ị trí

m ớ i V ị trí c ủ a n g ư ờ i g i ú p v i ệ c , n g ư ờ i c ộ n g tác tr o n g n h ữ n g hoạt đ ộ n g k h á c n hau C ò n ch ín h n g ư ờ i lớn thì trở thành n g ư ờ i bạn m ẫ u m ự c c ủ a th iế u niên Chỉ c ó c á c h đặt vấn đ ề và g i ả i

q u y ế t vấn đ ề n h ư v ậ y m ớ i tạo ra m ộ t q u a n hệ tự n h iê n , hợp qui luật ở lứa tu ổ i n à y N h ờ đ ó , n h ữ n g m â u Ihuẫn, n h ữ n g k h ổ

khăn v ề lứa tuổi đ ư ợ c g iải q uyết N h ữ n g m ất cân b ằ n g về sinh

lý, tâm lý c ủ a th iếu n i ê n dần dần q u a đ i, c á c e m s ẽ được phát triển bình th ư ờ n g và lành mạnh.

H H O Ạ T Đ Ộ N G H Ọ C T Ậ P V À s ự P H Á T T R I Ể N

T R Í T U Ệ C Ủ A T H I Ế U N I Ê N

I N h ữ n g đ ặ c đ i ể m c ủ a h o ạ t đ ộ n g h ọ c t ậ p ở t h i ế u n i ê n

Ở thiếu n i ê n , hoạt đ ộ n g h ọ c tập ( H Đ H T ) vẫn c h i ế m vị trí

q u an tr ọng tr o n g sự phát triển tâm l ý , nhân c á c h , tu y hoạt

đ ộ n g này đ ã m a n g n h ữ n g sắc th ái m ớ i và c ó s ự phân h ó a

đ á n g k ể Đ ố i với n h i ề u e m , sự hấp dẫn củ a nhà trường tăng lên d o khả n ă n g g i a o tiếp rộng rãi với c á c bạn c ù n g tuổi,

n h ư n g c ũ n g c h í n h vì v ậ y m à bản thân v i ệ c h ọ c bị tổ n thương:

k ỉ i ô n e ít Ihiếu m e n s a o l a n e v i c e h ọ c tập, ch u ẩ n bị bài h ọ c , làm h a i thiếu ch u đ á o ( ) tu ổi th iếu n iên q u a n hộ và g i a o tiếp với bạui be, vơi n g ư ờ i lớn c ỏ V n g h ĩ a đ ặ c biộl G i ở h ọ c đối với c;ic d m k h ô n g chí đơn th uần là h ọ c tập, m à c ò n là m ộ t tình

h u ố n g g i a o tiếp với bạn hò, vơi g i á o v i ê n , m ộ t tinh h u ố n g c ó

Vo s ô n h ữ n g c ử c h i , n h ữ n g đ á n h g i á v à n h ữ n g r u n g c ả m c ó ý

n g h ĩa Sự p h o n g phú và m ở rồ n g c u ộ c s ố n g , n h ữ n g m ố i liên

hộ v ớ i th ế uiói x u n g q u a n h , với m ọ i n g ư ờ i làm g i ả m hớt sự suy mic đối vơi h ọ c tập ở nhà trường N h ữ n g c ô n g trình

n g h i ê n cứu tâm lý ở lứa tu ổi n à y c h o th ấ y c ó sự phân h óa và

k h á c biột n hiều mặt ở h ọ c s in h V í dụ:

- VỒ thái đ ộ đ ối với h ọ c tập c ó biểu hiện từ c h ỗ rất c ó trách

n h i ệ m đối với học tập dẫn đ ế n thái đ ộ thờ ơ, v ô trách n h iệ m

- V ổ phát triển c h u n g c ó n h ữ n g h ọ c sinh phát triển ở m ứ c

đ ộ caio và c ó sự a m h iể u n h i ề u mặt vượt hẳn lứa tuổi tron a

n h i é u lĩnh vực, trái lại c o m ô t so c m c o h i c u hicl rAt Ỉicỉn c h c

c h ư ơ n g trình h ọ c , m a n g tính đ ộ c lập và c ó m ụ c đ í c h hơn Ở khá n h i ổ u thiếu n i ê n đ ã b i ể u l ộ xu h ư ớ n g ổ n đ ịn h với hoạt

đ ộ n g trí tuộ và khát v ọ n g m u ố n nắm v ữ n g tri tb.'c và k ỹ n ă n g

m ớ i , c ó hứng thú b ẻ n v ữ n g với n h ữ n g m ô n h ọ c nhấl đ ị n h lốn

q u a n với m ộ t n g à n h k h o a h ọ c , kỹ thuật tư ơ n g ứng Ở nhrni

h ọ c s in h k h á c c ó n ă n g lực hoạt đ ộ n g trí tuệ, ch ín c h ắ n , nhaih

trí, s a y m ê hoạt đ ộ n g nhận thức đối với loại hoạt đ ộ n g c ó á n

p h ẩ m c ụ th ể, n h ư n g kết quả v é h ọc tập lại k h ô n g lốt T roig

tr ư ờng hợp n à y n h ữ n g p hẩ m chất nhân c á c h c ó g i á trị đư;c

h ìn h th ành k h ô n g phải trong khi lĩnh hội tri thức ở nhà trưòig

m à n ằ m trong hoạt đ ộ n g đ ộ c lập với nội d u n g vượt ra ngiài

g i ớ i hạn c h ư ơ n g trình h ọ c

T r o n g lứa tu ổ i th iế u n iên xuất h iện đ ộ n g c ơ hoạt đ ộ n g Ịt>c

tập m ớ i c ó l i ê n q u a n đ ế n sự hình thành v i ễ n c ả n h c ủ a cu}c

s ố n g , d ự đ ịn h n g h ề n g h i ệ p tư ơ n e lai Sự ch ư a hài l ò n g với bin

th â n , n h ữ n g k ỳ v ọ n g , n h ữ n g hoài b ã o m à th iế u n iên s u y nịhĩ

là n g u ồ n tạ o ra tính tích c ự c nhận thức T r o n g n h ữ n g v i ệ c lim

đ ộ c lậ p c ủ a th iế u n i ê n xuất h iện n h ữ n g n h i ệ m vụ gần và :a,

c h ú n g tổ c h ứ c và đ i ề u ch ỉn h hoạt đ ộ n g cụ thể củ a th iế u nitn

H ọ c tập m a n g ý n g h ĩa c á nhân b iến thành s ự tự h ọ c , đ â y là

m ộ t k i ể u hoạt đ ộ n g h ọ c tập c a o , mới v ể chất ở lứa tu ổi này.

M ặt k h á c h o ạ t đ ộ n g h ọ c tập ở trường c ủ a tuổi th iế u n è n

c ó t h ể b iến th ành h ìn h thức khi thiếu n iên c ó hứ ng thú mạih

m ẽ k h ô n g phải với h ọ c tập h a y nhận thức, n g h ĩa là khi thiìu

n i ê n k h ô n g c o i v i ệ c lĩnh h ô i tri thức g i ữ vị trí quan tr ọ n g so

v ớ i c á c g i á trị k h á c đ a n g hình thành ở c h ú n g C h ẳ n g hạn ;ố

h ọ c s i n h c o i vị trí đ ứ n g đầu m ộ t n h ó m n à o đ ó là g i á trị CIO

nhất C ó n h ữ n g h ọ c sinh k h á c lại c ố g ắ n g đ ể đ ượ c c á c bin

y ô u m ế n , là trung tâ m c h ú ý c ủ a m ọ i n g ư ờ i ở n h ữ n g h)c

s i n h n à y th ư ờ n g c ó n h ữ n g b iểu h i ệ n thiếu sót tr o n g hàih

h

ĩ

dội 111 h ọ c tâp mà đ i ể n hình nhất là khi v à o h ọ c t r o n c c á c ( r ư ờ n g T H C S , kốl quá h ọ c tập sút hán s o vơi h ậ c h ọ c t i ể u họvj N g u y ê n n hãn c ủ a lình tỉ aim n à y c ổ th ể d o th á i đ ộ sai sốt đ ô i với h ọ c tập, d o p h ư ơ n g th ứ c lĩnh h ộ i tài l i ệ u k h ỏ n e

đú in g h o ặ c d o c á c n g u y ê n nhân k h á c Đ i ề u q u a n t r ọ n g là

n ế u k h ô n g l o ạ i trừ c h ú n c đ ú n e l ú c c ổ th ể d ẫ n đ ế n hậu quàc C7 C 1khCìng thể k h ắ c p h ụ c d ư ợc khi tài liệ u h ọ c tập n g à y c à n g phức tạp hơn N h ữ n g th iế u niên này, sẽ n g à y c à n g bị h ổ n g về k iế n thúrc, h ọ c lập sút k é m , mất hứng thú về h ọ c tập, đi đ ế n c h á n

h o c , b ỏ h o c

C á c h thức d ạ y và h ọ c ở trường T H C S k h á c căn bản với

trư<ờng tiểu h ọ c T h a y c h o m ột g i á o v iê n d ạ y tất c ả c á c m ô n

h ọ c , g i ờ đ â y là 5, 6 g i á o viên m ớ i M ỗ i g i á o v i ê n d ạ y m ộ t niôtn h ọ c với p h o n g c á c h , trình đ ộ tri th ứ c, c á c h g i a o tiếp riêinị’ c ủ a m ì n h K h ô n g phải tất c ả c á c h ọ c sinh đ ề u th ích nglhi n g a y lập tức với hình thức d ạ y h ọ c m ớ i n à y , nhất là v ớ i

h ọ c sinh y ế u k é m Q u a n hệ qua lại g i ữ a g i á o v i ê n và h ọ c s in h khíông c ò n n h ư tiểu h ọ c m à thư ờng là hời hựt, xa c á c h hơn Khi c ù n g m ộ t lúc xuất hiện n h i ề u g i á o v i ê n k h á c n h a u v ề trìn h đ ộ n g h ề n g h i ệ p , đ ặ c đ i ể m nhân c á c h , hành vi v à c á c h

giaio tiếp đã tạo ra ở h ọ c sinh sự s o s á n h và đ á n h g iá c á c

giáio v iỗn t h e o n h ữ n g th ô n g s ố k h á c nhau T ìn h hình n à y xuất

hiệ:n ở h ọ c sinh: thứ nhất, sự phân h ó a đ ố i với c á c g i á o v i ê n

thàtnh “ n h ữ n g g i á o viên đ ư ợ c y ê u m ế n ” và “ n h ữ n g g i á o v i ê n

khiông đ ư ợ c y ê u m ế n ” ; Ihứ hai, phát triển ở h ọ c sinh n ă n g lực

n h ậ n th ức, đ á n h g i á n gư ời khác; thứ ba, s ự phân h ó a tr on g hứmg thú h ọ c tập, h ứ n g thú nhận th ứ c c ủ a h ọ c s i n h T h i ế u

n h ữ n g tri thức “ c ầ n ” và “ k h ô n g c ầ n ” V i ệ c phân hóa n h ư vậy

đ ố i v ớ i h ọ c tập thư ờng đ ư ợ c q u y ế l đ ịn h bởi chất lư ợ n g dạy

h ọ c , bởi h ứ n g thú h ọ c tập và kết q u ả h ọ c tập củ a th iếu n i ê n

T ó m lại, hoạt đ ộ n g h ọ c tập ở tuổi th iếu niên m a n g n hữ n g

s ắ c th ái m ớ i , c ó s ự phân h ó a sâu sắc hơn, đ i ể n hình h ơ n Đ â y

cứu v à l ĩn h h ộ i c á c m ô n h ọ c k h á c nhau C á c e m phải n ắm

v ữ n g m ộ t k h ố i lư ợ n g tri thức lớn Tài liệ u lĩnh h ộ i m ộ t mật

đ ò i h ỏ i hoạt đ ộ n g nhận thức và tư d u y c a o hơn, mặt k h á c đ ò i

h ỏ i trẻ phải n ắ m đ ư ợ c p h ư ơ n g thức hành đ ộ n g đ ố i với từng

m ô n k h o a học V í d ụ , hộ t h ố n g c ô n g thức, kí h iệu tr o n g toán

h o c , vật lý h ọc, n g ô n n g ữ h ọ c v ề mật k h á c h q u a n , những

m ô n h ọ c mới đ é ra n h ữ n g y ê u cầu m ớ i, p h ư ơ n g thức lĩnh hội

mới,, n h ằ m phát triển trí tuệ ở trình đ ộ c a o h o n Đ ó là tư d uy

lý l u ậ n , lư duy phân tích, tư d u y hình thức Loại tư d u y này bát đ ầu phát triển từ lúc 11, 12 tuổi và d ư ợ c hoàn thiện v à o

lú c 17, 18 tuổi P iaget g ọ i đ â y là giai đ o ạ n củ a trí tuệ thao tác hình thức K iểu tư d u y này c ổ đ ặ c đ i ể m : dựa v à o n hữn g

đ ặ c đ i ể m c ó tính ch ất tượng trưng, dự a v à o m ộ t hệ th ố n g kí

h i ệ u qui ước như n g ổ n n gữ , c á c kí h iệu to á n h ọ c , vật lý h ọ c

đ ổ s u y lu ận, phân tích rút ra n h ữ n g kết luận Ở thiếu niên

x u ã t h iện khả n ă n g s u y luận m ộ t c á c h c ó g i ả th u y ế t, dựa trên nhữ ĩn e tiển đc c h u n g , ơ trình đ ộ trí tuệ n à y đ ò i hỏi c á c h lập luộin, kết luận đ ề u d i ễ n tả b ằ n g lời, th oát k h ỏ i m ố i liên hệ

t i ự e tiếp với vật thật h o ặ c m ô hình thay thế.

K h á c với trẻ n h ỏ , thiếu n iên bắt đầu phân tích n h i ệ m vụ trí tuệ dặt ra c h o n ó với ý đ ồ v ạ c h ra c á c m ố i quan hệ c ó thể c ó

t r o n g c á c d ữ kiện đã c h o , tạ o ra n h ữ n g g i ả đ ịn h k h á c nhau vổ

n h ữ n g liên hệ c ủ a c h ú n g và sau đ ó k i ể m tra n hữ ng g i ả thiết

n à y Đ ổ là kỹ n à n g biết sử d ụ n g n h ữ n g g i ả th iết đ ể g iả i q u y ế t

c á c n h i ệ m vụ trí tuệ N h ờ đ ó c á c k h á i n i ệ m đưực hình thành troing g i a i đ o ạ n này là c á c khái n i ệ m k h o a h ọ c , khái n i ệ m lý luậin đạt tói trình đ ộ lý tính.

N é t đ ặ c trưng c ủ a trình đ ộ tư d u y n à y là h ọ c sinh ý thức dưọfc c á c thao tác trí tuệ c ủ a bản thân m ì n h và đ i ể u k h iể n đưọíc c h ú n g Q uá trình n à y c ũ n g trở th à n h đ ặ c trưng c h o c ả nhũíng ch ứ c năng tâ m lý k h á c N g ô n n g ữ đ ư ợ c k i ể m tra và

đ i é u khiển s a o c h o những lòi viết ra, n ó i ra c h o đ ú n g ch o

q u á trình nhận th ứ c như tri g i á c , tưởng tư ợng, tư cỉuy cũ n g phát triển m ạ n h m ẽ C h ẳ n g hạn m u ố n lĩnh hội một đ ịih lý

c ủ a hình h ọ c , h ọ c sinh phải c ó k ỹ n ã n g nhìn h ì n h vẽ đ ọ c hình v ẽ, g h i n h ớ và biết tái tạo n ó , mặt k h á c phải rít ra

nh ữ n g m ố i liên hệ và phụ th u ộ c lẫn nhau c ủ a c h ú n g Ví dụ,

m ố i liên hộ g iữ a cát tu y ến và hai đ ư ờ n g s o n g s o n g N h ữ n g

đ ò i hỏi như v ậ y l à m c h o c h ú ý , tri g i á c , tưởng tượng cúi h ọ c sinh đ ư ợ m m à u s ắ c tư d u y N ó i c á c h k h á c , thiếu n i ê n phải

lu ô n luôn ử tâm t h ế su y n g h ĩ tr ong q u á trình lĩnh hội tri hức Khi v à o h ọ c ở c á c lớp T H C S , c á c m ô n h ọ c đ ư ợ c tách h à n h

2 n h ó m c ơ bản: k h o a h ọ c tự n h iê n và k h o a h ọ c xã h ộ i N h ì n• * • •

c h u n g , lú c đầu n h i ề u h ọ c sinh gặp k h ó khăn trong việt lĩnh hội c á c m ô n t h u ộ c k h o a h ọ c tự n hiên (t o á n , lý, h ó a hơn

k h o a h ọ c xã hội (v ă n , sử, đ ị a ) , lý d o là h ọ c sinh chư; biết

b iến đ ổ i n h ữ n g d ữ k i ệ n c ủ a m ộ t bài t o á n , chưa “ n h ì n ” n c á c

k é m Lối h o c vẹi m ỏi c á c h hình ỉhức là kê thù tai hại củ a c á c

k h o n h o c tự n h i ê n

V i c e lĩnh h ội n h ữ n e tri thức của c á c m ô n k h o a h ọ c xã hội♦ • c • •

t h ư ơ n g ít g ặ p k h ổ khăn hơn N h ư n g tình trạng trung hình ch ú lìghĩíi của c á c b ộ m ô n này thường rất p h ổ hiến H ọ c sinh c ó

xu hư ớng ghi n h ớ tài liệu h ọ c tập khi chưa hiểu đ ầ y đủ t h e o kiể u h o c t h u ộ c l ò n g b ằng c á c h lặp đi lặp lại hài h ọ c n hiều

1 An D i ề u này đ e m lại k í t quà xấu c h o sự phát triển trí tuệ: this'll n iên k h ô n g h ìn h t h à n h được sự phát triển trí n h ớ t h e o

h ư ờ n g trí tuệ h ó a , c á c t h a o tác tư d u y hình thức (tư d u y l ô g i c ) rất non k é m , ảnh h ư ở n e đốn toàn h ộ quá trình h ọ c tập c á c

ch ấ t phân m ô n , n h ữ n g lỗ h ổ n g n g à y c à n g rộ n g và b ộ c l ộ rõ rít Đ i ề u n à y là m c h o h ọ c sinh h ọ c k é m hẳn s o với trước.

N ế u k h ô n g kịp thời loại trừ và khắc phục Ihì n h ữ n g h ọ c sin h này c ứ đ u ố i d ần và đi đến c h ỗ k h ô n g thể b ổ cứ u đ ư ợ c Sự phát triển trí tuệ c ủ a h ọ c sinh d o đ ó bị ảnh h ư ở n g , s ự k h á c biệt trí tuệ tr o n g c ù n g đ ộ tu ổi n g à y c à n g tăng Đ i ề u n à y lý

g iả i tại s a o c ù n g là thiếu n iên như ng c ó n h ữ n g h ọ c s in h c ó

m ộ t tầm h iểu biết k h á sâu r ộ n g với nhiồu tri thức tự n h i ê n , x ã

h ộ i k h á c n h a u , c ó m ộ t trình đ ộ trí tuệ khái quát m a n g tính lý luận và l ô g í c Trái lại c ó n h ữ n g e m rất hạn c h ế v ề h iểu b i ế t

và k h ô n g c ó n h ữ n g th a o tác trí tuệ tối thiểu cầ n thiết đ ể g i ả i

q u y ế t n h ữ n g n h i ệ m vụ h ọc tập bình thư ờng nhất T r o n g đ i ể u

k i ệ n kinh t ế - x ã h ộ i h iện n a y , trong sự phát triển vũ b ã o c ủ a

th ô n g tin, k h o a h ọ c k ỹ thuật, sự k h á c biệt này đ a n g c ó xu t h ế tăng rõ rệt.

Sư phát tr ic n của tu ổi d ậ y thì làm c h o q uan hộ giữa c á c e m

tr a i, c m eái th a y đổi một c á c h cán bản X uất hiện sự quan

l â m đ ế n n h a u , c ổ n a u y ộ n v o n a đ ư ợ c hạn k h á c g iới ưa thích

Do đ ổ th iế u n i ê n th ư ờ n g quan tâm đ ế n vé bề n g o à i cùa m ì n h , qu*an tâm tới nhữnu y ế u lố g â y sự hấp dẫn T r o n g sự phát triiẩn về the c h ấ t và phát d ụ c , c á c e m gá i s ớ m hơn c á c e m trai

1 - 2 n ă m n e n ở giai đ o ạ n đẩu một sỏ e m gái c a o hơn, đ ầ y

đặin hơn c á c e m trai T hân hình thấp lúc 1 2 - 1 3 tuổi thư ờng

sự phát triể n v ề g iớ i c ủ a c h í n h c h ú n g

Ở lớp 7 , lớ p 8 c á c e m gái th ư ờ n g q u a n tâm đ ế n vấn đ ể ai thúch ai C h ú n g rất h a y q u a n sát và trao đ ổ i vấn đ ể trên với nhiau t ạ o nỏn m ộ t bầu k h ô n g k h í b í m ậ t rất l ý thú C ũ n g ở lứa

t u ổ i n à y d ễ h ì n h th ành m ộ t tình bạn g ắ n b ó đ ô i b ên n h i é u khi

'\

rất x ú c đ ộ n g , c ó thể g i ữ m ộ t vị trí lớn tr o n g đ ờ i s ố n g t ì m

c ả m c ủ a tuổi thiếu niên M ố i c ả m tình k h ô n g đ ư ợ c đ á p l ạ

n h iề u khi là n g u ồ n g ố c củ a sự rung c ả m m ạ n h m ẽ g â y ra J

th iếu n iên n h ữ n g tâm trạng b u ổ n rầu, n h ớ n h u n g N ế u n g ư ợ : lại n ó g â y c h o th iế u niên tâm trạng phấn c h ấ n , s ự dịu d à n f ,

sự q u a n tâm đ ế n n h a u m ộ t c á c h v ô tư, tr o n g s á n g Đ ó c h í n i

là n h ữ n g x ú c c ả m ban đầu rất kín đ á o , t ế nhị, h ợ p qui luật đ

tu ổi th iếu n iên H ơ n lúc n à o hết, ch ín h lúc n à y thiếu n i ê n cầa

c ó m ộ t n g ư ờ i bạn c h â n tình đ ể tin c ậ y và t h ô n g c ả m N h ừ r u

s ự c a n t h i ệ p th ô b ạ o c ủ a n gư ờ i lớn s ẽ làm c h o th iếu n iên cảm

th ấ y bị c h ế d i ễ u , x ú c p h ạ m và thư ờng dẫn đ ế n hậu quả k h ô n g tốt đ ẹ p , th ậm c h í tai hại c h o nó.

Ở th iế u n i ê n h ình thành n h ữ n g g i á trị d ễ h i ể u và g ầ n gũi với bạn b è h ơ n là đ ố i với n g ư ờ i lớn, n g a y cả với n h ữ n g người thân n h ư b ố , m ẹ , a n h , chị.

Q u a n h ê với bạn bè ở tu ổ i th iếu n iên phức tạp, đa d ạ n g và

c ó n ộ i d u n g hơn ở h ọ c s in h n h ỏ Ở thiếu n iên c ó phân biệt

m ứ c đ ộ tr o n g tình bạn: c ớ th ể c h ỉ đơn g i ả n là bạn c ù n g h ọ c ,

c ó th ể là bạn thân, c ó thể là bạn riên g ( c h í thân) Sự g i a o tiếp

vói Hạn hè vượt ra n g o à i e 1 (T1 hạn c ủ a h ọ c lập, n g o à i phạm vi nhà (rường N ó b a o quát n h ữ n g h ứ n g thú m ớ i, n h ữ n e v i ệ c làm n h ữ n g q u a n h ệ mới tạo thành m ộ t lĩnh vực đ ộ c lập và rất quail trong đ ố i với đời s ố n g củ a tuổi th iếu niên T r o n g c u ộ c siing đ ó th iế u n ién hành đ ộ n g và s u y n g h ĩ, g ià n h c h o n ó nliiôu tâ m h u y ế t , đ ồ n g ihời lrãi n g h i ệ m n i ề m vui c ủ a th ắn g lợi, c ủ a th ành c ô n g , m ề m đau k h ổ và thất v ọ n g c ủ a thất bại.

G i a o tiếp với bạn bò và s ự phái tr iển c ủa tình bạn ở th i ế u niên c ổ g i á trị rất lớn, n h iề u khi g i á trị n à y c h i ế m hết vị trí cùa h ọ c tập, c ủ a q u a n hệ đ ố i với n g ư ờ i thân D o đ ó ảnh

h ư ở n g đ á n g kể đ ế n v i ệ c h ọ c tập và n h ữ n g m ố i quan hệ k h á c

N g ư ờ i m ẹ s ẽ c ả m nhận s ớ m nhất cá i c ả m g i á c c o n m ì n h đ a n g tách x a dán k h ỏ i v ò n g tay c ủ a m ì n h V à c h í n h ử đ â y dễ x ả y

ra n h ữ n g thắc m ắ c , n h ữ n g m â u Ihuẫn t r o n g g i a o tiếp g iữ a m ẹ

c o n M ộ t đ i ề u rất đ á n g q u a n tâm là q u an hệ Cjảa l h i ấ u ị ũ ế a Mả

n g ự &i IÓ11 e ànp kJũ m g - *uôn 3ẻ thì sự gratr t r t y T Ứ T B p r "BFcang

l ứ a , và s ụ ả n h h ưủnp d ấ n th iế u iúủn.-càft£-mím+rfrrủ.

T h i ế u n iên m ộ t mặt b iểu h iện rất rõ khái v ọ n g đ ư ợ c g i a o tiếp , đ ư ợ c hoạt đ ộ n g c h u n g với bạn c ù n g tuổi, với tình đ ổ n g

c h í v à bạn bè thân t h iế t, mặt k h á c m ộ t khát v ọ n e k h ô n e k é m

m ạ n h m ẽ nữa là đ ư ợ c bạn bè tôn t r ọ n g , c ô n g nhận Sự hất h ò a

t r o n g q u a n hệ bạn bè c ù n g t u ổ i , sự th iế u bạn thân h o a c j i n h bạn bị phá v ỡ đ ề u sinh ra n h ữ n g c ầ m x ú c n ặ n g nề, đ ư ợ c đ á n h

g i á n h ư m ộ t bi k ị c h c ủ a cá nhân S ư k h ổ c h ị u nhất d ố i v ố i

t u ổ i t h i ế u n i ê n là aư phô p h á n c ủ a tâp thẩ>xiaa.i)an-bè Sự đ ơ n

đ ộ c l à trải n g h i ệ m n ặ n g nề và hầu n h ư k h ô n g ch ịu đ ự n g n ổ i

đ ố i v ớ i tu ổ i t h i ế u n iên Tất c ả n h ữ n g tình h u ố n g đ ó đ ẩ y th iếu

h ộ i, v à o c h ỗ đứa trẻ thực h iện n h ữ n g y ê u cầu c ủ a n gư ời lớn

n hư t h ế n à o thì đ ố i với thiếu n i ê n , đ i ề u q u a n trọng nhất là

nh ữ n g p h ẩm chất c ủ a người đ ồ n g c h í và n gư ời bạn, là s ự nhanh trí và n h ữ n g k iến thức rộn g k h ô n g phải c h ỉ d o h ọ c tập

g i ờ “ phản l ạ i ” đ ồ n g c h í c ủ a m ì n h Đ i ề u này dẫn đ ến tình trạng là n h ữ n g h ọ c s in h được b ố m ẹ , g i á o v iẻ n đ á n h g iá là tốt

n h i ề u khi k h ô n g trùng hợp với n h ữ n g h ọ c sinh m à thiếu n iên

p>hfim chất con ngưrri T ìn h hình n à y dẫn đ ến c ổ thể c ó mâu tlhuẫn, k h ó khăn đ ố i với g i á o viên i r o n g v i ệ c x â y đ ự n g tập thể

k í p , tập thổ đội thiếu niòn tiền p h o n g , vì ch u ẩn giá trị của

g i á o viôn k h ô n g trùng k h ớ p với h ọ c sinh.

N h ữ n g ch uẩn m ự c q u a n trọng nhất trong “ b ộ luật tình

b ạ n " c ủ a thiếi* n iên là: sự tốn t r ọ n g , b ình đ ẳ n g , trung thành, g.iúp đ ỡ bạn, tíU a g thực T r o n g m ỗ i lớp, m ỗ i trường, những hiành vi củ a tuổi thiếu n iên đ ề u đ ư ợ c đ á n h giá x e m nhữnu hiành vi đ ó c ó phù hựp h a y k h ổ n g với n h ữ n g ch u ẩn mực đã đ ể

r a T h i ế u niên lên á n s ự “ thay l ò n g d ổ i d a ” vứi ban h è , (jổng

c h i j j r c h ố i s ự g i ú p , đ ỡ , í c h k ỷ .và t h a m l a m , k h á t v ọ n g , l à m

c hi h u y , tự phụ, p h ô trương ưu đ i ể m c ủ a m ìn h , d ù n g sức rmạnh và lời nói đ ể hạ thấp ưu đ i ể m c ủ a bạn trước mặt và sau lurng C á c e m th ư ờ n g p h ê phán n h ữ n g k ẻ thiếu tự trọng, xu minh, đ ạ o đức g i ả , N h ữ n g p h ẩ m chất kể trên là c ơ sở củ a lý

t ư ở n g, đ ạ o đức đ a n g h ình thành ở th iế u n iên , ảnh h ư ởng rất

r õ rệt đ ế n sự phát triển nhân c á c h ở lứa tu ổi này.

T h i ế u n iên t h í c h g i a o tiếp và k ế t b ạ n v ớ i n h ữ n g bạn c ô ỉ i g liứp đ ư ợ c m ọ i n g ư ờ i tôn trọng,- c ó u y tín và tiếrr+iở rỗ rệt v ẻ

n ạ & miU nàfH4£~ N h ữ n g khía cạ n h hấp d ẫ n c ó thể khác nhau

V í d ụ , trung thành với b ạ n , với đ ồ n g c h í , k h é o tay, can đ ả m ,

g iiỏ i thể th ao, n h ữ n g cử c h ỉ hành vi c ó tín h lãng mạn v v C ó nihững thiếu n iên c ù n g m ộ t lú c bị l ô i c u ố n bởi nhữ ng người b>ạn rất k hác n h a u , c ổ n h ữ n g h ứ n g thú đ ố i lập nhau T ro n g

m h ữ n g trường hợp n h ư v ậ y , phạm vi g i a o tiếp bạn bè m ờ rộn g, nihưng thường n h ữ n g m ố i quan hộ đ ó k h ô n g bển chặt và sau nnột thời gian , n h ữ n g e m này sẽ loại trừ dần đ ể tìm k i ế m

n hữ ng người hạn thân gắn bó hơn với m ì n h t h e o hư ớng c ó

b í mật như n h ữ n g ước m ơ , n hữ ng tình c ả m lã n g m ạ n , những vấn đ ể kín liê n q u a n đ ế n sự phát d ụ c N h ữ n g đ ô i bạn thân ở lứa tuổi thiếu n i ê n c ó thể tâm sự vói nhau h à n g g i ò , h à ng

m ât c h o n h a u Sự g i a o tiếp tr ong đ ó m ỗ i n g ư ờ i t h ổ lộ c h o

n g ư ờ i kia đ i ề u th ầ m kín nhất, th ổ lộ t h ế g i ớ i n ộ i tâm của

m ìn h làm p h o n g phú c h o cả hai b ên , g i ú p th iế u n iên h iểu và ý thức rõ hơn đ i ề u gì đ a n g x ả y ra ở m ìn h Cả thiếu n i ê n trai và

gái đ é u ước m ơ c ó đ ư ợc n h ư n g n gư ời bạn “ d u y n h ấ t” kiểu như v â y Lý tướnư tình bạn củ a i h iế u n i ê n là “ s ố n g c h ế t c ó

n h ữ n g m ụ c đ í c h và n h i ệ m vụ c ó ý n g h ĩ a đối với m ỗ i n gười

N h ữ n g m ụ c đ í c h và n h i ệ m vụ này th ư ờ n g liê n quan đ ế n v i ệ c

c h ọ n n g h ề tưưng lai, đ ế n v i ệ c tự g i á o d ụ c , tự h ọ c đ ể hoàn (h iệ n m ìn h B ằ n g n h ữ n g n ỗ lực c h u n g , hạn bè bắt đầu g i ú p nhau trong v i ệ c n ắ m tri thức, kỹ n ă n g và c ù n g phát triển

n h ữ n g phẩm chất tốt đ ẹ p khá c Đ ó là n h ữ n g tình bạn ch â n

c h í n h , rất c ó giá trị tr o n g v i ệ c phát triển nhân c á c h củ a th iếu

n i ê n K iểu tình bạn n g ư ợ c lại th ư ờ n g dựa trên n h ữ n g n g u y ệ n

v ọ n g đ ố i với sự trưởng thành m a n g tính bé n g o à i , hình thức,

n h ằ m bắt ch ư ớ c n g ư ờ i lớn tr ong v i ệ c tiêu k h i ể n thời g ia n ,

c h ơ i bời, g iải trí V í dụ: hút t h u ố c , u ố n g rượu hia, c h ạ y t h e o

Ý n g h ĩa to lớn c ủ a sự g i a o tiếp với n h ữ n g n gư ờ i bạn c ù n g tuổi và bạn thân là ử chỗ: sự g i a o tiếp n à y là v i ê c thưc h à n h

n h ằ m nắ m v ữ n g n h ữ n g c h uẩn m uc c ủ a k i ể u q u an hệ đ ặc biệt

Đ ó là nhữ ng quan hệ nhân c á c h , k iểu đ ặ c thù c ủ a người lớn.' Bởi v ậ y lĩnh h ộ i n h ữ n g ch u ẩ n m ự c của tình bạn là đ i ề u thu

h o ạ c h quan tr ọng nhất đ ố i v ó i c á c e m tuổi th iếu n iên

d S ự p h á i tr iể n ý c h í c ủ a t u ổ i th iế u n iê n

C ù n g với sự ý thức về vị t h ế xã hội m ớ i , với n g u y ệ n v ọ n g vưưn lên làm n g ư ờ i lớn, ý c h í củ a h ọ c sinh th iế u n i ê n c ó

n h ữ n g thay đ ổ i và m a n g m à u s ắ c m ớ i T h i ế u n i ê n th ư ờ n g c ố

g £ n g _ b a t c h ư ớ c n g ư ờ i m ẫ u l ý tưởng m à c á c e m tự lựa c h ọ n

là m thần tượng c ủ a m i n h Đ ó c ó th ể là n h ữ n g m ẫ u n g ư ời

h iện thực c ó n h ữ n g phẩm chất đ ặc biệt hấp dẫn (n g ư ờ i lớn

h o ặ c bạn c ù n g trang lứa), c ó thể là n h ữ n g nhân vật lịc h sử,

n h ữ n g nhân vật trong p h im ảnh, sá ch b á o Sư phấn đấu v ư ơ n

m ạ n h ưu t h ế c ủ a m ì n h s o với ngườ i k h á c

Phần lớn c á c e m trai ở tu ổ i th iếu n iên đã c ó ý thức phát triển sức m ạn h và n h ữ n g p h ẩ m chất ý c h í c ủ a m ì n h b ằng c á c h

l u y ệ n tập th ư ờn g x u y ê n t h e o c á c m ô n thể d ụ c , thể thao hoặc

tliứ sức trong n h ữ n g hoại đ ộ n g tự phát c ó tính chất phân n g ô i thứ như trèo c a o , b ơ i, lặn g i ỏ i , đi x e đạp nhanh, đua x e gắ n

m á y v.v N h ữ n g hoạt đ ộ n g t h e o k i ể u n à y m ộ! mặt g iú p th iếu

n iên ròn lu yện ý c h í n h u n g mặt k h á c c ó thể g â y hậu q u ả x ấ u ,

n g u y h iểm c h o sức k h ỏ e , tính m ạ n g c ủ a thiếu n iên nếu k h ô n g

c ó sự hư ớn e d ẫ n , k i ể m tra của người lớn.

o thiếu n iô n , p h ẩ m chất đ ư ợ c c á c e m đ á n h giá c a o ử bản

thân, ở bạn bè và ử n g ư ờ i lớn là l ò n g d ũ n g c ả m , ý c h í vượt

qua m ọ i thử th á ch phi th ường đ ể đạt m ụ c đ í c h C ác e m c o i đ ó

là m ộ t loại g iá trị đ ặ c biệt T u y n h i ê n , sự n g ư ỡ n g m ộ , s ù n g bái c á c g i á trị này ở th iế u n iên k h ô n g phải lúc nào c ũ n g phát triển th eo c h i ề u h ư ớ n e phù hựp với n h ữ n g giá trị đ ạ o đ ứ c xã hội tích cực Đ â y là m ộ t đ ặ c đ i ể m d o c h í n h hạn c h ế của lứa

tu ổi mà n g ư ờ i lớn \ v xã hội phải q u a n tâm (th iếu n iên chưa

đủ trình đ ộ và k in h n g h i ệ m đ ể lúc n à o c ũ n g phân biệt đ ược

hội từ t h ế g iớ i n g ư ờ i lớn n hữ ng giá trị, n h ữ n g chuẩn m ự c và

p h ư ơ n g thức hành vi k h á c nhau , nhờ đ ó n h ữ n g p h ẩ m chất rrứi

v ề tự ý th ức, tự đ á n h g iá đ ư ợ c hình thành.

K h á c với h ọ c s in h n h ỏ , thiếu n iên c ó n hu cầu hiểu bết

n h ữ n g đ ặc đ i ể m c ủ a bản thân, s u y n g h ĩ v ề c h í n h m ìn h và tự

đ ánh g iá v ề m ì n h đ ể đi đ ế n c h ỗ hài l ò n g hay bất mãn víri

c h í n h m ì n h T h i ế u n iên th ư ờn g tự phân tích nhân cá ch cia

m ì n h và c o i sự phân tích đ ó như là m ột p h ư ơ n g tiện cần thết

đ ể đ i ề u c h i n h , tổ c h ứ c n h ữ n g m ố i quan h ệ đ ố i với hoạt đ ộ m , với bạn b è, với n g ư ờ i lớn T r o n g quá trình tự phân tích m ì m ,

và bạn thân T h i ế u n i ê n thường s u y n g h ĩ , phân tích bản th»n

m ìn h khi s o sán h với n gư ời bạn c ù n g tuổi m à n ó n g ư ỡ n g rm

T ừ đ ó n ó th ấy d ư ơ c n h ữ n g ưu đ i ể m , thiếu, s ó t c ũ n g như tiúi

b ộ c ủ a m ì n h , c ố g ắ n g đ i ề u c h ỉ n h m ìn h t h e o g ư ơ n g họ Sorẹ

nhìn c h u n g sự tự đ á n h g iá c ủ a th iếu n i ê n c ó xu hướng cso

hơn h iện thực C h ẳ n g hạn, khi ta ra m ộ t s ố đ ề to án k h ó , trurg bình, d ễ và b ả o t h i ế u niên tự c h ọ n đ ể là m thì đa s ố thiếu niêi 9 * *

c h ọ n n h ữ n g bài tập k h ó , rất ít e m c h ọ n bài trung bình và hái như k h ô n g c ó h ọ c s i n h c h ọ n để dễ T r o n g khi đ ó người lới

(1.0 m ẹ , g i á o v iên ) lại Ihường đ á n h giá lliấp khá n ă n g cùa

t h i ê u n iên Tình hình này n h iề u khi dẫn đến m ố i quan hộ

k h ô n g th uận lợi g iữ a thiến n iên và n gư ời lớn: thiếu niên d ễ c ó

xú c c á m tiêu c ự c , khi m ill'd lớn đ á n h g iá (hiếu c ô n g b ằ n g đối V(ífi nó, c o i th ư ờn g n ó khi n ổ g ặ p thấl hại tr ong h ọ c tập, hoạt

đ ộ n g xã h ộ i Bởi v ậ y để g iú p thiếu n iên phát triển khá nâng

T h i ế u n iên thườni! đ á n h g iá bạn bè và ngư ời x u n g q u a n h

cà v ề hình thức lẫn nội d u n g N h ữ n g c ô n g trình n g h iô n cứu

c h o th ấ y khi đ á n h giá n h ữ n g q u a n hộ bạn bè đ ố i với m ì n h , thiếu n iên n g à y c à n g quan tâm đ ế n v i ệ c đ á n h giá n h ữ n g nét đục trưng c ủ a nhân c á c h V í d ụ , sự đ á n h g i á c á c phẩm chất bề

chất k h á c nhau c ủ a bạn bè ở c á c e m th ư ờn g p h o n g phú hdi nhận xét củ a g i á o v iên

N g o à i sự đ á n h g i á đối với bạn đ ồ n g lứa, th iếu n iên th ườ ig

q uan sát, đ á n h g i á n h ữ n g n gư ời x u n g q u a n h , tr ong đ ó b ố nụ,

th ầy c ô g i á o là n h ữ n g đ ố i tượng đ ư ợ c c á c ^ e m quan tân thư ờng x u y ê n T u y n hiên b iểu h iện củ a s ự đ á n h g i á niy thư ờng kín đ á o N h ì n chungjTÓ_chủ y ế u đ ư ợ c trao đ ổ i m)t

t h i ế u u y tín g i a o c h o

V i ệ c đ á n h g i á n h ữ n g n gư ời x u n g q ua n h c ó ảnh h ư ở n g rít lớn đ ế n sự phát triển nhân c á c h c ủ a h ọ c sinh N h i ẻ u khi c h ú h

sự đ á n h g i á này g i ú p thiếu n iên tì m đ ư ợ c m ẫ u n g ư ờ i l ý tưởig

tr o n g thực t ế c u ộ c s ố n g đ ể noi th eo T h ự c tiễn đã c h ứ n g m iih rằng c ó n h ữ n g th iếu n iên đã m i ệ t m à i phấn đấu t h e o míu

c ) T r o n g sự phát triển nhân c á c h c ủ a th iếu n i ê n , thái (ộ

đ ố i với n g h ề n g h i ệ p tương lai là m ộ t trong n h ữ n g biểu hitn

phải lưu ý 0 tuổi nhi đ ổ n g , trô e m c ò n c ỏ nhữ ng ước m ơ tré

Con VC n g h ề n g h iộ p Đ 6 c h í là n hữ n g ước m ơ thuần túy, n h iề u khi th iếu hiện th ực, viên v ỏ n e T h i ế u n ien bắt đầu su y n g h ĩ đốn nu he n g h i ộ p m ộ i c á c h hiện thực, c ó tính đ ến n h ữ n g khả nang củ a h à n thân và hoàn cánh s ố n g cua g ia đình M ột sỏ ít

c m đã s u y n g h ĩ một c á c h n g h i ê m túc đổ sau khi h ọ c x o n g bậc

I HCS thì sẽ h ọ c n g h ề gì? Thi v à o trường trung h ọ c hay d ạ y

n g h e n ào? S ô n g vơi g ia đ ìn h , làng, bản h a y đi xa v v

Hiểu hiện thái đ ộ n g h é n g h i ệ p tương lai là sự thu thập nhữ ng t h ô n g t i n , n h ữ n g đ ặ c đ i ể m c ủ a n h ữ n g n g h ề k h á c

n h a u , bàn lu ậ n v é n h ữ n g n g h ề n g h i ệ p m à m ì n h q u a n tâ m vợi hạn th ân, đ á n h g i á c á c n g h ề n g h i ệ p đ ó và thử ư ớ m khả

m à c ò n g i ú p h ọ c ó c á i n h ì n h i ệ n t h ự c , c ó tr ách n h i ệ m h ơ n với c h í n h m ì n h , t á n g c ư ờ n g hơn k h ả n ă n g tự đ á n h g i á , tự

g i á o d ụ c , m ộ t p h ẩ m c h ấ t rất q u a n t r ọ n g t r o n g sự phát tr iể n nhân c á c h

d ) D o khả n ă n g đ á n h giá và tự đánh g i á phát triển, ở thiếu niên hình thành m ộ t phẩm chất nhân c á c h quan trọng là sự tự

g i á o d ụ c Phẩm chất này đ ư ợ c hình thành từ c u ố i tuổi nhi

♦

đ ổ n g và phát triển m ạ n h v à o c u ố i tuổi th iếu niên Hiểu hiụi

c ủ a n ổ là khái v ọ n g m u ô n làm chú đưực n h ữ n g phản ứng cia

m ì n h tr o n g q u á trình hoạt d ỏ n g và ứng x ử với m ọ i n g ư ờ i Khỉ

n h iề u th iếu n iên c ó khả n ă n g tự k i ề m c h ế bản thân, biết díu kín thái đ ộ , ý n g h ĩ tr ong n h iề u trường hợp, hoàn cảnh cín thiết M ột s ố e m đã biết s u y n g h ĩ v ề ý n g h ĩ a của bản thín

m ì n h , lập k ế h o ạ ch c h o hản thân, phân c h i a thành n h ữ n g điái• ,,**.« » (,4 « - Wl ^ | >N ^ ^ M u — tò* ** ' ^cần thiết và k h ô n e cần thiết, đ i ề u quan tr ọ n g và k h ô n e qu;n trọng, tập trung thời g ia n c h o n hữ ng gì m à c á c e m c h o là tó

g iá trị T u y n hiên ở lứa tuổi này giữ a m o n g m u ố n và hitn thực, g iữ a “ k h ố i ó c ” và “ trái t i m ” Ihường k h ô n g hòa híp nhau T h ư ờ n g x ả y ra quá trình đấu tranh đ ộ n g c ơ giữa nhữig

n g u y ệ n v ọ n g , tình h u ố n g trực tiếp với k ế h o ạ c h đã v ạ c h ra ừ trước và th ư ờ n g th ư ờ n g n h ữ n g n g u y ệ n v ọ n e , m o n g m ú n trước mắt c h i ế n th ắn g Bởi v ậ y , g i á o d ụ c ý c h í là một n h i ệ n

vụ quan tr ọng đ ố i v ớ i thiếu niên.

Y ế u tố m ớ i q u a n tr ọng nhất c ủ a sự phát triển nhân c á c h ở

tu ổ i thiếu n iên là ở c h ỗ , đ ố i tượng hoạt đ ộ n g ch ín h c ủ a thitu

n iên lại ch ín h là bản thân c á c e m C á c e m quan tâm đ ế n ;ự tiến b ộ c ủ a m ì n h , tự k i ể m tra sự tiến b ộ đ ó , đau k h ổ vì chra • 7 • » • wthực h iện đ ư ợ c n h i ệ m vụ, k ế h o ạ c h , tự k i ồ m c h ế m ì n h , tự ltn• • • • • * • ' * t

án bản thân C á c e m bắt đầu tự tác đ ộ n g đ ến bản thân, ự

s á n g tạo ra ch ín h m ì n h tr ong khi đ ịnh h ư ớ n g đến n h ữ n g mill

m ự c nhất đ ịn h , đ ế n n h ữ n g n h i ệ m vụ, m ụ c đ í c h c ó ý n g h ĩ a với cá nhân c ó Hên quan đ ế n nhu cầu c ủ a h ô m nay và tươig lai m ai sau Đ â y là thời kỳ cá i “ t ô i ” hình thành và phát trim

m ạ n h m ẽ , n h ằ m t ạ o ra n h ữ n g p hẩ m chất m ớ i , đ á n h d ấ u ;ự

e l h u y ế n t i ế p s a n g e i a i đ o ạ n k h á c v é c h ấ t t r o n g s ự p h á t t r i ể n nlhíui c á c h c ủ a t h i ế u niciì.

T ro n g hước quá đ ộ vươn len làm người lơn, tr o n g q uá trình hỉình thành và k h ẳ n g định cái “ t ô i ” c ó V n g h ĩa xã h ộ i, thiếu mien gap k h ô n g ít n h ữ n e k h ổ khàn, trở n g ạ i phải vượt qua o cỉiây Iieoài sư trưởriii thành củ a ch ín h hán thân m ì n h , ih iếuJ c • Cmiên cần c ó sự h ỗ trự đ ắ c lực, c ó hiệu quả c ủ a n gư ời lớn và xã hiội X ã hội và người lớn nói c h u n g , g i á o d ụ c n ó i l i ê n g cần c ó

l ò n e tin, sự khích lệ, tạo một m ô i trường vĩ m ô ( g i a đ ìn h ,

tr ư ờng h ọ c ) và vi m ô (x ã h ội, dư luận x ã h ộ i , s á c h , h á o , p h im ảmh, truyền t h ô n g , ) thuận lợi để thiếu n iên dần dần vượt qiua n h ữ n g k h ổ k h ă n , giải q u y ế t mâu thuẫn đ ể trưởng thành Vỉà c h u y ể n sang g i a i đ o ạ n phát triển m ớ i.

C Â U H Ỏ I

1 Những yếu tố c ơ bản nào chi phối sự phát triển tâm lý của íLuổi thiếu niên? Nôu ví dụ và phân tích?

2 N êu rõ những đ ặ c đ i ể m nhận thức, trí tuệ ở tuổi thiếu niên?

3 N h ữ n g đ ặ c đ i ể m phát triển nhân c á c h c ơ bản ở tu ổi

thiiếu n iên và c á c ứ ng d ụ n g quan trọng đ ố i với v i ệ c g i á o d ụ c ở

líứa tu ổi n ày?

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN TÂ M LÝ

I T H U Ậ T N G Ử V À ( Ỉ I Ớ I H Ạ N Đ Ộ T u ổ i• • •

1 T h u ậ t n g ữ

Đ ế n nay Ihuật n g ữ cùa giai đ o ạ n phát triển c ủ a đ ộ tu ổi này

ch ư a h oà n toàn th ố n g nhất D ự a trôn c á c tiêu c h í k h á c nhau,

c á c nhà tâm lý h ọ c Ihưòrng c ó n h ữ n g ý k iến k h á c nhau:

- I X K o n g ọ i tâm lý c ủ a h ọ c sinh P T H T vì đ â y là giai

đ o ạ n tư ơng đ ư ơ n g với lứa tuổi h ọ c sinh P T T H , tuy n h i ê n thực

- D B E l k ô n i n g ọ i đ ặ c đ i ể m c ủ a giai đ o ạ n này là tâm ỉý

h ọ c đ ầ u tu ổi thanh n iên

Đ ể b a o hàm đ ư ợ c nội d u n g c ủ a tâm lý h ọ c phát triển thì thuật n g ữ tâm lý h ọ c đầu tu ổ i thanh niên (đẩu tu ổ i thanh

x u â n ) d ư ờ n g như là hợp nhất T u y n hiên d o p h ạ m vi của

C H Ư Ơ N G V

n h ữ n g kết quả n g h i ê n c ứ u k h á c n h a u n ê n c h o đ ế n n a y chưa

b a o h à m hết đ ộ tuổi này ca tr ong và n g o à i n h à trường, vả lại khi x él nổ dưới g ó c đ ô tâm lý h ọ c s ư p h ạ m và tâm lý h ọ c lứa tuổi 1 hì g ọ i giai đ o ạ n này là tâm l ý h ọ c h ọ c s i n h PT TH c ũ n g

c ó (hể c h ấ p nhận được.

2 G i ớ i h ạ n đ ộ t u ổ i

C ũ n g như v ề thuật ngữ, g iới hạn lứa t u ổ i th anh n iên c ũ n g

đ ư ợ c h iểu chưa nhất q u á n D o n h ữ n g x u ấ t phát đ i ể m k h á c nhau m à m ỗ i tác g iả h o ặ c n h ó m tác g i ả x á c đ ịnh g i ớ i hạn

tu ổ i thanh n iên nói c h u n g và đầu tu ổ i th anh n i ê n nói r i ê n g c ó

k h á c nhau V í dụ: c ó n gư ời c h o rằ n g t u ổ i th anh n i ê n bắt đầu

từ 17 - 2 1 , trong đ ó nữ thanh n iên bắt đ ầ u s ớ m hơn ( 1 6 - 21

t u ổ i ) C ó người c h o bắt đầu từ 17 và kết t h ú c 2 2 , 2 3 tu ổ i, nữ

s ớ m hơn 17 - 19, 2 0 tu ổi C ó n gư ời k é o d à i hưn thời g i a n củ a

tu ổ i n à y ( 1 7 - 2 5 tu ổ i ) Căn c ứ trên n h ữ n g y ế u t ố v ề tâm -

s in h lý h ọ c , xà h ộ i h ọ c c h o đ ế n n a y v ề c ơ bản n h iề u người

t h ố n g nhất tuổi thanh n iên k é o dài k h o ả n g từ 16 - 2 4 , 2 5 tuổi

T r o n g g ia i đ o ạ n n à y , tuổi đầu th anh n iên t u y cũnẸ c ó n h ữ n g ý

k i ế n ch ưa hoàn t o à n t h ố n g nhất n h ư n g n h ìn c h u n g đ ư ợ c x á c

đ ị n h tr o n g k h o ả n g từ 15, 16 tu ổ i đ ế n 1 7, 18 tu ổ i Sự bắt đầu

và kết th úc c ủ a tu ổ i thanh x u â n k h ô n g i ệ t h u ộ c c ứ n g nhắc, bất b i ế n mà d o n h ữ n g h o à n cản h s ố n g , h o à n c ả n h xã h ộ i , g i á o

d ụ c k h á c nhau mà n ó c ó sự c o g iã n t ư ơ n g đ ố i linh đ ộ n g , v ể

c ơ bản đ â y là g i a i đ o ạ n lứa tuổi tưưng đ ư ơ n g v ớ i k h o ả n g thời

g i a n h ọ c sinh P T T H

II N H Ữ N G Q U A N N I Ệ M V Ể L Ứ A T U Ỏ I T H A N H N I Ê n

Khi x e m xél n h iề u yếu tố tác đ ộ n g hình thành c á c ct«c

đ i ể m phái triển ở lứa tuổi này, xuất phái lừ n h ữ n g quan n i ệ n ,

n h ữ n g trường phái k h á c nhau, c ó n h iẻ u lý luận k h á c nhau

lứa tuổi thanh n iên

- Q u a n n i ệ m sinh vật h ọ c c o i y ế u tố đ ầ u tiên x á c đ ịm tuổi Ihanh n iên là s ự tiến hóa c ủ a c ơ thể, c á c q u á trình sim

v ậ t c ủ a sự trưởng thành q u y ế t đ ịnh tất cả m ọ i cá i khác.

- C á c lý luận tâm lý h ọ c tập trung x e m x é t n h ữ n g qui luit tiến hóa củ a tâm lý, c ủ a ý thức là c á i c ơ bản q u y ế t định SỊ phát triển.

- C á c nhà phân tâm h ọc quan tâm n h iề u nhất đ ế n sự phit triển củ a tính d ụ c và sự chi phối c ủ a n ó đ ố i với sự phái triềì

c ủ a lứa tuổi này.

- C á c nhà x ã hội h ọ c lại ch ú ý trước hết đến tính xã h*i

h ó a củ a giai đ o ạ n phát triển này và c o i m ứ c đ ộ xã hội h('a

củ a m ỗ i cá thể là tiêu c h í chú y ế u q u y đ ịnh sự phát triển này

N h i ề u nhà tâm lý h ọ c h iện đại c h o rằng cần n g h i ê n cíu lứa tu ổi n à y m ộ t c á c h phức hợp, c á c y ế u t ố sinh h ọ c , tâm ý

h ọ c , phân tâm h ọ c và xã hội h ọ c d é u phải đ ư ợ c n g h i ê n cứu \à

x á c đ ịnh rõ vai trò, vị trí củ a n ó , tìm ra n h ữ n g q u i luật hoa

đ ộ n g bôn trong c ũ n g như m ố i tác đ ộ n g q u a lại củ a chúnj

T r o n g đ ó vai trò t í c h cự c hoạt đ ộ n g c ủ a c h ủ thể trong hoài

cả n h , đ i ề u k iện cụ thể của m ô i trường xã hội c ó ý n g h ĩa đic biệt q u a n tr ọ ng C ó lẽ đ â y là c á c h tiếp cận hợp l ý tr ong qiổ trình n g h i ê n cứu n ó i c h u n g c ũ n g như đ ố i với c h í n h lứa tu*i

đ ầu thanh n iên nổi riêng.

Ben cạn h sự trưởng thành vổ thế ch ất, đ i ể u k iện và hoàn

c ả n h xã hội là nội d u n g cụ thể c ó ý n g h ĩ a q u a n tr ọng đ ố i với

g i a i đ o ạ n phát triển đầu tuổi thanh n i ê n Sau đ â y xin ncu

ự- tv>^T

n h ữ n g y ế u tố x ã h ộ i c ó ảnh hư ởng trực tiếp đ ế n s ự hình thành

và phát triển n h ữ n g đ ặ c đ i ể m tâm lý ử đ ộ tuổi này.

- T hanh n iên c h i ế m vị trí trung gian g iữ a trẻ e m v à ngư^i lớn C h ú n g k h ô n g phải là nhữ ng trẻ e m nữa mà là đ a n g trở thành n h ữ n g n g ư ờ i lớn.

- V ai trò xã hội củ a thanh n iên thay đ ổ i m ộ t c á c h c ơ bản: vai trò đ ộ c lập và m ứ c đ ộ trách n h i ệ m đ ố i với g ia đ ì n h n g à y

c à n g rõ rệt, h ọ là anh c h ị lớn tr ong g i a đình th a m g i a lao

đ ộ n g , c ó ý thức v ớ i v i ệ c c h ọ n n ghổ n g h i ệ p tương lai N h i ể u

e m đã là m ra c ủ a cả i vật chất, c ó vai trò khá q u y ế t đ ị n h đ ối với m ộ t s ố v i ệ c tr o n g g ia đ ìn h

- Q u y ể n lợi xã h ộ i của thanh n i ê n đ ư ợc h iến pháp q u i định:

q u y ề n bầu cử, q u y ề n c ô n g dân, c ó trách n h i ệ m thực sự trưức

x ã h ộ i như n g h ĩ a v ụ quân sự.

Phải ch ịu trách n h i ộ m về tội hình sự trước n h ữ n g hành vi

c ủ a m ìn h

T u y n h iê n tr o n g xã hội h iện đại, d o hoạt đ ộ n g l a o đ ộ n g

n g à y c à n g đ ò i h ỏ i sự phức tạp và n hữ ng k ỹ thuật tinh v i, thời

g i a n đ à o tạo k é o d à i đ á n g kể ( h ọ c tập n h i ề u , lâu) t h ư ờ n g dản

đ ế n tình trạng k é o dài g ia i đ o ạ n trưởng thành, nên vai trò xã

h ộ i c ủ a thanh n iên c ò n tù y th u ộ c v à o n h ữ n g y ế u tố k h á c B<Vi

v ậ y tính k h ô n g x á c đ ịn h v ề đ ịa v ị xã h ộ i củ a th anh n iên

t h ư ờ n g x ả y ra: tr o n g h o à n cả n h , đ i ề u kiộn này th a n h n iên

đ ư ợ c c o i n h ư m ộ t n gư ời lớn, n h ư n g trong hoàn c ả n h , thời

đ i ể m k h á c h ọ vẫn bị c o i là trẻ c o n ( c ò n đ i h ọ c , p h ụ t h u ộ c v ề

k in h t ế ) Đ i ể u n à y là m c h o c ó sự phức tạp, thiếu đ ồ n g nhất

k h i đ á n h g i á v é th anh n iê n

Đ â y là g i a i đ o ạ n lứa tuổi m à c o n n gư ời c ó nhữ ng đ iề u

k i ệ n thể chất thuận lợi đ ể hoàn thiện vẻ đ ẹ p hình thể c ủ a c o n

n g ư ờ i , tạ o đ i ề u k iện c h o hoại đ ộ n g h ọ c tập, lao đ ộ n g , thể

t h a o , n g h ệ th u ậ t phát triển m ạ n h m ẽ

V a i trò trách n h i ệ m , q u y ẻ n hạn xã hội thay đổi về chất, đư<ợc xã hội thừa n h ậ n m ộ t c á c h ch ín h th ứ c đã làm tăng cư<ờng c á c hoạt đ ộ n g xã h ộ i, ch i p h ố i, q u y ế t định sự phát iritển c ủ a th a n h n i ê n v ề m ọ i mặt T h e o Erik E rik xưn, đ â y là giaũ đ o ạ n n g ư ờ i th anh n iên trẻ đ a n g hình th à n h , tìm k i ế m cái bảin s ắ c r i ê n g c ó m ụ c đ í c h xã hội củ a m ìn h

3 H o ạ t đ ộ n g c ủ a h ọ c s i n h đ ầ u t u ổ i t h a n h n i c n

a) Tính c h ấ t, n ộ i d u n g hoạt đ ộ n g h ọ c tập của h ọ c sinh PTTTH k h á c n h i ề u s o với n h ữ n g lứa tu ổi trước đó Hoạt đ ộ n g họ»c tập c ủ a h ọ c s in h P TTH đ ò i hỏi c a o v ề tính n ăng đ ộ n g , límh đ ộ c lập, gắn l i ề n với xu hư ớng h ọ c lên c a o hay c h ọ n ng;hổ, v à o đ ờ i H o ạ t đ ộ n g h ọ c tập ở đ â y đ ò i hỏi sự phát triển khiả năng n h ậ n thức c a o , đ ò i hỏi lư d u y lý lu ận, sự s u y đ o á n lÔỊgic, c ũ n g n h ư khả n ă n g trừu tượng, khái q u á t phát triển.

Tính p h â n hóa t r o n g hoạt đ ộ n g h ọ c tập ( H Đ H T ) thể h iện

rõ> hơn, c a o hơn h ọ c sinh tu ổi thiếu n iên d o xu hư ớng c h ọ n ngihề, v à o đ ờ i c h i p h ố i

b) Bên c ạ n h H Đ H T ờ n h ữ n g h ọ c sinh đ ầ u tuổi thanh n iên xiuất h iện n h ữ n g n h u cầ u , n g u y ệ n v ọ n g , n h ữ n g đ ò i h ỏ i trực tiéíp c ủ a m ộ t h o ạ t đ ộ n g m ớ i Đ ó là n h ữ n g h o ạ t đ ộ n g liên quan đêín v i ệ c c h ọ n n g h ề H ọ đ a n g đứ ng trước m ộ t sự thúc bách đfr'i với v i ệ c c h ọ n c h o m ì n h một n g h ề c ụ thể, m ộ t c h u y ê n

n g à n h nhất đ ịn h c h o tương lai gần sau khi lốt n g h i ệ p PTTH

Đ ờ i s ố n g tâm lý c ủ a h ọ c sinh PT T H bị sự ch i p h ố i k h ô n g nhỏ

c ủ a hoạt đ ộ n g này.

c ) N g o à i ra, n h ữ n g h ọ c sinh , th anh n i ê n ở đ ộ tu ổi này còn

th am gia n h ữ n g hoạt đ ộ n g xã h ộ i nhất đ ịn h tù y th u ộc vào

hứ ng thú, sở trư ờng , đ i ề u k iện cụ Ihể c ủ a c á n hân H ọ th ường

c ó mặt tr ong c á c n h ó m xã hội th a m g i a v à o hoạt đ ộ n g thời

trang, từ th iện , n h ữ n g hoạt đ ộ n g tự n g u y ệ n g i ú p đ ồ n g b à o , trẻ

v e m bị thiệt th ò i d o nhữ ng n g u y ê n n h â n k h á c n hau Hoạt đ ộ n g

đ o à n thanh n i ê n c ộ n g sản c ũ n g c h i ế m vị trí nhất đ ịn h đ ố i với

n h iề u h ọ c sinh th anh niên V i ệ c t h a m g i a n h ữ n g hoạt đ ộ n g xã

h ội này c ó ảnh h ư ở n g tích c ự c đ ế n sự phát triển tâm lý, nhân

c á c h của h ọ c s in h , g i ú p h ọ làm p h o n g p h ú t h ê m đời s ố n g nội

tâm và thu lư ợ m đ ư ợ c nhiều kinh n g h i ệ m xã hội.

D o sự hoàn t h i ệ n vể cấu tạ o và c h ứ c n ă n g c ủ a hệ thần kinh

trung ương và c á c g i á c q uan, d o sự tích l ũ y p h o n g phú k in h

n g h e , n h ìn , vân đ ộ n g phái triến c a o , n à n g lực c á m thụ hội họ>a, âm n h ạ c thể th a o phái triển m ạn h

Đ ặ c đ i ể m nổi hậl c ủ a sự phát triển c ả m g i á c , tri g i á c củ a họ»c sinh P T T H là tính c ó ý thức, c ọ m ụ c đ í c h , c ó hệ th ố n g hitểu h iện rõ rệt Irong quá trình h ọ c tập c ũ n g như tr o n g m ọ i ho>ạt đ ộ n e k h á c

D o sự n h ạ y c ả m c ủ a ó c quan sát, h ọ c sinh P T T H d ễ phát hi'ện n h ữ n g đ ạc đ i ể m c ủ a sự vật, h iện tượng c ũ n g n h ư c o n

n g ư ờ i ( c ố tật c ủ a ai đ ó , c á i riên g c ủ a nhân vật và bắt c h ư ớ c rất g i ố n g ) Đ i ề u n à y l à m c h o sắc thái c ủ a lứa tu ổi th ể h i ệ n rất

rõ ở tính d í d ỏ m , tinh n g h ị c h , hài hước.

Trí nh ớ c ó c hủ đ ị n h , c ó ý n g h ĩa c h i ế m ưu thế Biết tì m ý cbúnh c ủ a bài vãn , sử, đ ị a biết lập dàn ý làm đ i ể m tựa c h o tríí nhớ N h i ề u h o c s in h P TTH tìm c á c p h ư ơ n g p háp, c á c k ỹ

th uẠt đ ể g h i nhớ, x á c đ ị n h rõ cái gì cần h iểu , c á i gì phải n h ớ

n g u y ê n v ă n , cái gì n h ớ ý n g h ĩa và cái gì k h ô n g cần nhớ.

C ù n g v ớ i ó c q u a n sá t, trí n h ớ chủ đ ị n h , n ă n g lực c h ú ý c h ủ địinh c ũ n g phát triển Đ ặ c hiệt h ọ c sinh biết phân p h ố i c h ú ý , nãíng lực n à y c à n g l ê n lớp trên c à n g phát triển (vừ a n g h e

g iiả n g , vừa ghi c h é p , v ừ a t h e o d õ i câu trả lời c ủ a bạn, phân túch, n h ận x é t ) T í n h c ó lựa c h ọ n c ủ a c h ú ý và tính ổ n đ ịn h củia tu ổi n à y phát triể n c a o hơn hẳn h ọ c sirfh lớp dưới.

b S ự p h á t t r iể n t ư d u y , tư ở tig tư ợ n g

Đ â y là g i a i đ o ạ n t i ế p tụ c h o à n t h i ệ n c á c n ă n g lự c trí tu ệ

T l h e o J P i a g e t ở t u ổ i n à y trẻ e m đã đạt đ ư ợ c c á c t h a o t á c trí

tuiệ b ậ c c a o n h ư n g ư ờ i l ớ n , đ ó là tư d u y h ì n h t h ứ c , tư d u y

l ổ ì g i c

Cấu trúc hoạt đ ộ n g trí tuệ c ủ a h ọ c sinh đ ầ u tu ổ i thanh n i ê n phức tạp và c ó tính phân hóa rõ rệt s o với lứa tuổi nhỏ C á c kết q u ả n g h i ê n cứu c h o thấy q u á trình phân h ó a c á c n ã n g l ự c trí tuệ của c á c e m trai đ ư ợ c bắt đầu s ớ m h ơ n , b ộ c lộ r õ h a nt # 9 " • •

s o v ớ i c á c e m g á i ( I K o n ) T h ư ờ n g quan sát thấy n h i ề u h ọ c

s in h trai h ọ c g i ỏ i c á c m ô n k h o a h ọ c ch ín h x á c , k h o a h ọ c l ự

n h i ê n (to á n , lí, h ó a ) hơn c á c e m g á i T r o n g k h i đ ó h ọ c s i n h

nữ th ư ờn g h ọ c tốt c á c m ô n k h o a h ọ c xã h ộ i , nhân văn, n g ô n

n gữ , đ i ể u n à y cần đ ư ợ c tính đ ế n trong d ạ y h ọ c phân ban, d ạ y

h ọ c c á biệt, h ư ớ n g n g h i ệ p c h o h ọ c sin h H ọ c sinh P T T H c ó

k ỹ n â n g s u y n g h ĩ đ ộ c lập và bước đầu h ìn h th à n h k h ả n ă n g tự

h ọ c Đ â y là b ư ớc phát triển m ớ i s o với c á c lứa t u ổ i trước.

T ư d u y c ủ a h ọ c s in h P T T H đ ư ợ c thực h i ệ n chủ y ế u trên

đ ố i tượng từ n g ữ , trên c ơ s ở n h ữ n g k h á i n i ệ m T ư d u y l ý lu ậ n phát triển m ạ n h và c ó tính chặt c h ẽ , nhất q u á n , c ó căn c ứ h ơ n

n à y ở L iê n X ô , s ố đ ó là 7 0 - 9 0 % ) N g u y ê n nhân c ủ a tình trạng trên liê n quan đ ế n v i ệ c tổ c h ứ c d ạ y h ọ c và hoạt đ ộ n g

h ọ c tập ở nước ta c ò n n h ữ n g hạn c h ê đ á n g kể: p h ư ơ n g tiện ,