Tìm hiểu lý luận và phương pháp luận tâm lý học: Phần 1

Phần 1 cuốn sách giới thiệu thực trạng khoa học tâm lý và sự phát triển lý luận chung của nó, các tiếp cận hệ thống trong tâm lý học, phạm trù phản ánh trong tâm lý học. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

PGS TS Tam ly hoc Bai Van Hué

Trang tam Nghiên cứu iG Chuvén giao thanh tuu

Tam ly hoe Dai hoc Su pham Hà Nội

NHAXUAT BAN DAL HOC QUOC GIA HA NOL - 200

MUC LUC

CHUONG | THUC TRANG KHOA HOC TAM LY VA SU

1 Tâm lý học trong hệ thông trì thức khoa học 19

2 Khoa hoe tam ly va thuc tiễn xã hồi 36

3 Ly thuyết thực nghiệm và thực tiền trong tâm lý học 54

5 Đặc điểm của sự phát triển lý luận chung của tâm lý học

CHUONG IL CACH TLEP CAN HE THONG TRONG TAM LY HOC 113

1 Tâm lý người là đối tượng nghiên cứu có hệ thống 114

3 Một nguyên tác tiếp cận hệ thống trong tâm lý học 135

4 Về tính quy định có tính hệ thông của hành vi và tâm lý 172

1, Tam ly la su phan anh chu quan thuc té khach quan 201

3 Phản ánh tâm lý là một quá trình; Các cấp độ và hình thức

CHƯƠNG Vị VẤN ĐỀ GIÁO TIẾP TRONG TAM LY HOC so)

1 Giao tiếp là phạm trù cơ sở trong tâm lý học qua

3 Chức năng và cấu trúc của giao tiếp 364

3 Đặc điểm của các quá trình tâm ly trong diéu kién giao ie)» 109

1 Quan hệ xã hội là nền tảng cơ bản của các thuộc tính

CHUONG 7: CAI XA HOI VÀ CÁI SINH HỌC TRONG SỰ QUY ĐỊNH

2 Vấn để cái xã hội và cái sinh học trong sự phát triển

3 Các khía cạnh tâm lý của vấn đề phát sinh nhân chủng 466

LOI NGUOL DICH

Borte Phédérovich Lonmin (Bo Ph Lomov) sinh nam 1927 tại

thanh pho Goocki Nam 1951 tot nghiép Dai hoc Tong hap

Léningrat (LGU), ném 195-4 bạo có luan an phỏ tiến sĩ ca 1963 báo

tô thanh công luận an, tiên si Tam ly hoc Nam 1967 ông được bầu

lu Vien si thong tan Vién Han lam Khoa hoe giao duc Lién X6 va dén nam 1976 Vien si thong tan Vien Han lam khoa hoc Liên Xô Ong mat ngay 11/7/1989

Ten tuoi cua ong gan lien wa cac van dé li luận, phương pháp

luan, nguyên tắc, cách tép cận hệ thông, uản đề phát triển, giao

ép tam lý học nhân cách ca các quá trình nhận thức Sợi chỉ đỏ

xuyên suốt hoạt déng sang tav cua ong la cach tiếp cận hệ thông

trong nghiên cứu con người Ông có công rất lớn trong phát triển

tam ly học đại cương, tâm ly học kỹ sự, tâm lý học xã hồi, tâm lý học

sự phạm va tam ly hoc quan ly

B.Ph Lomov la mot trong những thu lĩnh của tam ly học Liên

Xó Ủy tỉn của ông đã tượt ra biên giới Ông đã uiết trên 300 tác

phẩm khoa học trong đó có 10 cuốn chuyên khảo

B.Ph Lomou là một nhà tô chức có tàt của tâm lý học Xô Viết

Ông là người sáng lập đầu tiên phòng thi nghiém tam ly học kỹ sư

(1959) ở Liên Xô, là trưởng khoa tâm ly học đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Lêningrat (1966), trưởng bộ môn đầu tiên của bộ môn xã hội học tà tâm ly hoc cua Học uiên kinh tế quốc dân trực

thuộc Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô

Ông là nhà tổ chức tà là Viên trưởng liên tục của Viện Tâm lý học

thuốc Viên Hàn lâm khoa học Liên Xö tự 1971 cho đến khi qua đời

BL Ph Lomo la ngu sang lap va Tong bién tap tap chi "Tam

ly hoe" (1980 - 1988) Nam 1986 ông sang lập Hội đồng khoa học của Viện hàn lâm khoa học Liên Xô uề mảng đề tài nghiên cứu uê

con người trực thuộc Đoàn Chú tịch Hội đồng khoa học Viên hàn

lam khoa học Liên Xo

B Ph Lomov dae biét chu ¥ dén cong tac dao tao can b6 tein ty hoc Ông đã hưởng dân bảo uẻ thành công 60 luận an phá tiện sỉ ca tién si Tam ly hoc

)ng tham gia tích cực các hoạt động xa hồi, khoa học trong

nước va thẻ giới

Từ 1968 - 1983 (15 năm) ông là Chủ tịch Hội tâm lý học Liên

Xô Nhiều năm ông là Chủ tịch Hội đồng học vi, hoc ham quốc gia

trong lĩnh uực giáo dục học uà tâm lý học

Từ 1972, ông là Ủy uiên Ban chấp hành Hội Tam lý học thế ` giới, 2 lần được bầu là Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học thể giới

Công lao khoa học của õng được thừa nhận bằng sự thừa nhận của các Viện khoa học nổi tiếng trên thế giới: Là Viện sĩ danh dự của Viện Xắc Sơn (Cộng hòa Dân chủ Đức), Tiến sĩ danh dự Đại học Tổng hợp Beclin (Đức, Tiến si danh dv Dai hoc Téng hap Onlu ‘Phan

Lan) Ông được thưởng Huản chương tảng cho Nhà khoa học vĩ đại

nước ngoài (Mỹ)

Với kiến thức uyên thảm, tắm tư duy bao quát, sự tận tâm danh

cho khoa học, tài tổ chức va su độ lượng, tế nLị, B_ Ph Lomoc đã có

uy tín thực sự đổi uởi đồng nghiệp trong nước, ngoài nước va hoc tro nhiều thể

Cuốn sách "Những uấn đề l¿ luận uà phương pháp luận của

Tam ly hoc" do B Ph Lomov chu bién đã tổng kết những thành tựu

của tâm lý học Liên Xó uề phạm trù cơ bản của tâm lý học tương lai

Pham trù phản ánh, hoạt động, nhân cách, giao tiếp, quan hệ giữa cái xã hội uà sinh học trong tâm lý người Bằng cách nhìn của cách

tiếp cận hệ thống, tác gia không chỉ tong két ma con vach ra phương

hướng phát triển của tâm lý học trong giai đoạn mới, trong dto tâm

lý học là khoa học trọng tâm của các khoa học uẻ con người, Cuủn

sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thể giới Chúng tôi hy

uọng, uiệc dịch tác phẩm này ra tiếng Việt sẽ giúp các bạn: đồng

nghiệp có cdi nhìn tổng quan vẻ các tấn đề cơ bản của tâm tý học, đặc biết la uấn đề phương pháp luận tả lỉ luận Chúng tôu chan

6

thanh camosin vac dong nyhtep cơc nha tam ly hoc Viet Nam da co

nhiing chi dan-quy bau gop phan tao diéu kiến cho cuốn sách nay

ra mat ban doc

Chung tôi cũng vin cac ding nghiép va ban đọc thứ lôi va chỉ

giao cho những sat sot trong qua trình giới thiệu tác phẩm nay của

B.Ph Lamou

Những người dịch

Tâm lý học thường xuyên được bổ sung bằng các số liệu rghiiên cứu, các giả thuyết và lý thuyết mới có liên quan đến các lĩnh vực cơ

bản, các vấn đề nghiên cứu của nó

Khoa học tâm lý ngày càng tích cực hơn trong việc tham gia giiải

quyết các nhiệm vụ thực tiễn xuất hiện trong các lĩnh vực: khiá* nhau của xã hội

Có thể khẳng định khoa học tâm lý hiện nay đã bước vào giải đoạn mới phát triển về chất Theo ý kiến của một số nhà khoa hiọc

luan thi “Tam lý học đã chín muổi cho một cuôc cách mạng nnặc du

lộng nhất của nó

chưa ở giai đoạn số

“Trong hoàn cảnh đó có sự tăng đột ngột như cầu nghiên cửu

sắc hơn các vấn để phương pháp luận và các lý thuyết cơ bản c:ủa

khoa học tâm lý

Cần lưu ý rằng các quan điểm lý luận, các so dé da hinh thamh

trên bàn giấy hiện nay đang buộc phải giải thích các sự kiện sinh

động của thực tiền và giải quyết các nhiệm vụ của nó Ở đây, một số

quan điểm lý thuyết đã bộc lộ tính hạn chế, tinh phién diện., thiểu

hệ thống và đôi khi mắc sai lầm Sự không phủ hợp giữa lý luận vvới những dỏi hỏi thực tiễn đã dẫn đến sự hồi sinh của chủ-nghĩa kinh nghiệm, đặc biệt có những chủ trương giải quyết các vấn điể thiực

D8 Palermo Có phải có cuộc cách mạng khoa học đang xảy ra trong trầm

ly học” Tan chỉ nghiên cứu khoa học 1971 Phần |

Trong mốt số khuvnh hướng tăm lý Hới phường tây, chủ nghĩa

kinh nghiềm đã dược đưa lên cấp đố nguyện rắc phương pháp luận

Và tất yêu dân đến chủ nghĩa thịt chưng với tham vọng đông Vai

“khua học thuần khí!” Thái độ hư vô chủ

nghĩa đặc trưng của chủ nghĩa thức chúng đời với các vấn đề triết

húc của tim ly học và sự khoan dang trước “kinh nghiệm trung

tỉnh” đân đến sự tâm lý hóa các hiện tưởng xã hội và sinh vật hóa

cúc hiện tượng tầm ly, kháng định chủ nghĩa chủ quan và chủ nghĩa

eáa nhân với từ cách là các nguyên tác cơ bạn của hành vìị con người

to eo sở triết học củ

Người ta kháng định răng, không được áp dụng nguyên tắc quyết định luận vào trong tâm ly học, răng tâm lý mang tính chủ quan vì

thể không thể làm sáng tá bảng các phương pháp khách quan Tâm

Ìy được xem như “hiện tượng thuận khiết” tiức là có sự khác biệt,

tách biệt

à sự đối lập giữa bạn chát và hiện tương),

Nói ngắn gọn, các văn đề phương pháp luận căn bản mà trước

het là những văn để vẻ cách thức, còn đường nhận thức tâm lý từ trước đến nav chưa bao giỏ biến mắt này lai có tỉnh chất cấp thiết

đặc biệt, Số phận tương lai của nó nhĩ một khoa học thực chất phụ

thuộc vào các giải pháp của nó

Trong tâm lý học Xô - viết, các vàn để phương pháp luận luôn

cú ý nghĩa hàng đầu Các quan điểm ly luận nhớ nỗ lực tập thể của

các nhà khoa học để ra đếu dưa trên nên tang vững chắc của chu

nphia Mác-Lẻnin Cần nhớ rằng trong những năm 20 cua thé ky

này đã xảy ra một cuộc đấu tranh gay gãt trong lĩnh vực các vấn để

triết học và lý luận co của tâm lý học.” nha tam ly hoc hang

dau lie bay gid (P.P.Blanxki K.N Cooenhilov) da phé phan kich liét các quan điểm duy tâm, vạch rõ tình chất sai làm về mật khoa học

Và làm sảng tỏ ý nghĩa của phép biện chứng duy vất đổi với sự phát

triển tắm lý như mốt khoa học Chết số nhị nghiền cựu teh st pcm

lý học Xỏ Việt đói khi có hình dụng thời ký những năm 20 nhụ la mot thar ky chuyén ché cua chu nghia Mac.) Tuy nhiên, những qui

m wu

niệm đó đã xuyên tạc tình trạng thực sự thời báy giỏ Nh

năm vững phép biện chứng duy vật bị áp đặt bởi chính lỏg»e pIhảt triển của tâm lý học, bởi những như cầu bên trong eda nd, (Neary trước cách mạng, nhiều nhà khoa học tiên tiển đã hiểu rằng chủ nghĩa duy tâm và phép siêu hình đang đưa tâm lý học vào ngõ cuaL) Các công trinh của các nhà thực nghiệm khoa học tự nhiên vĩ cđạu

như LP.Pavlov, V.M Becherev, A.A Uxtomxki, N.A Xevesowa, IP.P Lazapev có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của quan điểm dluv

vật trong tâm lý học

Ý nghĩa của phép biện chứng duy vật được tìm thấy rõ raing trong cách tiếp cận các vấn để có liên quan đến việc nghiên cứu trinh

quy định xã hội của các hiện tượng tâm lý Lần đầu tiên trong liịch

sử tư tưởng khoa học, chủ nghĩa Mác đã đưa ra cách giải thịch dluv

vật các hiện tượng xã hội làm sáng tỏ các quy luật phát triên xa

hội Bảng cách đó đã tạo ra cơ sở thực tế cho việc nghiên cứu khìoa học chặt chẽ các thuộc tính tâm lý của con người, nguồn gỗ và sự

phat triển của ý thức, nhãn tổ quy định sự phát triển tâm ly người

Trong quả trình phát triển của mình tâm lý học dựa vào trí thiức

khoa học tự nhiên nhưng không biết các con đường, phương phiáp nghiên cứu các quy luật phát triển mang tính lịch sử - xã hội của

tâm lý người Chỉ sau khi nắm vững chủ nghĩa duy vật lịch sử nó

mới có điều kiện xác định các con đường đó và để ra các phương

pháp khoa học chặt chẽ nghiên cứu các hiện tượng tâm lý đặc trưng

cho con người (tư tưởng về sự quy định xã hội của tâm lý com ngzười

không phải là mới Nó rất được chú ý nghiên cứu trong xã hội học Phiáp Trường phái này mặc dù có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển tam lý

nhưng không tìm được các phương pháp duy vật, khoa.học để nghuiiên

cứu một cách khách quan tính quy định xã hội của tâm lý người) ”

xỉ lìnM các gui Đất mì thất tăm We Hine No

Vi? 2N các sẽ chủ teú¿ ÂN | ' 40 ra trone điệu kien

dhảm Tranh páw mật Và ụ In ¡cú Trang phản hiển tưởng

phì đa đưcc cát nhà Làm lý Hi N cứơ 16t hành tự hàn nữa the

ÑC phác và hiển này đờng tú tác Hết này các nhà tâm lý học nhề

Xã +9 chú gHfẪn và cá ĐE bàn chủ 6ê c vất tê tực cuộc đâu Tranh Điều quan trong - tế nhấa nail : ta cuặc đâu tranh Tý liận

tru tam là hee No - vét len quan - hạt chế vất hoạt dòng cảnh

mang cai tà xế hót Nó phút tru Trane điển kiến hình thành các

quí Hệ Xã hồi KIỂU nữa Và có heo mát

Cae nha Khoa hoo da coun ao lún trong việc nghiên cứu các

vất để triệt học, lý luận có bán cue family học đựa trên ed số của chỉ nghĩa Mác - lẻmm là BC Vianhiv, PP Blôngkl LX

Virdtxki AV Daparogier, KN Cooentiles GC) Coxehine, CV

€tipeov, AN Leonches, VE Lari VN Miasev VD) Nhebutlhis

CQ Rubustein, AA Nmirnes BM Chelov DIN Uznatze, €

tr,th nghiên cứu ly thuyet và thực nghiêm da lam sang 16 b:

Cuõ

vor cụa Khoa học tạm lý nói chúng vài hiệu quá ứng dụng thực tiên

túc Họ Tế thuốc vào KẾT (1101 6111 q0VÉL nÌIềm VỤ nêu trên

Khi đã có các eo số nền tang của tam lý học XIácxt thị đương

nhìn nó chỉ có the dua vag von tre thy Wea cap da ima Khon hoe thy

giáo Những trí thức tắm lv lúc đune phúi triển ca chiếu sâu và

thêu rùng Trong qua trình phát triển đại phát hiện thấy: những gì trước lấy cảm thấy Tà dúu san: thức va D ene ký nhức tạp Đã suất

luôn cáp số Hiểu Rinse hee men movies oat tht ching nhớ các quan

hey Ly tate Đrựde đạy LKHone thị ước hoặc rát Rho kha

Phạm ví những hiện tượng được tâm lý học nghiên cứu (đc r£ất

lớn Nó bao gồm các quá trình, trạng thái, thuộc tính của cúm ngzư10!

với mức độ phức tạp khác nhau - tử sự phan biệt đơn giản các điển

hiệu đơn lẻ của đổi tượng tác động đến các giác quan cho điên daiu

tranh động cơ của nhân cách; từ hình ảnh liên tục đến tâm thê diưcợc

hình thành; từ các hiện tượng nhận thức trực quan đặc thù đến ttaim

trạng xã hội của quần chúng Một số trong những hiện tượng: (đó

được mô tả tương đổi chính xác theo yêu cầu của khoa học, con :miụột

số khác thì thực chất chỉ là ghi chép giản đơn các quan sát (đôi k:hi không phải là quan sát khoa học mà là quan sát đời thường) Một số

hiện tượng được nghiên cứu trong một thời gian dài và thậm chil co

các quy luật chỉ phối các hiện tượng đó cũng được nêu ra Một sô

hiện tượng chỉ được nhắc đến khi nghiên cứu các hiện tượng kháze

Tính đa dạng của các hiện tượng mà tâm lý hực nghiền cứu tất yeu tạo ra những khó khăn lớn trong việc để ra lý thuyết chúng của nó,

Đôi khi người ta nghĩ rằng, sự mô tả một cách khái quát và tnrữu

tượng những hiện tượng được nghiên cứu và mối liên hệ cú.+ chiúng;

cũng là lý luận rồi Tất nhiên, sự mô tả và các số liệu thực tế: mã các

mô tả đó dựa vào có ý nghĩa rất lớn đôi với sử phát triển của ly

thuyết khoa học Nhưng điều đó chưa phải là hoạt động lý luan Nó

so sánh, tổng hợp các trí thức đã được tích luỹ., hệ

bao hàm cả s

thống hóa các số liệu và nhiều việc khác Mục dỉch cuổi cùng của nó

là phát hiện bản chất các hiện tượng được nghiên cứu Ở đây, tất

yếu xuất hiện vấn để phương pháp luận Nếu nghiên cứu ly huãn

dựa trên các quan điểm triết học thiểu chính xác thì sẽ xuiất hiện

nguy cơ thay thể trì thức lý luận bằng tri thức kinh nghiệm tirượt

dài sang trí thức kinh nghiệm với các hậu quả khó lường trước điược

Trong trường hợp này, các cơ sở khái quát hóa và trừu tượng hoa thường được chọn tuỳ tiện và do đó chúng không những không dân

đến mục tiêu cuồi cùng mà lại đi chệch hướng

Trong việc nhận thức bản chất hiện tượng tắm lý vai tré quan trong nhất thuộc về các phạm trủ của chủ nghĩa duy vật biện :hiứng 12

weecho nadia dhiwwar teh oe Pe la ven tee: oan Lam Iv hee Trong

mot sé diane phat tain ty vị nhún: EC do nón: độ người tá chỉ chọn Taw mot phan prea và Liew hae ¡ hộ hệ thông trị thức

tam ty hee eho dite tren Kủ du lì có sự mô rồng tuy tiên Và

khong chink sav mot so Khel midi tâm IV Vài sự tranh luan Khoa húc được thay thế hãng ch và nềàn ti

Tát nhiền, nêu muốn thị vo thế xem toàn bố sự tôn tại của còn ngứa và tâm lý của ho ely qua da kink cus mot pham tra nao do

Vị no có tĩnh tổng quát, be

san làm như thể không”

thức

thi khong No dan dén su lam giam bọt tình chất đa dạng của cuộ

quat cho phep lam điều đo, Những có

[rong cách tiếp cạn như vậy, việc nhận

lâm ra tates tap hop eae quản hệ Khác nhau”

nghúa và quan hệ: Lénin da nhấn mạnh

uo het ot don tung nie cũng

Mới phạm trú đểu có súc manh bái tình bào quật của nó Những

nó chỉ lâm sáng tô mút khia cạnh của hiện thực mà thôi, Viv: thối phống ý nghĩa của nó tuyết đổi hóa nó, biến nó thánh si phạm trừ là rất ngúy hiểm, Lịch sự tâm ly học đã biết nhiều trường hợp tuyết đối hóa mot nguyen tae hay pham tra nao do da din đến

“su quay vong luấn quản” trong nghiên cứu, Đỏ là số phận của thuyết hạnh vì lầy phạm trù hanh vì là có sở duy nhất, Trong hình thức cực đoạn nhất, no đã dị đến mức phú nhân tâm lý như là đổi tưởng nghiên cứu Phản ứng học cũng có số phần như vậy:

lâmn nhân mạnh: "Trước mắt con người là một mạng lưới các

hiện tương” và các

hia t

“phạm trú của chụng ta là các tảng bậc của sự

ch (nhận thức) thể giới là các điềm mút trong mạng lưới giúp

fTẻn Tuân tấn - Tâp 24a 209

13

cha việc nhận thực vịt bún chủ nó” Nghên củu mạng Juai dịu

chúng ta tất vêu lâm rõ hệ thông các điểm then chor Cũng nhí boànH

cứ khoa học nào, tâm lý học không thể phát triển một cách ec kiếp!

quá trên có số cú một phạm tro day nha đủ phạm tru do cú rn

trang đến mức nào Tất nhiền, trong các công trình nghiên ciữbh

m sâu cho phép 3

hiện thực được phạm trú đó lắm sàng tô có tình chất đốc lập, tiêmgg biết Những chớ quên rằng điều giả định đỏ (tức các khia cạnh Rh nhau của hiện thực) theo l.ônin chị có ve măng tình chất độc lâu ven

ä ấp dụng một cách khác nhau khí phần tích các đôi

Những kết quá nghiên cứu eậc vận để phương

Điều không kém quan trọng

pháp luận tam lý học và lý thuyết chúng cúa nó phụ thuốc vào việc

tó lình hội đến mức nào hệ thông các phạm trù của phép buệtn chứng duy vật

Trong tâm lý học Xô - viết đang có sự nghiên cứu mạnh mề csá‹‹

am trù như phản ảnh, hoạt động nhân cách Trong những nšïm

gần đây có sự chú ý nhiều hơn đến phạm trù giao tiếp Cudn saacth

c phạm trủ đỏ Các khái niệm như “cải xã hội”,

Tất nhiệt e phạm trừ đã được nêu ö trị

san riêng của tam ly hoe (trong từng hình vực khoa học

trù đó được xem xết theo một quan điểm nhất dinh, Vi vay treme

cần phải làm sáng 1ó chính khía cạnh là đối tượng của khoa học dÌön

Khong có bất cứ phạm trú nào kể trên màng tinh chat din thuyẩm

Had [ý Jne th: né ! Hhune nhúng tru tru

nhútt co phép làm te thấu lí ti Và nhưng đặc thêm

su sau Hiệp ĐúUj# tam (yt Vener, Tat ca rhein

Phamt ten ate đước sin cians de t re phường pháp nhĩn thức cho phép lim satus te j bork quay cua tim dy Ý

thai của tung phan tea ce me: qos te aia he gitm chang Suy

chủ cùng đước quy định lái mịn chem hung che phep nghiên củu lon tian cua tam ly bee tâm [ý sedoi, việc xâV dựng toàn hộ hệ thang các phạm teas sin dane

tan Ly hoe day etrong và tác

chuyên ngành cua nó phục túng niêm vụ này Nó đong vai tro

“nhân tỏ tao hệ thông” sụn các phirổc ¡ hấp nhận thức

bó máw khái niệm riêng e

khoa học tâm lý Nếu khúne sử lún chúng thì không thể làm rõ

bain chất của trí giác và Tứ (Jux, Tưune taang và trí nhỏ, xúc cảm và

Š chỉ đăng e# và năng lực vv Ochi hen quan trong là trong việc than thức bạn chất các luện tượng +

và "sự gián tiếp” Chúng ta không bạo gia có thể hoàn toàn chiểm

lnh được nó nhưng đói hỏi tính toàn diện làm cho chúng tà tránh

due sai lim va bat dong tr tre”

lại đặc biệt quan trọng Ô đầy, sẽ

Mae - Lénin trong tim ly học ở giải đoạn phát triển hiện nay

nghiền cứu các xu hướng phat

triển trị thức tâm ly và ý nghĩa của cách tiếp cận hệ thống xuất phát từ các nguyên tác duy vật biện chưng, nhằm tiếp tục nghiên

€ Mác, Ph, Angghen Toán tấp - Tập di, a 200)

cửu ly thuyết đại cương của tâm lý học (và các lý thuyết chuviêm ngành của nó)

Phan tích các phạm trừ trong mối quan hệ của chúng viới các

van dé tam lý học được bất đâu bằng phạm trù phản anh đã đưượt hình thành trong triết học duy vật Ở đây, cẩn chủ ý rằng những gì

tồn lại trong lý luận nhận thức không chỉ có ý nghĩa nhận thiức: luận, Trong tâm lý học trước hết nó thể hiện khía cạnh phát triểm

cá thể (nếu sử dụng các khía cạnh triết học củ) Trong lịch sử đã cc những cố gắng lý giải tâm lý như một chất đặc biệt như là vật chiat ,

như là một dạng vận động đặc biệt, Phạm trù phản ánh cha phep

xác định vị trí của tâm lý trong mối quan hệ phổ biến của các hiện!

tượng của thế giới vặt chất

Tuy nhiên, việc đưa các hiện tượng tâm lý vào phạm trù ph;ẩr! ánh là chưa đầy đủ đổi với cách tiếp cận nghiên cứu khoa học về nuó Cần phải làm rõ tính đặc thù của phản ảnh tâm lý, phân biệt no với các hình thức, cấp độ phản ánh khác (tức là đặc trưng của nô) Giải quyết nhiệm vụ này đòi hỏi nghiên cứu hoạt động của c(or: người (vì trước hết chúng ta quan tâm đến tâm lý con người), sự tiồn

tại thực sự của phản ánh tâm lý Vì vậy, tiếp theo là nghiền ciứu

phạm trủ hoạt động

Chủ nghĩa Mác lý giải phạm trủ này như là phạm trù xã hội

lịch sử Trong cuốn sách này, no dude xem xét với tư cách nhiu vay

Việc áp dụng phạm trù hoạt động cho phép làm rõ chức nàng c:ủa phản ánh tâm lý và một số thuộc tính cơ bản của nó

Từ quan niệm hoạt động như một phạm trù xã hội lịch sử ttât

yếu, rút ra là không chỉ nghiên cứu hoạt động cá nhân (điểu da

được tâm lý học nghiên cứu một thời gian dài trước đây) mà c:á hoạt động cùng nhau

Về phan mình, điểu đó dẫn đến phạm trù giao tiếp cũng là phạm trù xã hội lịch sử Nhưng nó được xem xét khác so với: pháậm

trùủ hoạt động Việc sử dụng phạm trù này cung cấp “nhất "

16

Nhưng KH bạn ve sự tliig tịch rau Tý hoạt đến, áo Tiết thị

cần phải nhé rằng ca haàt đón, cá các tiep công lại nến không gân

vấái chủ thể thì sẽ chàng có bát củ đạc dườm Tâm Tế nào ca Chủ thể

của hoạt đồng và giú tiếp nhàn cánh co hưu các đặc điểm đó Vì Vaw, tiếp theo là nghiên cứ nhàm 1ru nhận cách

Việc chuyển sang phạm tra diay che phep lam ro mot so ranh

giói mới của hệ thống các hiện tưng tăm Ly

hy tâm lý người Nhưng các quá trình tâm lý, các thuốc tỉnh và trạng thái tốn tại và phát triển không phát ð hiện ngon có thê củn người, Vị vậy, trong quá trình nghiên cứu ‹

Khi nghiên cứu các phạm trụ hoại đụng, giao tiếp và nhân

đương nhiên trọng tâm sẽ là tình quy định xã hội c¡

ae văn để phương pháp luận tâm lý học xuất

hiện sự cần thiết phải chủ ý đến văn để tường quan giữa cái xã hội

wa cat sinh vật (eác Khải niềm nav Set về mức độ bạo quát rất gần Với các phạm tri Sự phân tích các tưnne quan đó cũng cấp nhất

cái mới hệ thông các hiên tường tầm Iv

Do chink 1a loge co ban eas nehien cựu lý thuyết trình bây trong cudn sach nav

Chuong I

THUC TRANG KHOA HOC TAM LY VA

SU PHAT TRIEN LY LUAN CHUNG CUA NO

Trong hệ thống tri thức khoa học hiện đại, vấn để con người

(chỉnh xác hơn là nhóm văn đề) ngày càng được đưa lên hàng điều

trong kế hoạch phát triển của hệ thống đó Tính độc nhất vẽ nhị! của

hiện tượng con người, trong đó thể hiện một cách dac tha timh thong

nhất của các quy luật của tự nhiên và xã hội tạo nên vị trí dac biét của nó với tư cách một đổi tượng nghiên cứu khoa học Ở đây, có sự

đan xen lợi ích của các khoa học tự nhiên, khoa học xã hộu cơ |bain,

cũng như các khoa học ứng dụng như y học, giáo dục học và kkhoa

học kỹ thuật Đối với tương lai loài người, ý nghĩa của nhận !th:ức khoa học về con người lớn đến mức như vai trò của các khoa hẹọc cơ bản về tự nhiên và xã hội Hệ thống các tri thức khoa học về các: quy luật phát triển của con người, về tiểm năng thực sự của nó cần tthiết cho sự phát triển không kém so với tri thức về các quy huật phát

triển của tự nhiên và xã hội Sự gia tăng vai trò của nhóm: các: vấn

để liên quan đến con người là xu hưởng cơ bản của sự phat triéin hé thống trí thức khoa học nói chung

Cùng với xu hướng này, đôi khi có những ý kiến về sự (cần tthiết

tạo ra một lĩnh vực tri thức đặc biệt nào đó, một khoa học thhống

nhất về con người: Nhân chủng học (theo nghĩa rộng của tư này)

Nhà tâm lý học nổi tiếng người Pháp P.Phress viết "về bản chấtt con

người là một tổ chức đòi hỏi phải tạo ra một khoa học riêng toiệt”

B.G Ananhev cũng có quan điểm tương tự Tư tưởng này cán phải bàn thêm Theo chúng tỏi việc tạo ra khoa học thống nhất vẻŸ con 18

tp 0i luện dáx eu Kbit h ple tana Khoa hoe thong

thzHd ve tự nhiên bày về E le hội ' Prem mot trims hap

We ds Van EE hw as Lee we sp Leo the it ra van để

tách các Nhau ác nghìn của vị ey tong bang phan loa!

Kehoa hor thank met nhom dae tet eis ham var nhom các Khoa hoe ty nhien, khow hoe xa hon Vite die fet oda con gun la ở chỗ

con) người là đối tone eta nehien cuu lor hap hén kết các khoa

Bọc: khác nhau, môi khoa học có mi tim vì văn để riêng, có nhiệm

wụ, cách tiếp cận phương pháp củi mình Câu trúc của tập hợp đó

và unh da dang cus

tác tích Hiếp phiền eu củn người được

BC Ananhev nghiên ưu một cách than dao “Trong he thong

những mỗi liên hệ này hay hen he kha on người khí được nghiên

cữai nhữ là sản phẩm cua ten how sti too (mot dạng homosapien)

khi thị như là chủ thể và khách the cú: quá trình lịch sử tnhân cách khi thì như một cá thế tự nhúcu vá hưang trình phát triển di trLyen và phạm vì biển dị nào đo Mie nghiện cứu con người như

mùi lực luạng

"xuất ev bản cúu xã lọt chủ thể lao động và khâu

chia dae trong hé thang "người - mác như là chủ thể n

an thie, glo He ; quản Íý, như Tý đói frome vie #iáo dục có ý nghĩa cực kỳ

ự thống nh

a hoi rat đạc biệt nên nhóm các vấn để có

quan trọng, VỊ trong quá trình phát triển rón người

liên quan đến nó mỏ ra các khả nắng rất lớn cho sự liên kết các Khoa học tự nhiên và xã hội cá trong

nghiên cứu cơ bản và

nghiên cứu ứng dụng [lớn nữa, việc nghiên cứu con người tất vếu

đột hội sự liên ket do-

1 "TAM LY HOC TRONG HE THONG TRITHUC KHOA HOC

Trong hệ thông khoa hoe vé con người, tâm lý học đồng vai trô

qtian trọng nhất, Bái cứ vận để thấy khia cạnh) nào có liên quan

đếm nghiên cứu con người bằng cách này hay khác đều đân đến sự

cần thiết phan tích nhóm các hiện tượng dite dink nghĩa là hiện tượinng tắm lý, Sự cần thiết tất yếu đó thường thả

trong các khoa

19

học xã hỏi: Nghiên cứu các quả trình và hiện tượng mà kihoa hee lịch sử kinh tế, dân tộc học

học, nghiên cứu nghệ thuật, luật học, œ¿

ä hội học, ngôn ngữ học, ly luiận “vain

© Khoa hoe chink tri nghĩnh

cứu tất yeu đến việc đặt ra các vấn để tâm lý học Nhiều khi e

quá trình và hiện tượng xã hội không được làm sang to day da n@u

„không sử dụng các tri thức vẻ các cơ chế hành động cá mhân wa

sự hình thành các khuôn nnằuu

õi và định hướng giá trị, nếu khiômg

hành động nhóm, các quy luật

hành vi thói quen, tâm thể

nghiên cứu các thuộc tính, đặc điểm tâm ly ca nhan, nang lute, diomg

cơ, tính cách, quan hệ liên nhân cách Nói ngắn gọn, trong khhi nghiên cứu các quá trình xã hội tát yếu phải tỉnh đến các nha tô

tâm lý và điều đó trở thành cấp bách khi nhà nghiên cứu chiuyểm trừ

các quy luật chung nhất đến các quy luật riêng, từ các vấn đé toàn cục sang vấn đề cụ thể từ phân tích vĩ mô sang phân tích ví mâ,

Tất nhiên, các nhân tố tâm lý không quy định các quá trình xa

hội, mà ngược lại, chính chúng chỉ được hiểu trên cơ sở phiân tích

các quá trình đó Nhưng các nhãn tố đó, tuỷ từng điều kiệm cụ thể

có ảnh hưởng tiêu cực hay tích cực đối với các sự kiện này hay: sự

kiện khác của đời sống xã hội:

Nhu cau chu ý tới lý thuyết tâm lý học, đến các phương ¡pháp và kết quả nghiên cứu cụ thể nảy sinh cả trong trường hợp m:ả ngiành

khoa học xã hội này hay khoa học xã hội khác được tham ga vào

giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn Vì bất kỷ gợi ý nào matnz tính

thực tiễn đều được thực hiện trong các hành động cụ thể củ:a nhiững

người cụ thể, nên việc nó diễn ra như thế nào phần lớn phiụ thiuộc

vào đặc điểm tâm lý của những người đó Lôgic phát triển cua các

khoa học xã hội dẫn đến hiện tượng là ở giao diém cua chung với các

khoa học tâm lý hình thành một "chùm” các chuyên ngành: và

khuynh hướng khoa học Trước hết đó là đảm lý học xã hội cũng như

các chuyên ngành có liên quan với nó: lịch sử tâm lý hoc, tâm lý học

kinh tế, tâm lý học dân tộc, tâm lý học pháp lý, tâm lý học clhinh trị tâm lý học ngôn ngữ và tâm lý học nghệ thuật Một số lìnhn vực: đã được hình thành ở nước ta và đã phát triển như các khoa học độc

20

đụ “hơi gian phản ứng của còn nàiat đài được thực hiện ở giữa thế

trước bắt nguồn từ như cầu của thiên vận học, còn chuyên ngành

tam ly hoe dau én là tâm - vất lvt xuất hiện cũng vào khoảng thời tán đố) Muôn hơn một chút xuất hiện tâm lý - âm học như một mhanh cua tam - vat ly

Một trong những vấn để cơ bản nhất mà Angghen goi là “bi ẩn

của thế giỏi” mã khoa học đà tim cach gia quyết một thời gian đài

4dó là sự xuất hiện và phát triển tâm ly trong quá trình tiển hồ

xinh húc, Đổi với sự phát triển sau nạv của khoa học sinh học, vấn

giề này có lẽ không kém phản quan trong so với vấn để sự xuất hiện

của cự sông, ÁN Reversov đã vách rõ tâm lý cần và phải xuất hiện trong qua trình đa va tre thanh nhan to quan trọng nhất của nó

ĐĐiều đó có nghĩa là việc nghiên củu quả trình tiến hóa sinh học tất

wêu đổi hỏi không chỉ nghiên củu cầu truc và chức năng của các cơ

thể sông mà còn nghiên cứu eä hành ví, tâm lý Tại giao điểm của

sinh học và tâm lý học đã hình thành các lĩnh vực như fãm ty học cộng tát và tâm lý học so sanh Đã có một thối ở nước ta có sự phát

triển mạnh các chuyên ngành này Tuy nhiên, thời gian gần đây ít

có các nghiên cứu trong lĩnh vực nay

lỷ con người mã nó buốc phải bằng cách này hay cách khác dụng cham đến các vấn để tâm Ív học, Nến nhỏ rằng các nhà sinh lý học

21

vi dai nhu LM Xechenoy LP Pavlov, A.A Uxtomxki, LC Berttasiviil,

P.K Anokhim và những người khác đã n

chính là làm rõ cơ sở sinh lý của tâm lý con người Triển vọng phiát triển của sinh lý học con người (trước hết là sinh lý học hoạt dlomg thần kinh cấp cao và sinh lý thần kinh) có liên quan tới sự phát triển tương lai của tâm lý học Có thể nói như vậy về di truyền 'hoộc,

về đặc thù đi truyền của hành vi (ở nước ta di truyền học com ngrườời,

có lẽ trừ các khía cạnh v học, còn kém phát triển Di truyền hiọc

hành vi cũng ở tình trạng tương tự Sự phát triển nhân chủng hiọc

cũng rất chậm.) Các quy luật di truyền có được phổ biến (haty it nhất là có ảnh hưởng) đến hành ví của cơ thể sống và tâm ly cia

chúng? Vấn để này là đôi tượng tranh luận gay gắt trong giới k:hdoa

học tự nhiên và khoa học xã hội Điều để hiểu là nếu không để r:a lý thuyết làm rõ bản chất hành vi tâm lý và các phương pháp' nghiên

cứu chặt chẽ tương ứng thì không thể trả lời được câu hỏi đó

là khuynh hướng tâm sinh hóa Ở đây nên nhớ lại Ph Anggthen khi

ông viết: "Tất nhiên chúng ta khi nào đó, bằng thực nghiệm đã gán

tư duy hình ảnh vào các vận động phân tử và hóa học trong não

Nhưng điều đó có làm rõ bản chất của tư duy hay không?” Trrong

luận điểm đã nêu trên thường nhãn mạnh phần thứ hai của nó) cái

là bản chất của tư duy (nói chung là của tâm lý) không bị loao ham

bởi các quá trình sinh hóa Điều đó đương nhiên đúng Nhưng phần đầu của luận điểm đó cũng quan trọng Ph Ăngghen không inghi ngờ rằng đến lúc nào đó bằng con đường thực nghiệm sé lam red co

sở sinh hóa của hành vi và tâm lý Tuy nhiên, không nên mgai ngờ

rằng khuynh hướng đó có tầm quan trọng đổi với cách hiểu dày vật

về bản chất các hiện tượng tâm lý

Tại ranh giới của khoa học tự nhiên và tâm lý.học đ¿ hình

thành và phát triển hàng loạt chuyên ngành khoa học và kuuyynh

22

hung khoa hae Ngoài nhưng Tình vác nề tiến

ấn bộ sung thêm

Ham vat ly đại cương, tâm vắt Ív luc ái bưới, tâm vật lý dị truyền

Cũng giống nhú các chúyh ngàaH o ranh giới khoa học xã hội

wa tam lý học, chúng phát triển không đồng đếu, Một số đã có kết (quả nhất định (chẳng hạn như tâm: vất lý đại cương và tâm vật lý ssa biệU, Trong một số chuyên ngành thì mới chỉ vạch ra vấn để,

csách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu (chẳng hạn như tâm sinh

hóa)

Tuy nhiên, trong mọi trường họp, điệu quan trọng là các khoa

lhọc: sinh học, vật lý học hóa học đã chu ý đến các vấn để tâm ly

{Dieu do bị quy định bởi lôgic nội tại của sự phát triển của chúng

“Tât nhiên, mỗi ngành khoa học tự nhiên chỉ chủ ý đến những vấn

(để bị quy định bởi lôgic nãy nhưng băng cách này hay cách khác triển vọng phát triển của chúng có liên quan đến triển vọng của

trầm lý học

Như đã trình bày trong phần đầu muc này, con người cùng với

trầm lý của nó không phải chi cua eae Khoa hoe tự nhiên và xã hội

ima ca cae khoa hoe ting dung

Trong v học, sự cần thiết phải sự dụng các tài liệu tam ly bang

cách nay hay cach khac xuat hiện Rhì soạn thảo đa số các vấn để về

syfe khoẻ và bệnh tật, Điều đó, trước hết liên quan đến các bệnh tăm

hy và bệnh có cản nguyên tâm ly mã tâm ly học và bệnh tâm lý taghiên cứu (ở đây không để cập về sự tương quan của những

chuyên ngành đỏ mã chỉ lưu ý rằng chúng là khoa học ranh giới của

w học và tâm lý học)

Nhưng như đã biết, nhiều bệnh thực thể đón thuần phát sinh

wà diễn biển khác nhau tủy theo đặc điểm tâm lý của nhân cách

bệnh nhân Vì vậy, các nghiên cứu sự phát sinh và diễn biến của bệnh cúng như việc thòng ngừa và điểu trị đòi hỏi các trí thức

không những về cấu trúc và vân hành của cơ thể con người mà cả

tâm 'ý người: đặc điểm tâm lý cả nhân, tỉnh cách, hệ thống động cơ

quan hệ cá nhân chủ quản Những thuốc tỉnh tâm lý con người

13

Khöng'chí nh Hướng da 8e quả: Irình tiệnH Hợ) vải phe (Hới ä

khoe, chung e6 thé dong var tro bao dam tỉnh ổn định của bệnh L

chẳng trả và dau tranh với bệnh tật, Ở người bệnh thường có €

thủ phán tâm lý tự về và bù trừ võ thức

ảnh hướng của tâm lý đến bệnh lý, đến diễn biển và điều trị

yếu tổ tâm lý đóng vai trỏ như thể nào trong việc bảo vẻ siức khaoe

đang đòi hỏi phải có các công trình nghiên cứu chuyên s

nghiên cứu ảnh hưởng của bệnh đến tâm lý cũng không kem ph: quan trọng Không cần phải chứng minh cũng thấy bát cứ bệnh nado cũng dẫn đến thay đổi it nhiều trạng thái cơ thể, tâm trạng đônng

cơ, tâm thể Những thay đổi động chạm đến các quả trình nhậận thức

1

cam tinh, tri nhớ, trí tuệ và xúc cảm

Mức độ và tính chất ảnh hưởng của bệnh lý đến tâm lý khôpng

chỉ phụ thuộc vào hoàn cảnh mà còn vào những đặc điểm tâm lý cuủa

người bệnh Đôi khi các phương pháp tảm lý cho phép chu.ẩn đoáän bệnh nhanh hơn số với các phương pháp khác

Ni ngắn gọn, việc nghiên cứu bệnh tật đã đòi hỏi sự nhân tícch những thay đổi cua ca co thé va tam lý người bệnh, tức là biức tranh

chủ quan bên trong Từ như cầu nây ở ranh giới giữa tâm lý và v

học, tâm lý học được hình thành như một chuyên ngành đặc biệt vvà

một chuyên ngành có liên quan mật thiết với nó là tâm lý thân

kinh

Y nghĩa của các nghiên cứu "các cấu thành tâm lý” của sửa khoe

và bệnh tật không những cho phép hiểu sâu sắc và đây đủ: rguyê

nhân và sự phát triển của bệnh nảy hay bệnh khác mà còn rã: quanh trọng trong chẩn đoán Tri thức tâm lý học cũng có thể giúp cho viiệc xác định các phương pháp điều trị có hiệu quả Trong một so hoain

cảnh, các phương pháp tác động tâm lý mà hệ thống của chiúng đưcợc goi là “tâm lý liệu pháp” tỏ ra có hiệu quả Nghiên cứu diặc điểm

tâm lý bệnh nhân cũng giúp cho việc phòng tránh bệnh tưởng

Nghiên cứu tâm lý tạo ra những khả năng mới không; chì clho

chẩn đoán và điều trị hệnh mà cả cho biện pháp phục hồi cũrg nhì

24

tài tÌnch ng về mát lao đong — va ooo hénh nhan trong gam

‘Hind y Khó:

tui đình (án đồng ĐApliijc quận sMI

Cong vài nhúng ứng đúng rone ray trong vị họp, các loai thuốc

trong dư ớ sa thuốc út đong vào Lam những năm gán đây đã bất đầu: hình thanh chuyên ngành khóa hóc nữa - tâm được học có liền

qu£m ti tăm sinh haa Việc nghiền cứu hiệu ứng tâm lý của

dc liệu mo ra những khá nàng nối chỉ việc nghiên cửu các quả

trinh va trang thar tam ly Như vàv trong sự phát triển của v học, Xuất hiệu những văn để đi hỏi phải có mót liên hệ với tâm lý học

Cũngg với các khỏa học như sinh học, hú húc, vật ly học tâm lý

học cũng là một khoa học ea số của v học

Các văn để tâm ly hoc nay sink ev trong cae Khoa hoe ting dung Khate - khoa học giao dục Môi liên hệ giữa giáo đục học và tâm lý

học: mang tỉnh truyền thống K.D Usinxki đà từng nhấn mạnh rằng

“giao dục học muôn giáo duc con ngữời trong mọi quan hệ thì nó cần phơi biết con người trong tất cá các quan hệ”, Cá trong trường hợp

ne giáo dục học không đưa vào trí thúc về

các quy luật của tự nhiên và tầm hồn con người thì no sẽ biến thành một tập hợp giản

dom cae lối khuyên và đơn thuốc thực dụng, và sẽ không còn là khoa

học: thực sự có khả năng giúp: đố người thấy giáo” Trong sự phát triển tất ca lĩnh vực giáo dục học: lý luan chúng, giáo học pháp, các phuyơng pháp chuyên biệt, ly thuyết giáo dục, trường học xuất hiện

nhiững vấn để đòi hỏi nghiên cứu tảm lý học, biết các quy luật trí

te tn phd te duy, dong tie hịnh thành trị thức, kỹ năng, kỹ xảo, Eấm chị của nâng lực và động có, Sự phát triển tâm lý con người

tối canng có ý nghĩa quan trong để giải quyết vấn để cø bản của

rito Tục học như xác định nội dụng học vận ö các mức độ dạy học

giáo dục có hiệu quả,

cảnh giá kết quả của tác động giáo dục hoàn thiện định hướng

relnénghiep

Su phat trién khoa học mạnh mê đói hót đối mới và cấu trúc lại

thông tin gì từ khỏi lượng thông tin đó số mà khoa học dị tịch: luy được cho nhà trường: Av tranh cai gay gat Wan

để tưởng quan hệ thống trí thức khoa học và môn hoe la quits ttreong

môn học đó - những học sinh mà trước hết là các thuộc tính tim ly

va kha nang cua ching Cac kha nang va tiém nang phat triém tam

lý con người trong các độ tuổi là gì” Đặc trưng của từng độ tuổi

gì? Có những hạn chế (giới hạn) gì của các khả năng?” Đăảngg tiếc

những vấn để đó chỉ được giải quyết trên cơ sở các quan niệm tthiông

thường nhiều khi hời hợt, thiếu chính xác Ở đây khả năng phát

triển khi thì để cao, khi thị bị hạ thấp, Kết quả |:

được tổ chức hoặc là kìm hãm sự phảt triển trí tuệ eda tre em hoa

khoẻ học sinh,

nhu cau không kém cấp bách về tâm lý học được thể hiệp khi: táo dục học quan tâm các vấn để giáo dục Mục đích của giáo diục là

hình thành nhắn cách, đấp ứng với những đôi hỏi của xã hội đang

phát triển Chăng lẽ lại phải chứng minh rằng việc đạt được: rnục

đích này đòi hỏi nghiên cứu các quy luật của quá trình hình thanh nhân cách: xu hướng, năng luc, nhu cau, thể giới quan, tính độc lận của tư duy, tiểm năng sáng tạo?”

Tai ranh gidi gitta giao duc hoc va tam ly hoe nay simh faim Ly

học giáo đục cũng như có liên quan với nó là tâm lý học trẻ em và

lứa tuổi (như một lĩnh vực độc lập) và hàng loạt các chuyên nigành

tâm lý (tâm lý người khiếm thị, khiếm thính )

Cuối cùng, nhu cầu về các nghiên cứu tâm lý học tốn tại trong

các khoa học kỹ thuật mà trước hết là các khoa học có liên quan đến việc chế tạo các hệ thông điểu khiển người máy máy tính các hé thống thông tin và phương tiện xử lý thông tin Các số liu we cae

36

elite nine tant IW ear quae teh ở boob eon neuen ean ner

ele cae Khoa hoe ky thin ve hoy hen Trade hết, đế xác

định h trước còn ng sẽ Lớn oe piớc lục gu VỐt các thiết bị kỹ

thuat đai được chế Lầu Thự lun chúa iu đó đại khi được dung

làm edsỏ cho các giải pháp: kv thúứ khí Lục tà các thiết bị bất chước mat so eae dae tink cua các qua trình tụ oy và các chức nang tam

lý 6=hìng hạn khi chế Hi các euác quản run T61

Như đã biết, các số liệu tâm Íš done mịct vất tro nhất định trong vuệc bình thành môn điệu khien học, duoc dụng làm có vở lý luận

cho hàng loạt các xu hướng mới trone các khóa học kỹ thuật Về

phán mình diệu khiển học có bê dụng kích thích các nghiên cứu tâm, ly (trước hết là các quá trình tâm Is va các cơ chế điều chỉnh của hình vụ Tại giao điểm của các khóa học tâm lý và khoa học kỹ

thuật đã hình thành e huyền ngành và xu hướng khoa học Trong đó, quan trong nhất là tam fx hóc Âv sự, nghiên cứu các hiện

tượng tâm lý nhằm mục địch giải quyết các văn để kỹ thuật Danh

mục các chuyên ngành tâm ly húc được hình thành tại ranh giới với

các khoa học khác, tắt nhiên chưa đầy đủ và có cấu trúc chỉnh xá

Nhìmgz nó cũng cấp các khát niềm chúng về chiều rộng của các mối liền h‡ cua tâm lý học với các khoa học xã hỏi, khoa học tự nhiên và cac kšoa học ứng dụng quy định vị trí của nó trong hệ thông trì thức }hoa học hiện đại và khuvnh hướng phát triển của nó

Ciối cùng, xem xét vấn để nhụ cầu đốt với các nghiên cứu tâm

lý học xuất hiện trong quả trình phat trien tri thife khoa học tất yếu

dung cham (mặc dù rất ngắn ngủi đến khoa học về các quy luật chung nhất của tự nhiên xã hội và tư duy - triết hoc Đổi với sự phát

triển của triết học Mác - Lễ nh, ý nghĩa của Làm Tế học là rất lớn

quan trọng nhất là: lịch sử triết học, lịch sử tư tưởng khoa học, lịch

sử phát triển trí tuệ trẻ em, lịch sử phát triển của động vạt, lịchì sử

ác giác quuốn Như

chuyên ngành

ngôn ngữ cộng với tâm lý học, công với sinh lý

đã thay trong danh mục trên, có đưa cả nhóm cá

khoa học nghiên cứu các vấn để nền tảng của khoa học

Trong tâm lý học đại cương đã tích luỹ được nhiều tàu liệu: về

cấu trúc, động thái và quy luật của các quá trình nhận thưíc Trong

tâm lý học lửa tuổi, giáo dục là tài liệu về sự phát triển trí tu¿ê (của

học sinh Suy nghĩ về mặt triết học toàn bộ các tài liệu đó Lạc thhiành

điều kiện quan trọng nhất để tiếp tục phát triển lý luận nhận thhức

và phép biện chứng đuy vật

Thiểu nghiêm túc khi dựa vào các kết quả nghiên cứu tảtm lý học thì rất khó khăn trong việc nghiên cứu triết học những văẫn để

như vai trò của nhân tô chủ quan trong quá trình lịch sú, trong tổ

chức xã hội và quản lý xã hội, tương quan giữa cái ý thức vá cráa tự phát (ngẫu nhiên) trong phong trào cách mạng hoạt động nhận thức của con người, tư duy sáng tạo vai trô của lình cảm tượng

nhận thức

Như tậy, chính logic phat triển của toan bọ hệ thông! trị thức

khoa học dp dat cach dat van dé co lién quan toi tham quyém cua

tam ly hoc Ö đây, cô sự thay đổi vị trí, vai trò của khoa hiọc táẫm lý trong hệ thống dã cho Nó trở thành mất xích quan trọng nhấtt liên

kết hàng loạt các lĩnh vực trì thức khác nhau về phương diện nião đó

tổng hợp các thành tựu của chúng

Không có sư phát triển toàn điện thì không thể bảo đản mối

liên hệ đầy đủ giữa sinh hoc va lich su, y hoe va giao duc hox, ky thuật và kinh tế và các khoa học khác trong việc nghiên: cứu eon

người và giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn có liên quan đếm nhiân tô con người trong cuộc sống xã hội (xem chỉ tiết ở chương sau')

B.M Kedrov đã vạch rõ vị trí quan trọng của tâm lý lhọc ttrong

hệ thông trí thức khoa học Trong bảng phần loại do ông để xuất,

tâm lý hoe nam ở trung tâm của "tam giác khoa hoc” Vau trỏ của

38

tar Tý học nh là khán Hệ Rết s62 Bác Học tự nhiên và khủa học

Xi hút đa đước PEE V Kort catia nhàn mạnh, 2G Ananhev

We hier edu ein de nay RAG RE bron

Chức năng quan trang nhất củ tam lý học trong hệ thông cơ

luan của trị thức Khoa hoe lid cho trom: qi hệ nào đồ nỗ tổng hợp các Thanh tựu của hàng loi các link vực trị thức khoa học khác mhau là bỏ teh hep tat ea Cháy đã sối các chuyên ngành khoa học

mặt đối tượng nghiên cứu là còn neifdi Chàng loạt chuyên ngành tâm

ly học tát nhiên nghiên cứu ca đồng vật nhưng s

ay cho cung tuong

liú chúng hưởng vận để Tâm Íy ngủ, nguồn gốc và tính đặc

thú của nd) AG Ananhey đã nhấn mạnh răng đó chính

Tích sử của tâm lv học mã triển vọng phát triển cúc

é Tông họp các so liệu về con người ở cấp độ

trì thức khoa học cụ thế Ở cấp độ cáo hạn tất nhiên đó là công việc

của triết học

Pham Vì rộng lớn các mối hen hệ của tâm lý học với các khoa sọc nên tang kháe và các hệ thông ứng dụng khoa học (và liên quan vớt nó la vị trị đặc Diệt của nó trong hệ thông khoa học) là nhân tổ quan trọng nhất của sự phát triên của nó, quy định phản lớn tỉnh đặc thủ của sự phân hóa và tích hợp trì thức tâm lý hi

Tâm lý học, một lĩnh vực trì thức đặc biệt liên kết hàng loạt các

chuyên ngành mà môi liên hệ giữa chúng không phải lúc nào cũng

biểu hiện ra ngoài rõ nét (chẳng hạn giữa tâm vật lý và tâm lý học

xã hếU Nhưng mặc dủ có sự "không tương hợp” giả tạo đó nhưng dù sáo chúng cũng thuộc về một lĩnh vực trí thức thông nhất Suy cho

cùng nhiệm vụ chúng của chúng là nghiên cứu bản chất của cùng một nhóm hiện tượng - hiện tượng tâm ly học Cơ sở liên kết tất cả

các chu nh tâm lý là tam 0y học đạt cương, bằng thực nghiệm

va ly luận khảo sát cả n để tâm lý cụ hán

Sự phản hóa theo chiếu ròng khoa học tâm lý tất nhiên tạo ra

khong it kho khan cho ¥

Hiểu này, sự khác biệt vị

trong các chuyên ngành tâm lý khác nhàu đã “che khu” cán hiến

vu chung, Né lue chung ¢

đựng “thấp Babilon” mang tính chất kinh viên

la các nhà tâm lý đối khi giống thức xiây

Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu cơ bản của toàn bo hie thong chuyên ngành tâm lý là như nhau Do la con người, các quái th, trạng thái, thuộc tính tâm lý của họ

Nghiên cứu chúng, tâm lý học sử dụng thành qua cua tail cái các

khoa học khác, có nghiên cứu con người ở mức độ này

khác Nó không phát triển nếu không sử dụng các thành quar clo Khó mà có thể đạt được các kết quả đáng kể trong nghiên cứu ¢

quá trình tâm lý như chức năng của não (và đặc thủ của chung) niểu

không dựa vào tập hợp các số liệu đã được tỉch luỷ trong c:ác khoa học khác nghiên cứu về nảo bộ Cũng vậy không thể nghiên cứu đặc

điểm tâm lý nhân cách và hành vì xã hội của cả nhân nếu không

dựa vào trí thức về các quy luật khách quan của đới sống xã hồi

định, tức là trước khi đã tạo ra cơ sở khoa hoc can thiét cho pihép tach riêng những vấn để tâm ly hoe va vạch ra hướng giải quyết chúng,

Tất nhiên, một số tư tưởng cơ bản có liên quan đến toản :chất của tâm lý học đã được nêu ra trong quả trình phát triển triết học

ngay từ thời cổ đại Trong các hệ thống triết hoe phat triém, taim ly học đã thể hiện như một bộ phận độc lập tương đổi Chaing lhạn,

trong phần kết luận của cuốn sách “bách khoa toàn thư về ccác khoa

học triết học” Gegel trong "triết học tỉnh thản" có một mìục riêng

đành cho tâm lý học Thực chất các vấn để tâm lý học điược ông nghiên cứu cả trong các phản viết về nhân chủng học, hiện tuểợng

học tính thần Gegel đã nêu hàng loạt vấn để mà sau này trở thành

đối tượng của các công trình nghiên cứu cụ thể Tất nhiêm, ômg lý

giải tâm lý học theo quan điểm duy tâm

30

vn để hấp chất chị t tà (J6 nghiên cứu: trang

[Khussth hong và cá tiết Lrndirddäv đa hình thành cấu

then de xuất hiện tâm Tý nhớ mit basa hoe Trong lịch sử của IEluus bi rmdne may có thế tinc to hon AE các tr tưởng thú vị, eu

+ THỊ Và

nhấn sút dong onthe te lan trong việc hình thành

catch tiếp cần khách quan nghiền 1 các hiện tượng tam dy Tuy

nhiên tch lý guú triết hoe we pon ly cdaw (im: hay duy vat) rat 1rrữu thong va khong the tu mink vse winh su xuat hién cia tam ly

Ince whur dt link vue Khoa hee chuven nganh Ching duce nghién

coun cha véu khi gar quver van đe ca bản của triểt học: Quan hệ

1

fa ý thức và tư duy với tốn tai cùng như trong các lý thuyết về

«dao due va tham my

Su phat triển triết học dụy vật đá tạo môi trường để các hiện hiding tam ly (da due chu nehia duy vim ly giai la tồn tại bên ngoài

wa doe lap vi vat chat) bat dau dige xem xét như thuộc tính đặc

kuiết của vật chất, Nhưng nhũ do chỉ hình thành các tiển để cơ bản

chủ việc tách tâm lý học thành mốt lĩnh vực trí thức khoa học đặc

tiệt, Để các tiển để do trổ thanh hiện thực cẩn có con đường phát

triên lâu lai cua cae Khoa hoe eu thê về tự nhiên và xã hội

Những tiển để trực tiếu của sự xuất hi

đã nêu ra hàng loạt giả thuyết về các quy luật và có chế

trong troig sự phát triển của toàn bố hệ thông sinh học cũng như đến với quá trình hình thành tâm Iv hoe), Nehién ctu

sự sông và xuất hiện của còn người tất yếu sẽ dan dey việc dật ra vấn để về sự xuất hiện và phát triển tam ly

Horvat khoa học xã hội, trong qua trình phát triển của mình

cũng hinl thành các văn đề, các v tưởng và giả thuyết thực chất có

liên căn lên tâm lý học

31

Vai tro mang tinh cach mang trong sự phát triển của các khhoa

hoe dé thudc vé hoc thuyét cha Mac vé su phat trién xa hoa K-hédng

phải ngẫu nhiên Angghen va Lênin so sánh công lao khoái học: của Mác trong khoa học xã hội với công lao của Đarwan trong khu¿a lhọc

tự nhiên Việc nghiên cứu các quy luật khách quan của sự plhát triển xã hội tất yếu cũng dẫn đến việc đặt ra các van dé taim lyý lhọc

như nguồn gốc và sự phát triển lịch sử của tâm lý người, tính cđặc thù về chất của nó (khác vdi tam ly dong vat), hoat dong, giao titép, nhan cach, méi quan hé gitta ¥ thie xa héi va y thie ca mhan "Tat nhiên, những vấn đề kể trên đã được đặt ra trong các khuynh hướng khoa học phi Mácxít Nhưng chỉ có học thuyết Mácxít wể xã

hội đã xác định con đường nghiên cứu một cách khách qian tinh

quy định xã hội của tâm lý người và tạo ra cơ sở thực tế cho việc: giải quyết vấn để đó một cách khoa học

Như vậy chính trong quá trình phát triển khoa học tự nhiên và

khoa học xã hội đã hình thành vấn để của khoa học tâm lý

Trong quá trình này đã hình thành các phương pháp của mó Ở

giai đoạn đầu đã sử dụng các phương pháp sẵn có khi ng;hiền: cứu

các vấn để khác với các mục tiêu khắc Nhưng trong quả ttrinh

nghiên cứu tâm lý học, các phương pháp đó được cải biên, c:hinin xác

hóa, hoàn thiện khi áp dụng vào các vấn để tâm lý học

Tâm lý học thường vay mượn từ các khoa học khác, các cơ sở lý

luận và quan điểm (một trong các ví dụ là nguyên tắc cung; phản xạ) Tuy nhiên, các nỗ lực áp dụng đã làm sáng tỏ những hzạn chế và

sự phiến diện của chúng Nhiều khi những nỗ lực đó đã làm m¡ất đi

tính xác định về chất của các hiện tượng tâm lý, đánh triáo clhúng

bằng các hiện tượng có bản chất khác, thậm chí còn phủ naậm sự

tổn tại của tâm lý Người ta còn đặt vấn để nghỉ ngờ cả đlịa vii doc lập của tâm lý học, sự tranh cãi về đổi tượng của tâm lý ho, cach

tiếp cận nghiên cứu đã xâm nhập vào toàn bộ lịch sử phát trểm của

nó Đôi khi trong cuộc đấu tranh với tâm lý học, người ta clã đufa ra

các luận cứ đại loại như: vì khoa học đã chứng tỏ rằng không có: tâm

32

hàn nến tám lý hác kháng phái là khea học “Rất nhiên đó lá luận cứ

tav thú, khang gíng cho sự phát thiên thị thức khoa học nói chúng

như như tâm ly húc nài tư

lầm nhiên là tầm hàn vớt từ cách là chất độc lấp thị không tốn

tì, nhưng các hiện tưởng tâm Iv là luện thực không cần bàn cả

hún nữa nó được thế hiện rất mạnh mẽ trong cuộc sông con người

Hát khó, dù chỉ một phút hình dụng con người một cách giản don dae tao ra bút sự tiến họa xinh học hay sinh lý học, như là một

tú chức sinh học - xính lý mà không có tính chủ quan của trí giác,

khong co xue cam mang tình người, không có cái thể nghiệm, quan

hệ hay ngắn gọn là không eo “thế giới chủ quan” Cũng khó như vậy khi hình dụng con người nhĩ một "sự kết tỉnh của xã hội”, "một đơn

từ xã hồi” mà hành vì của nó bị quý định một cách chật chẽ và một chiếu bởi "guồng máy:

tìm kiểm tích cực các cách thức đó vi trên nền của các “vết trắng”,

trên "bản để” trí thức khoa học thi cái đã được nghiên cứu kỹ lưỡng trong rat méo mo

Van dé quá trình hình thành còn người tích cực về mắt xã hội

cá ý thức và ý chỉ, tình cảm va te tue, anh cach va tar nang khoa

hoe Khong thé nao bo qua được Quá trình đó có tính quy luật vì chỉ

don gián là nó được lập dì lắp lại hãng tỷ lần Vẫn là ở chỗ quá trình

đủ xay ra như thế nào, cân phải được giải quyết và điều đó không

thể nào lâm được nếu bỏ qua tầm lý học (tất nhiên trong mổi quan

hệ với các khoa học khác) Khe ap dụng các sở đổ lý thuyết, phương

pháp sản có của các khoa học kháe thị thay rang chung khong lam

to đước các hiện tượng tâm ly: Việc dạnh giá nỗ lực đó hoàn toàn võ

wh la khong dung O day, dieu eat ven không chí là kết quả tích cực

1a

hay tiên cực mà là ở chỗ hiện tượng tâm lý không thể quy vào các

hiện tượng có tính xác định về chất, Điều đó có nghia la née co tink chất đặc thủ, Dị chuyển một cách máy móc các phương pháp vay so

ng khoa học khác đã đán đếm sự

để lý luận của một khoa học này

đơn giản hóa che lấn sự khác biệt về chất của

nghiên cứu, xảy ra “sự trượt” từ đổi tượng này sang đổi tượng kkhúac,

diéu ma người ta gọi là chủ nghĩa giản đơn

ác hiện tượng diược

Những năm gần đây, người ta nói nhiều về chủ nghĩa giant clon

trong tâm lý học Thường thường trong tranh luận khoa học, thiuật ngữ này được dùng như con ngáo ộp Chớ quên các bài học lịch: sử

dù rằng các bãi học đó liên quan đến bài học khác, Đã một thời điển

ra cuộc đấu tranh trong sinh học giữa phải "cơ chế” và phải A don” Tuy nhiên, nhiều kết quả thú được của phái "giản đơn” la là

eo sd cua sinh hoc phan tt

Khi bản về chủ nghĩa giản đơn cần chú ý đến một khia camhi té

nhị Nếu các phương pháp và sơ đồ lý luận của các khoa học khác được áp dụng vào tam lý học với mục đích nghiên cứu Vì trí, vat tro

› hiện tượng khác: của

của các hiện tượng tâm lý trong hệ thống cả

hiện thực, làm rõ tiền để và cø sở của tỉnh

thì điểu đó không chỉ được phép mà côn là cần thiết Đó là thsi diém tất yếu của nhận thức Nhưng khi các phương pháp và sơi đỗ đó bị

tuyệt đối hóa, áp dụng mà không tính đến sự khác biệt về chất của

các hiện tượng nghiên cứu thì khi đó thực sự xuất hiện rguly cơ đánh trao doi tượng nghiên cứu, chủ nghĩa đơn giản với righiat xấu

Rút ra kết luận rằng hình như các sơ đồ dé co dieu gi trục trặc và các phương pháp đó không tổn tại Cách sử dụng tÌhhành

tựu của các khoa học lần cận giống hệt như biểu hiện của c¿ch: tiếp

cận siêu hình Đổi với tâm lý học (và không chỉ đổi với nóì, ngưtV cơ

không phải là việc áp dụng các phương pháp và lỷ thuyết sắt có của

các khoa học khác mà là mở rộng vô lý phạm vi và tuyệt đối hóa chúng Mỗi sơ đồ lý luận, mỗi khái niệm mỗi phương phím: vay mươn của khoa học khác cần phải đi qua “lò lửa phương phát luyận”

Dernb traeerin ty foc bane seh lở bóc Ha xg hút học tắt nhiên

ˆ Mhông the eiúp chú sfphial trie 1 &bam chất các hiện tung

Tami dy TủX nhiều, nhân t

tr ca cửa nó phạt đứa vào thành

tiến của xinh Íy họe và xã ter how

[rong tĩnh lý hạc, người bí núi vẽ các hình thức khác nhau của

echo nghị giản đơn: chủ núi gui đau sinh lý, sính học, điểu

Kihiên học, xà hội hạc, toàn học ch nghi giản đơn tập hợp d mức Glo raver dor hda sé dan den quan điêm dụ nguyên) Nhiều trường

hop Ahi phe phan mot dang cia nó, người ta đối lập no với dạng

khác (hàng hạn đối lạp chủ nghĩa gián đơn sinh học với chủ nghĩa gtian don xa hor hoe) Trong eude divi tranh với chú nghĩa giản đón, diốt khi người ta có gắng + mì các hiện tương tâm lý như một thể giới chủ quan khép kín, không có liên quan gì đến cơ sở vật chất và môi trưởng xung quanh, tức là bước chân sàng lập trương hiện tượng

Học, Nhưng chủ nghĩa hiện tướng học không khắc phục được chủ

mghia gian don Phan để thực sự của nó là cách tiếp cận duy vật Điện chưng Nguyên tác hệ thông hiện này đóng vai trô rất lớn, nó

thảo dâm tổng hợp tất cả các tình tuy đã được tích luỹ trong sinh

học, xã hài học, sinh lý học để hiệu biết tâm lý, đồng thời làm rõ đdiậc thủ vẻ chất e

hiển tượng tâm lý Quan hệ qua lại giữa các khoa học khác bị quy định không bởi logic (quy luật của quá trình nhận thức khoa học mà do chính bản chát của đổi tượng được nghiên cứu Trong tính đa dạng của chung phản ảnh tính đã dạng khách quan của các mỗi liên hệ và quan hệ trong do tim ly nhu la mot hién thực tốn tại và phát triển

Eht bạn về vấn để vị trì của tâm lý học trong hệ thông trí thức

Khoa học, trong tâm chủ ý dành cho mỗi quan hệ của nó đổi với các

khoa học khác (tức là mỗi quan hệ bên ngoaU Nhưng sự tiến bộ của

trí thức tạm lý cũng đói hỏi sự phát triên các môi liên hệ giữa

chuvcn ngành của nó (môi liên hé bén trong) Bất cứ chuyên ngành

»âo cù no xuất hiện tai giáo điểm của tâm lý học với khoa học tự

phiết hay khoa học xã hội, xuất hiển sớm hay muốn đểu nhất định

phái quan tâm đến thành tựu của các chuyên ngành tâm ly khác: và

3ã

suy cho cũng là đến toàn bộ "quang pho” eac van dé co bay eu Harm

lý học

Chẳng hạn, tắm vật lý xuất hiện tại giao điểm của tam lý huạc

và vật lý học với lôgïc phát triển của nó buộc phải chú ý đến: nhiững

kết quả đã được tích luỹ không chỉ bởi chính các khoa học đó: mà bởi các khoa học khác gắn nó với các khoa học xã hội Về phan mimh

tâm lý học xã hội ngày càng chú ý đến các tài liệu của tam watt lly,

tâm sinh lý và các chuyên ngành tâm lý học nảy sinh tại biên giới với các khoa học tự nhiên

Như vậy, tri thức tâm lý học có liên kết một cách hữu ‹cơ quan

điểm của khoa học tự nhiên với quan điểm của khoa học xã hiội

trong việc nghiên cứu con người

Quan hệ qua lại của các khoa học tâm lý (cả quan hệ bên ngoài

và quan hệ bên trong) chính là những điểu kiện phát triển qiu:an

trọng nhất của nó Trong phạm vi của các mối liên hệ qua lại đó chứa

đựng những tiém nang to lớn của sự phát triển tri thức tam ly hoe

Trước tiên ở đây xuất hiện những vấn để mới, mở ra những khhả năng mới tìm kiểm các cách thức mới, hinh thành các phương pháp

mới, thu được các sự kiện, bằng chứng mới, các quan điểm lý luận

mới

Để kết thúc mục này, một lần nữa cần nhấn mạnh rằmg tâm lý

học đã hình thành và đang phát triển trong mối liên hệ quat lại liên

tục với các lĩnh vực tri thức khoa học khác Trong khuôn khổ các

mối liên hệ đó chứa đựng các tiềm năng rất lớn của sự phát triểm trí

thức tâm lý học

2 KHOA HOC TAM LY VA THUC TIEN XA HOI

Đặc điểm của sự phát triển tri thức tâm lý học không chỉ phụ thuộc vào các mối liên hệ của tâm lý học với các khoa học khátc Ở mức độ không kém chúng được xác định bởi nhu cầu ngày cảng tăng của thực tiễn xã hội Như chúng ta đã biết, trước đây tâm lý: học: chủ

36

mane Hob chat Khon hoe dy Tuan trang tịnh thế giá quan, rạn

go no vẫn giữ vài tro nhận ti Hưạn những đã trổ thành một hooat đong thức tiên mà tính aehe n¿hiệp đặc biết trong công naghieU trong quan Íš nhà nước, tị

kkhoé văn hoa, thê thao v.v

vợ hệ thống giản dục, bảo vệ sức

Việc đưa tâm lý học tham gia ¿i0 quyết các nhiệm vụ thực tiễn

đã thay đổi cơ bạn các điều kiến phát triển lý hiận của nó

Những nhiệm vụ mà việc giải quyết chúng đôi hỏi sự hiểu biết

trâm lý học xuất hiện dưới hình thức này hay hình thức khác trong

rmoi lĩnh vực đời sống xã hội điểu đó quy định vai trò ngày càng

trăng của cái gọi là nhân tô củn người "Nhân tổ con người" được hiểu

rohit la một phạm vì rộng các thuộc tính tâm lý- xã hội, tâm lý va tâm sinh lý mà con người có được và được biểu hiện bằng cách này Thay cách khác trong hoạt động eụ thể của họ, ảnh hưởng đến hiệu

chất lượng của hoat dong đó ( da

Ilực của con người về động cu hành động, về hứng thú và khả năng

ng tạo, về khả năng và năng lực lao động, về trí tuệ và xúc cảm,

xvẽ ý chí và tính cách, về ý thức và tự ý thức, về sự hình thành tâm (thé va dinh hướng giá trị, v.v

Dưới đây sẽ điểm một vải nhiệm vụ quan trọng nhất mà thực

:tiễn xã hội đặt ra cho tâm ly hục trong diểu kiện chủ nghĩa xã hội phát triển

Làm rõ tiểm năng phát triển của năng suất lao động

Những thành tựu kỹ thuật và công nghệ, sự hoàn thiện hệ thống kế hoạch hóa nền kinh tế và quản !ý sản xuất mở ra tiểm nàng to lớn cho việc tăng năng suất lao động và nâng cao hiệu quả sản xuất nhưng chúng chỉ thực sự được thực hiện với điều kiện

phá: triển tính tích cực sảng tạo của con người Cùng với các tiểm

37

nang dude tao ra bai én bộ khoa học kể thuất và phát triển lxunh

con người như là lực lượng sẵn xua e bản củi

hợp các năng lực thể chất và tính thần mà cơ thể, nhân cách cœn người có được và được họ thể hiện khi tạo ra giá trị

đây, tâm lý học trước hết quan tâm đến "sức lao động cá nhan” ma tập hợp của nó như Mác đã viết - là toàn bộ sức lao động của xã hệ

dung nao did O

Ở trình độ phát triển sản xuất của xã hội hiện nay, đặc diêm

của nhãn tô con người có liên quan trước hết tới sự thay đổi tímh

chất lao động xã hội Một mặt, tăng số lượng người lao động trii Ge:

mặt khác, trong điểu kiện sản xuất hiện đại, lao động của phan lớn

giai cấp công nhân có nội dung trí tuệ cao gần với lao động trì óe tự thay đổi tính chất của lao động bị quy định ở chỗ cách mạng k:ihoa hoe ky thuat dan đến su gia tang chia timg thay su trang bir ky

thuật sản xuất Trong điều kiện đó, có sự gia tăng đòi hỏi các chức

chi va tinh cam cua ho,

năng trí tuệ của con người, các phẩm cÌ

trách nhiệm của các chuyên gia điều khiển các hệ thông tự điộng

hóa ngày càng tầng Những sai lắm của họ ẩn chứa các hậu quiả to

lớn liên quan đến việc làm rối loạn các quả trình công nghệ, làm

hỏng các hệ thống kỷ thuật phức tạp, đến các tai nạn

Cuối cùng, vai trỏ của các nhân tổ tâm lý có sự gia tăng đáng; kể

cùng với sự phát triển nhanh chóng của giáo dục và văn hóa

Tất cả điểu đó đưa đến chỗ: các nhân tổ tảm lý trở thành tiểm

năng phát triển bậc nhất của nàng suất lao động xã hội và sự nghiên cứu nó một cách khoa học là nhiệm vu cé tam quan trong

quốc gia

Điều quan trọng của sự hoàn thiện hoạt động lao động của con người là sự phân tích tâm lý của họ đặc biệt là làm rõ những đòi hỏi

do hoạt động đó đề ra đổi với trí giác và chú ý, trí nhớ và tư duy, xúc

chí của con người, đồng thời xác định cách thức có hiệu

ác phẩm chất tâm lý quan trọng đổi với

Nite tittle ect ean bán của nói mai han hệ

sa ° lung, đàng thất hoan d tụ đuuu chính huát động

[bine deat eae van de nh vo i pha cát nhiệm vụ có liên

qa XOL 1i eo i0 đội top c0 cluxee neanh Khua húc đạn Liệt

tan iv he Jan dong Can the neice tan IV học ững dùng này nehiều

tũn các nhận tà tâm ty eda tie qi và chat lường lao động mịt sự

khái dâu và sự hat hiển của nó e¿ liên gian đến các công trình

nEhieU cứu động tác lậu đồng do EM No henov tiên hạnh Vì hoạt tễng của củn ngời là thành phần chú đâu của quả trình sản uất

nến dị phiên kHi eu hát cũ sự thái (loi nau của no sẽ X

ất hiện van

IỆ: sự thấy đối đố có ảnh hưone nhí thê nào đến hoạt động và đến

tâm ÍX san người? Trong mút sẽ tp00ne hấp, ñó ca thể dân đến sự

phúc tấp họa hoạt đồng cua còn người và tường ứng là làm tang ap lus we "lĩnh vực tâm Tế” còn thane các trưởng hợp khác dân đến sự

lên gián húa, có liên quán đến viec Làm nghéo nàn nột dụng hoại

fone Co tee phương an đo đếu di hài nehiên cứu tầm lý học,

Về phương điện tâm Ív hoại đong có cấu trúc phức tạp (chăng

hơn heat dong bao hany wee xu ly khói lượng thông tin

hor von người sự cảng thuat

lCng nhiều Khi m

sat lắm cảng ve

lún) đói

ø độ Trung lau ang phức tạp kha nàng mác

9), cũng nhữ xi hiến mệt múi sớm Suy cho cũng,

trong ca hai trdng hop năng suất lìo đồng đểu thấp, Ở đây, x hiện nhiệm vụ xác định mức dù phục

tam ly thân kinh c

° đơn giản hóa lao đồng

Việc nghiên cứu eð chế tác động của các nhân tỏ tâm lý đến

động thái khả năng lào động của con người (cá nàng lực thể chất và năng lực trì tuệ) là nhiệm vụ khoa học quan trọng, Thông thường

cáo nhân tô đó hoặc là múp cho việc duy trì nâng lực lao động ở cấp

độ cao trung một thời gian đái và cần trở sự phát triển của mệt mỏi hoặc là tác động theo chiếu ngược lại Bức tranh đấy đủ về động thai năng lực lao dong và các cơ chế điểu khiển nó sẽ không thể có được nếu không nghiên cứu kỷ thành nhân tâm lý của nó,

ao

Tâm lý hoe e6 vai tre then chot trong giai quyé

đảm an toàn lao động và phòng ngựa chân thường do các nh;iêm tà tâm lý gáy ra (ví dụ như rồi loạn chủ ý trí giác lệch lạc ' Việc sử

ất đã biết của tâm lý học về trì giác, trí nhớ, ech ý

dụng các quy Ì

khi thiết kế các phương tiện trực quan trong kỷ thuật hảo đảm an

toàn lao động có thể năng cao đáng kế hiệu quả của chúng Các

thành quả của tâm lý học cũng quan trọng cho việc hình thànlh các

ảm an toàin ( ho

đặc điểm hành ví con người trong sản xuất để bảo

họ (chăng hạn như hệ thông thói quen kỹ xảo nào đó)

Tam ly học cũng tham gia vào việc giải quyết các vấn để nàng cao trình độ, động cơ hoạt động lao động mà hiệu quá kích thích vật chất và tỉnh thần phụ thuộc rất lớn vào đó Cần chú ý rằng ngưười ta thường hay đồng nhàt hai khái niệm “động cơ” và "kích thích” Chúng không dong nhất với nhau, Động cơ là cái thúc đẩy con mgưới hoạt động kích thích là tác động bên ngoài, tác động của kích :thích

được gián tiếp bởi tảm lý: bởi tình cảm, tâm trạng hứng thúi, thị

hiểu, quan điểm Vì vày, kích thích chỉ trở thành động cơ thúc: đ:

thực sự khi nó biên thành động cơ Nhiệm vụ quan trong nhait cua tâm lý học lao động là nghiên cứu các quy luật của sự chuyểm hóa

như vậy, các co chế nhân tở và điều kiện ảnh hướng đến sự chuyển

hóa đó Trong việc giải quyết các nhiệm vụ táng nang suat lao dong

tất nhiên không chỉ có tâm lý học lao động tham gia ma cin xo cac chuyên ngành tâm lý học khác Tính tập thể của lao động là điển hình cho xã hội xã hội chủ nghĩa Vấn để tổ chức và phát triển tập

thể lao động bao hàm nhiều khía cạnh: kinh tế, chỉnh trị, xả: hội, tâm lý - xã hội Khi nói đến khía cạnh tâm ly hội thì nguười ta

muốn để cập đến các yếu tổ của đời sống tập thể như "bầu k:hông

khí tâm lý”, "tâm trạng tập thế” "quan hệ liên nhân cách” các cơ

chế bắt chước, ám thị, đồng cảm

Các nhân tổ tâm lý xã hội có ảnh hưởng đáng kể đến các: đặc

ấp thể lao đông như tính tổ chức, phương pháp: traw doi