Bài giảng một số công cụ đánh giá gia đình

2.ꢀ Phân tích việc sử dụng các công cụ đánh giá gia đình trong thực hành lâm sàng 3.ꢀ Thực hành sử dụng được các công cụ đánh giá gia đình, tập trung vào vẽ và phântích cây phả hệ... Cây

1.ꢀ Trình bày được khái niệm và ý nghĩa của

một số công cụ đánh giá gia đình trongthực hành chăm sóc sức khỏe

2.ꢀ Phân tích việc sử dụng các công cụ đánh

giá gia đình trong thực hành lâm sàng

3.ꢀ Thực hành sử dụng được các công cụ

đánh giá gia đình, tập trung vào vẽ và phântích cây phả hệ

ĐẠI CƯƠNG

Tại sao cần các công cụ đánh giá gia đình?

vꢀTrong YHGĐ cần xem xét bệnh nhân trong bối

cảnh gia đình

vꢀĐánh giá gia đình giúp đưa ra kế hoạch chăm sóc

phù hợp nhất với bệnh nhân và gia đình

vꢀĐể việc đánh giá thống nhất, khách quan cần có

các công cụ chuẩn

Mục đích đánh giá gia đình

vꢀĐưa ra bức tranh toàn cảnh bao gồm các các

trạng thái về tâm thần và sức khỏe của các thế

hệ trong gia đình.

vꢀXác định được các bệnh lý, vấn đề sức khỏe hay

gặp trong từng giai đoạn của sự phát triển.

vꢀCung cấp các chỉ dẫn và chăm sóc hợp lý, kịp

thời.

Các nội dung cần đánh giá gia đình

vꢀĐánh giá cấu trúc của gia đình

vꢀĐánh giá chức năng của gia đình

vꢀĐánh giá các vấn đề xảy ra trong gia đình

vꢀĐánh giá các nguồn lực của gia đình

Các công cụ đánh giá gia đình hay gặp

GIỚI THIỆU CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ GIA ĐÌNH HAY GẶP

Cây phả hệ

vꢀCây phả hệ là một sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa

các thành viên và giữa các thế hệ trong một gia đình

vꢀĐược tổ chức dưới dạng cấu trúc của một cây, được

phát triển từ gia phả

vꢀĐược sử dụng rộng rãi trong y học, trong phổ hệ, xã

hội học và tâm lý học

vꢀLà một công cụ trong thực hành lâm sàng của thầy

thuốc gia đình giúp thu thập thông tin về tiền sử y

học, tâm lý, xã hội của gia đình

Các thông tin chính trong cây phả hệ

vꢀCấu trúc gia đình

vꢀCác thành viên trong gia đình

vꢀMối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình

vꢀCác mốc thời gian quan trọng của mỗi thành viên

vꢀCác tình trạng bệnh tật, ốm đau diễn ra trong gia đình

vꢀThông tin tổng quát nhất về một gia đình và các thành

viên: Ngày tháng năm sinh, kết hôn, ly thân, ly hôn, qua

đời, ốm đau và những sự kiện khác trong cuộc sống

vꢀThông tin của ít nhất 3 thế hệ

Hìnhꢀảnhꢀcâyꢀphảꢀhệꢀ

Hìnhꢀảnhꢀcâyꢀphảꢀhệꢀ(2)

Hình ảnh cây phả hệ (3)

Sử dụng cây phả hệ trong Y học

vꢀThông tin tổng quát nhất về một gia đình và mối liên hệ

giữa các thành viên cả về mặt tình cảm, xã hội cũng

như bệnh tật

vꢀCung cấp thông tin bệnh tật của mỗi cá nhân trong gia

đình, đặc tính di truyền, yếu tố tâm lý, mối quan hệ gia

đình

vꢀCó thể sử dụng cho tất cả các đối tượng bệnh nhân,

có thể thay thế cho tiền sử xã hội và tiền sử bản thân

của bệnh nhân.

Lợi ích của cây phả hệ trong Y học

vꢀGiúp định hướng và xác định mô hình bệnh tật diễn ra

trong gia đình

vꢀGiúp đánh giá nhanh các yếu tố nguy cơ sức khỏe của

các cá nhân.

vꢀGiúp ích cho việc chẩn đoán chính xác, kịp thời

vꢀGiúp có phương thức tư vấn tâm lý phù hợp, lựa chọn

phương pháp chăm sóc thích hợp

vꢀGiúp các thành viên của hộ gia đình có các biện pháp

dự phòng bệnh tật hiệu quả.

Liên 55

Kết hôn: Chồng bên trái, vợ bên phải

Con: Xếp theo thứ tự từ lớn tới nhỏ, từ trái sang phải

Ví dụ: Con đầu (con gái) Con thứ 2 (con trai)

Mộtꢀsốꢀ kýꢀhiệuꢀ

sửꢀ dụngꢀ trongꢀ câyꢀphảꢀ

hệꢀ

Mộtꢀsốꢀ kýꢀhiệuꢀ

sửꢀ dụngꢀ trongꢀ câyꢀphảꢀ

hệꢀ

Mộtꢀsốꢀ kýꢀhiệuꢀ

sửꢀ dụngꢀ trongꢀ câyꢀphảꢀ

hệꢀ

Mộtꢀsốꢀkýꢀ hiệuꢀsửꢀ dụngꢀ trongꢀcâyꢀ phảꢀhệꢀ

Mộtꢀsốꢀkýꢀ hiệuꢀsửꢀ dụngꢀ trongꢀcâyꢀ phảꢀhệꢀ

Bản đồ gia đình – Khái niệm

vꢀBản đồ gia đình cũng là một sơ đồ về cấu trúc

NụHải

ThủyHiệp

Anh

Bản đồ gia đình được sử dụng khi nào?

vꢀTrong các bệnh rối loạn tâm thần kinh

vꢀCác bệnh nhân khó, ít hợp tác

vꢀTrường hợp bệnh nhân lạm dụng thuốc và rượu

vꢀNhiều thành viên trong gia đình cùng mắc bệnh

đồng thời.

vꢀBệnh nhân có bệnh mạn tính, bệnh khó chữa (ung

thư…)

Chỉ số APGAR – Khái niệm

vꢀ Là hệ thống thang điểm được Gabriel Smilkstein giới thiệu

lần đầu tiên năm 1978 nhằm đánh giá mức độ hài lòng của

người trưởng thành về sự hỗ trợ của gia đình

vꢀ Được viết tắt từ Adaptation (thích nghi), Partnership (sự

hợp tác), Growth (sự phát triển), Affection (tình cảm) và

Resolve (sự kiên quyết, quyết tâm):

vꢀ Chỉ số APGAR đề cập đến

oꢀ Sự hài lòng của bệnh nhân với trách nhiệm của bản

thân và gia đình

oꢀ Quan điểm cá nhân của bệnh nhân về gia đình

oꢀ Mức độ chia sẻ giữa các thành viên gia đình

Các nội dung của chỉ số APGAR

vꢀ A: Adaptation (Sự thích nghi): là khả năng của gia đình

trong sử dụng và chia sẻ các nguồn lực sẵn có

vꢀ P: Partnership (Sự cộng tác): là chia sẻ các quyết định

Lượng giá độ hài lòng trong việc giải quyết các vấn đề qua

giao tiếp với nhau

vꢀ G: Growth (Sự phát triển cả về thể chất và tâm thần):

Lượng giá mức độ hài lòng về sự chấp nhận và ủng hộ của

gia đình trong việc tự do thay đổi

vꢀ A: Affection (Tình cảm, cảm xúc như tình yêu, sự giận dữ):

Lượng giá độ hài lòng về sự thân mật, chia sẻ cảm xúc giữa

các thành viên trong gia đình

vꢀ R: Resolve (Sự quyết tâm): Lượng giá độ hài lòng về sự tận

Lượng giá chỉ số APGAR

v ꢀ Bao gồm các câu khẳng định về một khía cạnh

của các nội dung đánh giá

v ꢀ Mỗi câu được lượng giá ở 3 mức độ: luôn luôn,

thỉnh thoảng và hiếm khi, ứng với thang điểm tương ứng là 2, 1 và 0.

v ꢀ Phải hỏi ít nhất 2 thành viên trong mỗi gia đình

v ꢀ Đánh giá dựa trên tổng điểm:

oꢀ 8-10 điểm: Gia đình có mối liên kết cao

oꢀ 4-7 điểm: Gia đình có mâu thuẫn mức trung bình

oꢀ 0-3 điểm: Gia đình có mâu thuẫn nặng nề

luôn (2) thoảng k hi (0)

(1)

A Hà i lòng vì có gia đình giúp đỡ khi gặp rắc rối.

P Hà i lòng với gia đình về việc đã động viện và chia sẻ

các vướ ng m ắc trong cuộc sống

G Hà i lòng vì gia đình đã chấp nhận và ủng hộ nhữ ng

mo n g ướ c để bản thân có các hoạt động và phư ơng

hư ớng m ới trong cuộc sống

A Hà i lòng khi gia đình thể hiện tình cảm và đồng cảm

vớ i cảm xúc với bản thân như tứ c giận, lo buồn và yêu

thư ơ ng

R Hà i lòng vì gia đình đã dành thời gian chăm sóc, chia sẻ

với bản thân

Chỉ số APGAR được sử dụng khi nào?

vꢀKhi bệnh nhân có các triệu chứng biểu thị về rối loạn

tâm thần kinh như thường xuyên đau đầu, lo lắng,

trầm cảm, mất ngủ, mệt mỏi.

vꢀCác bệnh nhân khó, ít hợp tác

vꢀBệnh nhân có các khó khăn về giới và hôn nhân

vꢀNhiều thành viên của gia đình cùng mắc bệnh.

vꢀBệnh nhân lạm dụng rượu và thuốc

vꢀCó bằng chứng của việc lạm dụng thể chất và tình dục

đối với vợ hoặc con cái.

vꢀ=>Chủ yếu để đánh giá chức năng của gia đình

SCREEM – Khái niệm

vꢀLà một hệ thống đánh giá về:

oꢀCác mạng lưới hỗ trợ giúp đỡ bệnh nhân

oꢀCác mức độ chăm sóc y tế dành cho bệnh nhân

oꢀMối quan hệ giữa hành vi sức khỏe, thực hành

và sử dụng các dịch vụ y tế.

Các yếu tố trong đánh giá SCREEM

Tốt Trung bình KémSocial (Xã hội)

Culture (Văn hóa)

Religious (Tôn giáo)

Economic (Kinh tế)

Education (Giáo dục)

Medical (Y tế)

SCREEM được sử dụng khi nào?

vꢀBệnh nhân có bệnh mạn tính

vꢀCác bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo

vꢀBệnh nhân trong giai đoạn cuối của bệnh

vꢀCác bệnh nhân khó

vꢀKhi người chăm sóc mệt mỏi

Chuỗi sự kiện gia đình – Khái niệm

vꢀLà công cụ theo dõi, đánh giá về lịch sử gia

đình theo thời gian

vꢀĐề cập đến các sự kiện quan trọng có thể có

ảnh hưởng đến sức khỏe của bệnh nhân.

vꢀĐược sử dụng như một hồ sơ tiểu sử

Víꢀdụꢀvềꢀchuỗiꢀsựꢀkiệnꢀgiaꢀđìnhꢀ

Sử dụng chuỗi sự kiện gia đình khi nào?

vꢀBệnh mạn tính biết từ trước.

vꢀGặp phải khó khăn trong chăm sóc

vꢀBệnh nhân từ chối điều trị

vꢀCác trường hợp có hành vi không thích hợp trong

chăm sóc phụ nữ có thai và cho con bú

vꢀLạm dụng rượu và thuốc

vꢀLạm dụng thể chất và tình dục.

Các công cụ đánh giá gia đình

Cây phả Sơ đồ thể hiện cấu trúc gia đình; mối Có thể sử dụng cho tất cả các

hệ quan hệ và các sự kiện quan trọng đối tượng bệnh nhân

của các thành viên

Bản đồ Sơ đồ về cấu trúc của gia đình, thể Bệnh rối loạn tâm thần kinh;

gia đình hiện các mối quan hệ, sự tương tác, bệnh nhân khó; lạm dụng chất;

ảnh hưởng lẫn nhau giữa các thành nhiều thành viên mắc; bệnh mạn

Vòng Xác định những giai đoạn của sự Cho tất cả đối tượng, đánh giá

nhanh trở ngại giữa BN và gia đời gia phát triển gia đình, phản chiếu

đình những chức năng sinh học và nhận đình, đặc trưng của tiến trình gia

thức nhất định đình (liên kết, tách rời, chỉ trích) Chuỗi Công cụ theo dõi, đánh giá các sự Bệnh mạn tính biết trước; khó

sự kiện kiện quan trọng ảnh hưởng đến sức khăn trong chăm sóc; BN từ

gia đình khoẻ của thành viên trong gia đình

theo thời gian

chối điều trị; BN lạm dụng, bị lạm dụng

THU THẬP THÔNG TIN, VẼ

VÀ PHÂN TÍCH CÂY PHẢ HỆ

Lưu ý trong vẽ cây phả hệ

vꢀThông tin hành chính: Cây phả hệ của ai, ngày vẽ,

người vẽ (trong bài tập là họ và tên, tổ, lớp)

vꢀÍt nhất 3 thế hệ

vꢀBệnh nhân/đối tượng cung cấp thông tin vẽ ở vị trí

trung tâm để làm nổi bật thông tin

vꢀSử dụng đúng và trình bày thống nhất các ký hiệu

về giới, tuổi, bệnh, tử vong,…

vꢀTrong quan hệ hôn nhân: nam trái nữ phải

vꢀTrong quan hệ anh em: tuổi giảm dần từ trái sáng

phải

vꢀĐể giúp làm nổi bật thông tin của BN, tránh chồng

chéo giữa các gia đình hạt nhân, có thể vi phạm quy

tắc về tuổi giảm dần

Các bước thu thập thông tin

(các câu hỏi)

vꢀ “Anh/chị có bất cứ mối quan ngại nào về một bệnh tật hoặc

vấn đề SK nào đó mà dường xuất hiện trong các thế hệ gia

đình của anh/chị hay vợ/chồng anh/chị?"

vꢀ "Có ai có vấn đề quan trọng về sức khoẻ thể chất hay tinh

thần không? Có ai cần điều trị tại bệnh viện? Có ai từng bị

bệnh nặng hay phải phẫu thuật không? Họ đã được chẩn

đoán khi bao nhiêu tuổi?

vꢀ "Có người lớn, trẻ em hay trẻ sơ sinh tử vong không? Họ

tử vong khi bao nhiêu tuổi và nguyên nhân chết là gì? Có

trường hợp nào sẩy thai hoặc bị thai chết lưu không?”

Các bước thu thập thông tin

(các câu hỏi)

vꢀ Trong phạm vi 3 đời của gia đình mình, có ai có hôn nhân

cận huyết thống không? (nhạy cảm)

vꢀ Mối quan hệ trong gia đình bạn hiện nay như thế nào? Có

ai xung khắc với nhau hay thân thiết với nhau hơn những

người khác không?

vꢀ Tối thiểu phải thu được thông tin 3 thế hệ trong hàng thừa

kế thứ nhất: anh chị em, con cái và bố mẹ Nếu chưa có

con cái phải hỏi thêm về ông bà cho đủ 3 thế hệ

vꢀ Có thể không cần phải ghi lại tên của các thành viên trong

gia đình mở rộng mặc dù điều quan trọng là cho thấy có

bao nhiêu người không bị ảnh hưởng trong gia đình

Các bước vẽ cây phả hệ

vꢀ Bước 1: Bắt đầu từ bệnh nhân, người cung cấp thông tin

oꢀ Bắt đầu từ phía trên tờ giấy nếu vẽ xuống các đời dưới hoặc bắt đầu

từ bên dưới nếu vẽ lên các đời trên

oꢀ Vẽ ký hiệu tương ứng với giới của BN

oꢀ Hỏi thông tin về vợ/chồng hiện tại và trước đây Nhạy cảm khi hỏi về

hôn nhân cận huyết (anh chị có quan hệ họ hàng gì không?)

vꢀ Bước 2: Hỏi về con cái

oꢀ Có bao nhiêu con? Có mất cháu nào không?

oꢀ Có con với các cuộc hôn nhân khác không?

oꢀ Tên, tuổi, ngày sinh của trẻ, bắt đầu từ trẻ lớn tuổi nhất (vẽ từ bên

trái

oꢀ Nếu có mang thai, ghi ngày đầu của kỳ kinh cuối, nếu có sẩy thai,

Các bước vẽ cây phả hệ

vꢀ Bước 3: Hỏi về anh chị em của BN và gia đình họ

oꢀ Có bao nhiêu anh chị em, có ai mất không? Có cùng cha mẹ không?

oꢀ Tình trạng hôn nhân, tên và ngày sinh của vợ, chồng, con cái của

mỗi người Vẽ lại thống tin nếu có sẩy thai, thai lưu, tử vong trẻ em

oꢀ Hỏi thông tin về các vấn đề bệnh tật.

vꢀ Bước 4: Hỏi thông tin lần lượt về bố hoặc mẹ

oꢀ Hỏi tên, ngày tháng năm sinh và các vấn đề bệnh tật của từng

người

oꢀ Cân nhắc có cần hỏi thêm chi tiết về anh chị em của bố mẹ không?

oꢀ Vẽ bao nhiêu thế hệ tuỳ thuộc lý do vẽ cây phả hệ

vꢀ Bước 5: Vẽ thông tin tương tự cho vợ/chồng của BN để

hoàn thành cây phả hệ

Các bước vẽ cây phả hệ

Các bước gọn hơn

vꢀĐầu tiên, vẽ gia đình hạt nhân: bố mẹ và con

vꢀGia đình hạt nhân của bố và mẹ

vꢀCác gia đình mở rộng: của anh chị em của bố,

mẹ…

vꢀCác thông tin khác

Ví dụ về vẽ cây phả hệ

vꢀVẽ cây phả hệ gia đình bệnh nhân của bạn, cô

Anna, 35 tuổi Cô có một người em trai tên Brad

32 tuổi Anna và Brad hai là con của ông

Charles, người đã chết ở tuổi 61 do ung thư, và

bà Nancy, 57 tuổi vẫn còn sống Anna kết hôn

với Don, 36 tuổi, và họ có hai con trai sinh đôi 6

tuổi, James và John Brad kết hôn với Linda và

có một cô con gái 5 tuổi, Sarah, và một cậu con

trai 2 tuổi, Michael Brad và Linda vừa mới ly

Tìnhꢀhuốngꢀ1ꢀ

Tìnhꢀhuốngꢀ2ꢀ

Tài liệu tham khảo, đọc thêm

vꢀBộ môn Y học gia đình – Trường Đại học Y Hà

Nội (2015) Giáo trình Y học gia đình Nhà xuất

bản Y học, Hà Nội.

vꢀNational Genetics Education and Development

Center (2015) Taking and Drawing a Family

History.

TRÂN TRỌNG CẢM ƠN