Kiều truyện "Đánh lui thần Sấm" trong truyện cổ dân gian Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản

Ở Nhật Bản, Kono Kimiko 3[ #‡-# Š 7 Đại học Waseda, Nhật Ban trong tác phẩm Nhật Bản linh dị ký và truyện kể dân gian Trung Quốc” đã nghiên cứu kiểu truyện "bắt thần Sấm" hay" đánh lui

TRONG TRUYỆN CỎ DẪN GIAN VIỆT NAM,

TRUNG QUÓC VÀ NHẬT BẢN

hần Sắm là nhân vật thường xuất

hiện trong truyện cỗ dân giant) Ở

các nước trong khu vực và trên thế giới

Trung Quốc (phương Nam), Nhật Bản,

Triều Tiên và Việt Nam từ xa xưa đều là

những nước nông nghiệp, lấy lúa nước

làm cây trồng cơ bản Nhờ khí hậu ấm

áp, lượng mưa lớn về mùa hè đã giúp

nghề nông với cây lúa nước có điều kiện

để phát triển, giữ vai trò chủ đạo trong

nền kinh tế Bên cạnh đó, các nước cũng

phải chịu sự khắc nghiệt do thiên nhiên

mang lại, đe dọa cuộc song va tinh mang

con người như lũ lụt, hạn hán va sam

sét Xuất phát từ nhu cầu ca ngợi tôn

vinh, ngay từ những tác phẩm ghi chép

truyện dân gian đầu tiên ở các nước đã

xuất hiện truyện về những anh hùng

chống thiên tai mang tầm vóc vũ trụ

Trong cuộc đấu tranh đó, những người

bình thường nhưng có khả năng chống

chọi với thiên nhiên, sau khi chết đi

được tôn thành thần và họ cũng chiếm

một vị trí quan trọng trong đời sống tâm

linh của người dân Truyện kể về những

người "đánh lui thần Sấm" hay "bắt thần

Sám" trong truyện cỗ dân gian ở các

NGUYÊN THỊ OANH t*)

nước trong khu vực là sự phản ánh quá trình đấu tranh với thiên nhiên đầy gian khổ đó của con người

Ở Trung Quốc, kiểu truyện "đánh lui than S4m" khá phong phú và có từ rất sớm Từ thời Tấn (265-419) trong sách Sưu thần ký của Can Bảo đã xuất

hiện kiểu truyện "đánh lui thần Sắm", đó

là truyén Tich lich bi cach (Than Sam bi

đánh) quyển 12; hay truyện Võ Vương quyển § Ngoài Sưu than ký, còn có truyện ương Cán, quyền 8, sách Dậu dương tạp trở & lạ 3Ê 28; truyện Dich Nhân Kiệt, truyện Trân Loan Phượng, truyện Tran Nghĩa quyền 393; truyện

Diệp Tiên Thiểu quyền 394 sách Thái

Bình quảng ký K 3# ‡ö ; truyện Cao

Tổ, quyên 19 sách Bắc Tê thư 3\x #£ #

Ở Nhật Bản, kiểu truyện "bắt thần Sám" cũng xuất hiện khá sớm khoảng

thế kỷ thứ V - VI, trong các sách như Hùng Lược kỳ ##*&£,, tiếp đó là Suy cổ

ký it #6, Quốc phong thổ ký ER BÀ + ïö,

Đại Nhật Bản quốc Pháp Hoa nghiệm ký

KB AB SK SRi2, Nhật Bản cảm linh

%) TS, Viện Nghiên cứu Hán Nôm

KIEU TRUYEN "DANH LUI THAN SAM" TRONG TRUYEN CO

lục H +8 8 ‡* và Nhật Bản linh dị ký

AAS Ri

Ở Việt Nam, truyện liên quan đến

thần Sấm được ghi chép sớm nhất vào

khoảng thế kỷ thứ XI-XIV trong Linh

Nam chích quái 3ä #ạ ÿằ †#‡, song phải

đến thế ký XVIIL, kiểu truyện "đánh lui

thần Sắm" mới thấy xuất hiện trong

Công dự tiệp ký 23 #? ‡š ì¿ của Vũ

Phương Dé

Kiểu truyện "đánh lui thần Sắm" hay

"bat than Sám" từ lâu đã được các nhà

nghiên cứu ở các nước khu vực quan

tâm nghiên cứu Ở Việt Nam, truyện

Cưởng Bạo Đại vương, trong sách Công

dự tiệp ký đã được một số nhà nghiên

cứu văn học tìm hiểu, khai thác ở các

khía cạnh khác nhau?) song có lẽ chưa

có bài viết nào đi sâu so sánh với cùng

kiểu truyện này ở các nước trong khu

vực Ở Nhật Bản, Kono Kimiko 3[ #‡-#

Š 7 (Đại học Waseda, Nhật Ban) trong

tác phẩm Nhật Bản linh dị ký và truyện

kể dân gian Trung Quốc”) đã nghiên

cứu kiểu truyện "bắt thần Sấm" hay"

đánh lui thần Sắm" trong sách Nhật Bản

linh đị ký và truyền thuyết dân gian

Trung Quốc, từ đó tìm ra những điểm

tương đồng và dị biệt giữa truyện kế của

Nhật Bản và Trung Quốc Cũng trong

tac pham nay, Kono Kimiko còn giới

thiệu một số truyện của Triều Tiên, song

đáng tiếc kiểu truyện "đánh lui thần

Sắm" trong truyện cỗ dân gian viết băng

chữ Hán của Việt Nam lại chưa được tác

giá Kono và các học giả Nhật Bản biết

tới Bài viết này là sự kế thừa công trình

nói trên của học giả Nhật Bản, trọng tâm

là so sánh truyện Cường Bạo Đại vương,

trong sách Công đưự tiệp ký của Vũ

Phương Đề với kiểu truyện "đánh lui thần Sắm" của các nước Trung Quốc và Nhật Bản, theo kết cấu thê loại truyền thuyết anh hùng: lai lịch (sinh nở thần

kỳ, đức tính); chiến công thần kỳ (vũ khí, phương pháp đánh lui thần Sắm);

su hoa than“), Qua so sánh, hy vọng có thể giúp tìm ra những điểm riêng mang tính dân tộc và điểm chung mang tinh khu vực giữa Việt Nam, Trung Quốc

và Nhật Bản

1 Về lai lịch nhân vật "đánh lui thần Sam"

1.1 Sinh nở thần kỳ Nhân vật đánh lui thần Sắm trong truyện cô tích và truyền thuyết dân gian các nước Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản hầu hết mang đặc tính phi thường và họ luôn được dân gian thiêng hóa khi mô tả Sinh nở thần kỳ, chiến công phi thường và hóa thân là những motip thường được dân gian sử dụng để miêu tả nhân vật”) Truyện Cường Bạo Đại vương, trong sách Công dự tiệp ký

cũng không phải ngoại lệ Tuy nhiên,

nếu so sánh với khoảng 12 nhân vật trong các truyện của Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam (Triều Tiên không có motip này) thì số truyện xuất hiện motip

sinh nở thần kỳ lại chiếm rất ít, 3 trên

tổng số 12 truyện (một của Việt Nam, một của Trung Quốc và một của Nhật Bản) Các nhân vật khác xuất thân là

người hoàng tộc, quan lại, nông dân,

hoặc người dân bình thường Giải thích

về sự vắng bóng motip sinh nở thần kỳ ở

các truyện cổ dân gian Việt Nam giai đoạn đầu như trường hợp Việt điện u linh, Linh Nam chích quái, có nhà nghiên cứu cho răng, có lẽ để người dân

tin hơn vào sự hiện diện của người anh

hùng trong cuộc sống đời thường nên

khi ghi chép truyện dân gian các tác giả

đã hạn chế đến mức tối đa yếu tố thần

kỳ (sinh nở thần kỳ) Ngoài ra, có thể do

lối mô tả bằng sử bút nên yếu tố thần kỳ

cũng ít xuất hiện!?),

Về motip sinh nở thần kỳ, cũng

theo các nhà nghiên cứu thường có hai

dạng: thứ nhất kể trực tiếp: bà mẹ đi

giặt bị con rái cá lớn hãm hiếp, về nhà

thụ thai (Đỉnh Tiên Hoàng kỷ); lúc sinh

ra ánh hào quang đỏ rực (la Sơn

Nguyễn Giám sinh ký), sách Công du

tiệp ký và dạng thứ hai là qua báo mộng: bà mẹ năm mơ thấy Phật giáng

hạ thụ thai rồi sinh ra ông (Bối Khê tự ký), sách Công đư tiệp kỹ

Motip sinh nở thần kỳ trong kiểu truyện "đánh lui thần Sấm" của ba nước cũng xuất hiện hai dạng kể trên

Về dạng thứ nhất: truyện Trần Nghĩa (Trung Quốc); truyện Kaminarino koiwo eteuketemorattakodomoga kyoryokudeatta hanashi - Chú bé có sức mạnh nhờ sự trả ơn của thần Sắm (Nhật Bản) Dạng thứ hai: truyện Cường Bạo Đại vương (Việt Nam)

Bảng so sánh mofip sinh nớ thần kỳ trong truyện dân gian

của ba nước Việt Nam Trung Quốc và Nhật Bản

1 | Cuong Bao Đại vương Cường Bạo "Trước kia mẹ ông nằm mơ thấy một

(Công dự tiệp ky 24% 48 32) người mặt đen đến bảo: 'Thần núi

Nhạc sẽ thác sinh vào họ này, rồi mẹ ông thụ thai và sinh ra ông" (‡#L # 3#“

RRAA? RRB BEE

4 He? 3K A YR ến +)

2 | Tran Nghia, quyén 394 Tran Nghia "Trần Nghĩa là con cháu của thân (Thái bình quảng ký Sâm Ngày xưa, họ Trần, nhân một

KF Riz) hôm mưa to sắm sét, ban ngày trời tối

đen, nhặt được quả trứng to rơi trong

sân, úp qua vài tháng, trứng nở ra một

đứa trẻ" (Á PP HH ZH Hho HR RASH SA MRP HR

th Š)

3 | Kaminarino koiwo Pháp sư Dojo | "Bỗng mây đen kéo đến che kín bầu

eteuketemorattakodomoga trời, lúc sau sinh ra một chú bé, trên

kyoryokudeatta hanashi - Chú đầu có hai con rắn cuộn tròn, đầu và

bé có sức mạnh nhờ sự trả ơn đuôi rủ cả xuống phía sau" (FP #‡ #

34

KIEU TRUYEN "DANH LUI THAN SAM" TRONG TRUYEN CO

Cả ba trường hợp trên, nhân vật đều

được mô tả có nguồn gốc thần thánh,

báo trước một sức mạnh siêu phàảm mà

chiến công của họ không ai có thể thay

thế Về hình thức sinh nở, nếu trường

hợp Cường Bạo (Việt Nam) do bà mẹ

sinh ra, thì Trần Nghĩa (Trung Quốc)

được sinh ra từ quả trứng, và chú bé

(Nhật Bản) được sinh ra từ đám mây đen

1.2 Về tính cách nhân vật

Nhân vật "đánh lui thần Sâm" hay

"bắt thần Sấm" trong truyện cô dân gian

của cả ba nước Việt Nam, Trung Quốc

và Nhật Bản hầu hết được mô tả với tính

cách dũng mãnh, táo bạo Ví dụ: truyện

Hốt Lôi, sách Thái bình quảng ký, mô tả:

Hốt Lôi "là người cường tráng, dũng

mãnh khi đánh nhau" Hay truyện Vương

Cán, sách Dậu dương tạp trở kể:

"Vương Cán là người cam đảm, có dũng

khí" Tuy nhiên, không phải truyện nào

cũng mang cảm hứng tôn vinh như vậy

Truyện Trần Loan Phượng, sách Thái

bình quảng ký mô tả cuộc chiến nây lửa

giữa Loan Phượng và than Sắm, cuối

cùng thân Sấm phải chịu thua, cho mưa

xuống, nhưng Loan Phượng vẫn bị dân

làng đuôi đi, không cho về làng

Điều dễ nhận thấy là trong khi các

nhân vật "đánh lui thần Sắm" hay "bắt

thần Sắm" trong truyện cô dân gian của

Trung Quốc và Nhật Bản hau hết đều

được khắc họa là những người "cam

đảm, có dũng khí", hành động mang

dáng dấp của người anh hùng, thì nhân

vật Cường Bạo Đại vương của Việt Nam

lại được mô tả như kẻ phàm phu "tính

khí ngỗ ngược, khinh miệt người đời,

quên cả cha mẹ, không cúng giỗ tô tiên"

Cách mô tả này làm tính thiêng (nhân

vật vốn là con của thần núi thác vào) bị giảm đi ít nhiều Nhân vật không còn tư thế của người anh hùng chinh phục thiên nhiên, hay đánh giặc giữ nước với mục đích cao cả vì cộng đồng như các nhân vật anh hùng trong truyện cổ tích và truyền thuyết dân gian giai đoạn đầu thường gặp Nếu so sánh hình ảnh người anh hùng châu Phù Đồng oai vệ, cưỡi ngựa sắt, cầm gậy sắt xông thăng vào đồn lũy của giặc, đánh tan giặc, bỏ lại áo giáp sắt, người và ngựa cùng bay lên

trời với một tư thế lẫm liệt hào hùng”,

thì cách mô tả nhân vật Cường Bạo đã làm cho khoảng cách tôn ti gần như bị xóa bỏ

Sự ra đời muộn màng kiểu truyện

"đánh lui thần Sắm" trong Cóng đư tiệp

ký của Vũ Phương Đề đã tạo ra sự khác

biệt về tính cách nhân vật giữa Việt

Nam, Trung Quốc và Nhật Bản Cảm hứng tôn vinh là đặc điểm chung đối với hầu hết các tác phẩm ghi chép truyện dân gian đầu tiên ở các nước trong khu vực, nó như một lựa chọn để tác giả dân gian bày tỏ tình cảm yêu mến và lòng kính trọng đối với nhân vật mà mình xây dựng Điều này có thể minh chứng thêm qua kiểu truyện "đánh lui than Sam" trong truyện dân gian của Trung Quốc

và Nhật Bán Ví dụ truyện Tiết Có Diên, trong Bac Té thu ké rang: "Cao Té di duyệt ngựa ở cánh đồng phía bắc, giữa đường gặp trời mưa, sắm chớp 4m ầm, thấy phía trước có ngôi chùa, Cao Tổ bảo Diên lên xem Diên cưỡi ngựa tiến

đến phía trước, đi chưa được ba mươi bước, lửa sét thiêu sém mặt Diên vừa

hô "giết", vừa chạy vòng quanh ngôi chùa, lửa sét liền tắt hăn Diên trở lại,

râu tóc cùng bờm ngựa cháy rụi Cao Tổ

khen: "Tiết Cô Diên có thể đánh nhau

với sắm sét" Hay truyện Kaminariwo

tsukamaeta hanashi (Truyện bắt thần

Sám) trong Nhật Bản linh dị ký: Về sau

khi Sugaru mắt, Thiên hoàng ra lệnh làm

lễ mai táng ông bảy ngày bảy đêm dé ca

tụng tắm lòng trung tín của ông và cho

dựng mộ ông nơi thần Sắm giáng xuống,

dựng bia để rằng: "Mộ của Sugaru,

ngudi d4 bat than Sam" Than Sam thay

vậy lẫy làm oán ghét, giáng sấm sét

xuống tấm bia, nhảy xuống dẫm nát trụ

bia, nhưng thần Sắm lại bị vết nứt của

trụ bia kẹp chặt Thiên hoàng nghe

chuyện, sai người gỡ ra, thần Sấm mới

thoát chết Sau khi thoát ra ngoài, thần

Sam vẫn run lây bẩy, sợ hãi lưu lại bảy

ngày bảy đêm bên mộ không thể bay về

trời được Thiên hoàng ra lệnh dựng lại

bia va dé rang: "M6 Suga ru, người lúc

sống bắt được thần Sám, khi mất cũng

bat duoc than S4m"

Tuy nhiên, ở Việt Nam giai đoạn

này, trong các tác phẩm văn bản hóa

truyền thuyết dân gian, tính thiêng của

các nhân vật hầu hết đã bị mờ nhạt

Nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đến sự chuyên biển của Nho học thế kỷ XVII- XIX, khi vận mệnh dân tộc không còn là vấn đề hàng đầu của xã hội và đời sông văn học như giai đoạn thể kỷ X-XV, thì mỗi quan tâm của các nhà nho lại hướng

về thực tại Có ý kiến cho rằng "trước thế

kỷ XVII con người trong văn học chủ yêu được khăng định trong các lí tưởng lớn, vì dân tộc, trong đạo đức phong kiến theo quan điểm Nho giáo hay trong sự siêu thoát với đạo Lão, đạo Thiền Từ thế

kỷ XVII trở đi, con người trong văn học

tự khăng định mình qua nhu cầu sống

trần tục Đặc điểm này làm thay đổi căn bản phong cách văn học”) Sự biến động của đời sống xã hội, sự phát triển của ý

thức cá nhân, sự thay đổi trong thị hiếu

văn học và giao lưu văn hóa đã khiến việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian

không còn là những ghi chép phản ánh hào quang của quá khứ mà thực sự đã trở thành "những sáng tạo nghệ thuật” trong việc mô tả xã hội đương thời

Bảng đối chiếu tính cách nhân vật trong truyện kế dân gian

ba nước Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản

TT Tên truyện Nhân vật Tính cách nhân vật

I | Cường Bạo Đại vương | Cường Bạo Khi lớn lên, tính khí ngỗ ngược, khinh

(Công dư tiệp ký) miệt người đời, quên cả cha mẹ, không

cúng giê tô tiên

2_ | Vương Cán (Dậu đương | Vương Cán Là người cam đảm, có dũng khí

tap trở)

3 | Tran Loan Phượng Trần Loan Phượng | Là người cam đảm, có dũng khí

(Thái bình quảng ký)

4| Hỗi Lôi (Thái bình Hốt Lôi Là người cường tráng, dũng mãnh khi

KIEU TRUYEN "DANH LUI THAN SAM" TRONG TRUYEN CO

5 | Tiêu thị tử (Thái bình Tiêu thị tử Được coi là người cam đảm có dũng khí

quảng ký)

6 | Địch Nhán Kiệt (Thai Địch Nhân Kiệt | Nhân Kiệt một mình cưỡi ngựa, xông bình quảng ký) xáo tiến sát tới nơi, hỏi

7| Diệp Tiên Thiếu (Thái Diệp Tiên Thiểu | Tiên Thiều đứng dưới sân gọi to thần

8 | Võ Vương (Sưu thân ký) | Hạng Vương Hạng Vương nói: "Có ta đây, ai dám

địch với ta"

9| Lôi Công (Sưu thân hậu | Chương Cầu Câu nhảy lên gò cao quát lớn: "Thiên sứ

ký) ta nghèo khó, cật lực cày cấy, vậy mà

rắn tới ăn trộm Tội ở rắn, sao lại sai

sắm sét tới đánh ta Ta chẳng cần biết

Lôi công là ai, nếu tới đây ta sẽ lấy

thuông đập vỡ bụng hắn"

10 | Cao tổ (Bắc Tề thư) Diên Diên cưỡi ngựa tiến đến phía trước, đi

chưa được ba mươi bước, sét lửa thiêu

sém mặt Diên hô "giết"

11 | Kaminariwo Sugaru Khi Thiên hoàng đang ái ân với Hoang tsukamaeta hanashi hậu tại điện Đại An, Sugaru chẳng dé y

(Nhat Ban linh di ky) đi vào, Thiên hoàng xấu hỗ phải dừng

12 | Kaminarino koiwo Người nông dân | Bay gid than Sam nhảy xuống, biến

eteuketemorattakodomo thành cậu bé xuất hiện trước mặt người

ga kyoryokudeatta nông dân Người nông dân định dùng hanashi - Chú bé có sức gay danh chét than Sam

mạnh nhờ sự trả ơn của

than Sam (Nhat Ban

linh dj ky)

13 | Than Watanabe (Suy co | Watanabe Sau khi làm lễ tế bèn lấy dao chặt cây

14 | Than Dung (Pháp Hoa | Shin yu nghiệm ký) Tụng kinh Pháp Hoa khiến thần Sam phải nhận tội

2 Về chiến công ''đánh lui thần Sam"

2.1 Vũ khí của nhân vật

Trong khi xây dựng nhân vật anh

hùng, tác giả dân gian thường mô tả theo

hai biêu hiện "sức mạnh phi thường tự

thân của nhân vật và sự phù trợ của vật

thiêng, phép lạ"), Nhân vật "đánh lui thần Sắm" hay "bắt thần Sắm" trong các truyện kế dân gian của ba nước Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản cũng được hỗ trợ bởi các vật thiêng như vậy Song, vũ khí của họ không phải phương

tiện gì khác mà là những công cụ gắn bó

hàng ngày trong lao động sản xuất,

thường: là cây gậy (trượng) bằng gỗ hoặc

bằng sắt, ngoài ra còn có cả đòn sóc,

cuốc, dao, gậy sắt, chùy lớn, cung tên

"Những công cụ này sé trở thành vật

thiêng phù giúp cho các nhân vật vượt

qua thử thách, lập chiến công phi

thường, hoàn thành sứ mạng do cộng

đồng giao phó (Xem chỉ tiết trong Bảng

đối chiếu phương pháp "đánh lui thần

S4m" ở ba nước Việt Nam Trung Quốc

và Nhật Bản)

Về cây" gậy" (trượng), theo Kono

Kimiko và các nhà nghiên cứu Nhật

Bản, "cây gậy" (băng gỗ hoặc bằng sắt)

là vũ khí đặc biệt thường xuất hiện trong

thần thoại và truyện cô dân gian ở Nhật

Bản "Cay gây ngoài ÿ nghĩa là công cụ

không thể thiếu trong việc điều phối và

quản lý nước để sản xuất nông nghiệp,

nó còn là biểu tượng quyền uy của việc

thông trị, và là phương tiện để thực thi

mệnh lệnh của thần thánh" Ngoài ra

"cây gậy" còn được coi là phương tiện

thần kỳ trong việc "vạch giới hạn" và

"hoạch định lãnh thổ n0),

Nếu so sánh với Trung Quốc hay

Việt Nam thì phương tiện thần kỳ - cây

gậy, hoặc các nông cụ khác không phải

chỉ xuất hiện trong thần thoại và truyền

thuyết dân gian ở Nhật Bản, mà có mặt

hầu hết trong các thần thoại và truyện cổ

dân gian của Việt Nam và Trung Quốc

Có lẽ chỉ cần nêu một số thí dụ về kiểu

truyện "đánh lui thần Sắm" trong truyện

dân gian của Trung Quốc cũng đủ minh

họa cho những nhận xét trên đây của các

nhà nghiên cứu Nhật Bản Còn ở Việt

Nam, trong Truyện thân Ngư tỉnh

Truyện Đồng Thiên Vương, Truyện cô Man Nương trong sách Lĩnh Nam chích quái; truyện Cường Bạo Đại vương sách Công dư tiệp ký, truyện Đánh ma, trong sách Lan Trì kiến văn lục cũng xuất hiện

"cây gậy” với tư cách là phương tiện

thần kỳ, được dùng để: bảo vệ đất nước

(Đồng Thiên Vương dùng gậy sắt đề đánh giặc Án - truyện Truyện Đồng

Thiên Vương), bảo vệ nhân dân (Long

Quân ném khối sắt nung đỏ vào miệng Ngư tỉnh - Truyện thần Ngư tỉnh): bảo

vệ mùa màng (Vào năm hạn hán, Man

Nương dùng gậy căm uống đất, tự nhiên nước cuỗn cuộn chảy ra, dân nhờ thế mà

no âm - Truyện cổ Man Nương - Lĩnh Nam chích quái), chế ngự thần thánh (Cường Bạo Đại vương dùng gậy để đánh than Sam - Cong du tiệp ký), hay

ma quy (Tran Hãn dùng gậy đánh ma) (Lan Trì kiến văn lục)

Môtip "cây gậy” có chức năng trong việc "vạch giới hạn" và “hoạch định lãnh thổ", cũng dễ gặp ở trong các truyện cổ tích và truyền thuyết dân gian ở Trung Quốc, thí dụ trong sử thi của người Đồng (tỉnh Hồ Nam) kể chuyện người anh hùng Kim-Gia-Xin ném gậy vàng để xin đất cho dân tộc Đồng cư trú Vừa phóng đi, hai bên cây gậy bỗng mọc ra đôi cánh, hóa

thành rồng bay lên cao rồi rơi xuống

Toàn bộ vùng đất từ chỗ chiếc gậy được phóng đi đến chỗ chiếc gậy rơi

xuống được coi là vùng đất của người

Đồng” Còn ở Việt Nam, truyện Đồ thông khuông quốc tá thánh vương (Lê

Phụng Hiểu) trong sách Việt điện u

linh, cũng có chỉ tiết liên quan đến việ phóng đao "vạch giới han"

KIEU TRUYEN "BANH LUI THAN SAM" TRONG TRUYEN CO

Truyén ké rang, Phung Hiéu da xin vua

ban thưởng bang cách phóng đao, đao

rơi tới đâu thì xin vua ban cho làm

ruộng đến chỗ đấy

2.2 Phương pháp "đánh lui thần Sâm"

Theo bảng thông kê, phương pháp

"đánh lui thần Sắm", "bắt thần Sấm"

trong truyện cỗ dân gian các nước

cũng rất đa dạng và phong phú Vi

như: dùng lá mùng tơi giã nhỏ trộn với

dầu nước bôi lên mái nhà, thần Sấm

ngã xuống liền dùng gậy đánh (Cưởng

Bao Đại vương, sách Công dư tiệp kỷ)

(Việt Nam); dùng cuốc đánh nhau với

khí đen sắm sét (Vương Cán, sách Dậu

dương tạp trở); dùng đồ thần Sấm

kiêng ăn như cá vàng, thịt lợn, gọi thần

Sắm xuống, rồi dùng dao chém vào đùi

than Sam, lam than Sam roi xuống

(Tran Loan Phượng sách Thái bình

quảng ký); dùng cuốc đánh gấẫy đùi

than Sdm (Tích lịch bị cách, sách Sưu

thân ký); cùng tùy tùng mang cung tên,

bay chiêng trồng giao chiến với thần

Sâm (Hớt Lôi, sách Bắc Tê thư); dùng

chùy lớn đánh quỷ Sấm (Tiêu thị tử,

sách Thái bình quảng ký); dùng dao

chém quỷ Sam trên không trung (Trần

Nghĩa, sách Thái bình quảng ký); dụ

cho thần Sắm nhảy xuống cây, dùng

vết nứt ở thân cây kẹp chặt lại rồi bắt

thần Sấm (Tiên cảm ngẫu truyện) (sách

Thái bình quảng ký) (Trung Quốc)

Hay dùng vết nứt của bia để kẹp lấy

than Sam (truyện Bắt thần Sấm: dùng

gậy sắt giơ lên bắt than Sắm (truyện

Chu bé có sức mạnh nhờ sự hảo tâm

của than Sam - Nhật Bản linh dị ký):

tụng Kinh Pháp Hoa bắt thần Sắm

giáng hạ ở ngay ngôi tháp do thần Sắm

phá vỡ (Pháp Hoa nghiệm ký - Nhat

Bản) (Xem chỉ tiết ở Bảng đối chiếu phương pháp "đánh lui than Sắm" trong truyện dân gian của ba nước Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản)

Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên

và Nhật Bản cùng trong khu vực sử dụng chữ Hán, có điều kiện sống gần gũi

và nhiều yếu tố văn hóa tương đồng nên rất thuận lợi cho việc giao lưu văn hóa

Do có sự xâm nhập, ảnh hưởng vay

mượn lẫn nhau nên ở lĩnh vực văn học

nói chung và văn học dân gian nói riêng

có nhiều nét tương đồng

Trước Kono Kimiko, các nhà nghiên cứu Nhật Bản cũng đã chỉ trích cái bóng quá lớn của văn học Trung Quốc trong Nhật Bản linh dị ký và một số tác phẩm ghi chép truyện dân gian giai đoạn đầu của văn học Nhật Bản Người ta có thể

dễ nhận ra những điểm chung trong kiểu truyện "bắt thần Sắm" giữa Nhật Bản và Trung Quốc Ví dụ cách hô gọi thần Sam giáng hạ rồi dùng kiệu lồng để bắt than Sấm trong Nhật Bản linh dị ký dễ làm mọi người liên tưởng motip' thân

Sâm là con gà trong các truyện cỗ dân gian và truyền thuyết ở vùng phương

Nam của Trung Quốc Trong truyền

thuyết Bố bạch của người Đồng có kể chuyện thần Sắm bị bắt nhốt vào cũi

Hay trong Truyện chàng Bàn Thạch truyền thuyết của dân tộc Dư, thần Sâm cũng là con gà Trong các thần thoại vẻ

nạn hồng thủy, loại hình anh em ruột kết hôn với nhau được phổ biến khá rộng

trong truyền thuyết của các dân tộc Trung Quốc, trong đó motip thần Sấm báo thù vì gây ra lũ lụt nên bị nhân gian bắt, địa điểm và phương pháp bắt thần Sắm cũng gần giống với truyện Bắt thần Sắm ở Nhật Bản linh di ky

Hay trong truyện Chu bé có sức

mạnh nhờ sự trả ơn cua than Sam, sach

Nhật Bản linh đị lý, nhân vật thần Sâm

là "chú bé con” cũng chịu ảnh hưởng

của motip "chú bé con là hiện thân của

rồng" trong các truyện cô tích và truyền

thuyết dân gian Trung Quốc Ví dụ,

truyện ương Thuật, Q.452 trong sách

Thái bình quảng ký, kế răng: "Vương

Thuật đi hái thuốc ở trên núi Thiên Thai,

bay gid trời rất nóng bèn nghỉ chân dưới

cầu đá, rồi xuống suối uống nước, bỗng

thấy trong khe suối có chú bé cao hơn

thước, cưỡi con cá chép đỏ, bay vào

trong đám may, dan dan không nhìn thấy

nữa Thuật bèn trèo lên đỉnh núi nhìn khắp

xung quanh, thấy mây gió nổi lên trên

biển, chốc lát có tiếng sắm sét giao nhau,

thoáng chốc đã tới chỗ Thuật Thuật sợ

bèn ân vào trong hốc cây, thấy có vật như

mảnh vải màu đen như sơn, sau không

biết bay đi đâu Đến khi trời tạnh, nhìn

thấy chú bé cưỡi cá chép đỏ trở xuống khe

vực Trông ra là con rồng đen"

Phương pháp dùng vết nứt của trụ

bia bat than S4m trong cùng tác phẩm

trên của Nhật Bản, cũng dễ khiến cho

người ta liên tưởng đến truyện Tiên cảm

ngâu truyện, sách Thái bình quảng ký

Truyện kể rằng: "Thiều lúc nhỏ đi chăn

trâu hái củi, gặp mưa trú dưới gốc cây

Sam sét đánh vào thân cây, một lúc lâu

cây cũng không sao, trái lại than Sam bi

cây kẹp chặt, vùng vẫy mà không bay

lên được Thiều lẫy mảnh đá gỡ cành

cây, thần Sắm mới thoát ra được" Ngay

cả cách nói thách thức thần Sấm:

"Ngươi tuy là thần Sắm, nhưng cớ gì mà

không nhận lời mời của Thiên hoàng ta”,

trong Nhật Bản linh đị ký cũng có hơi

hướng của câu nói của Hạng Vương:

"Có ta đây, kẻ nào trong thiên hạ dám đương đầu với ta" (Truyện Hạng Vương, sách Sưu thần ký)

Ở Việt Nam, Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục cũng đã chỉ rõ ảnh hưởng của các tuyện Trung Quốc vào Lĩnh Nam chích quái ') Su gần gũi về mặt địa lý, hoàn cảnh tự nhiên, phong tục tập quán, chữ viết cùng với sự phong phú và đa dạng, lại xuất hiện từ rất sớm của văn học Trung Quốc càng khiến ông cha chúng ta không có sự lựa chọn nào khác là sử dụng cái có sẵn của Trung Hoa

để cải biến sao cho phù hợp với nhu cầu

thẩm mỹ của người Việt qua mỗi giai

đoạnt3 ) vi thé su anh hưởng của văn học Trung Quốc là lẽ đương nhiên

Truyện Cường Bạo Đại vương do xuất hiện muộn hơn so với kiểu truyện

"đánh lui thần Sấm" ở Trung Quốc và Nhật Bản, nên câu chuyện đã được kể dai hon, tính mô tả được gia tăng đáng

kể, nhiều mảnh truyện dân gian được

xâu chuỗi lắp ghép thành một truyện,

song nếu xem xét kỹ, người ta vẫn có thể dễ nhận ra những mảnh ghép lấy từ cùng kiểu truyện này của Trung Quốc

Ví dụ đoạn văn mô tả tính cách của Cường Bạo: "Khi lớn lên, tính khí ngỗ ngược, khinh miệt người đời, quên cả cha mẹ, không cúng giỗ tổ tiên"; hay đoạn kết Cường Bạo thác vào người khác nói rằng: "Ta là Cường Bạo linh thần, các người nên lập đền thờ thì được

yên ôn, nêu không sẽ bị chết hết", cũng

dễ làm cho chúng ta liên tưởng đến truyện Tướng Tử Văn trong Sưu thân ký:

"Tướng Tử Văn là người Quảng Lăng, nghiện rượu, thích gái, gian dối, dữ ác quá mức, thường nói xương cốt mình

KIEU TRUYEN "DANH LUI THAN SÁM" TRONG TRUYỆN CÓ

xanh, chết tất làm thần Cuối đời Hán,

làm chức Ủy ở Mạc Lăng, đuổi giặc đến

chân núi Chung Sơn giặc đánh bị

thương ở trán, tự cởi dây buộc lại, được

một lát thì chết Đến khoảng đầu Ngô

tiên chúa, người lại cũ của Văn gặp trên

đường, Văn bảo răng: Ta phải làm thần

ở đất này để làm phúc cho bọn dân

chúng mày, chúng mày có thể nói ra với

trăm họ, vì ta mà lập miéu tho, néu

không thì sẽ có lỗi nặng Mùa hè năm ấy

có dịch lớn, trăm họ dọa nhát nhau, lắm

kẻ thờ trộm Văn"),

Đoạn Cường Bạo đánh nhau với

thủy thần: đóng bè chuối, lấy chuối làm

cờ, khi thủy thần dâng nước lên, ông bèn

ngồi lên bè chuối, đánh trống đánh

chiêng, tung hoành trên mặt nước, lại

còn nói to lên rằng "Ta lên đánh nhau

với trời", dễ làm chúng ta liên tưởng đến

truyện Hốt Lôi trong Thái bình quảng

ký Truyện kế rằng: "Thiệu [tức Hốt Lôi]

mang theo hơn hai mươi tùy tùng mang

cung tên, bày chiêng trống cùng thần

Sam giao chiến, áo quần cháy sém,

thương tích đây người, từ giờ Thìn đến

gio Dau, sim sét mới tan hết" Hoặc

đoạn mô tả Cường Bạo: "Vương cướp

được một đoạn dây đồng đỏ dài độ một

trượng, đem chôn ở một chỗ cao ráo

sạch sẽ" cũng sẽ làm ta liên tưởng đến

truyện Vương Cán, sách Dáu dương tạp

/rở Truyện kê răng: "Bỗng chốc sắm sét

đánh vào trong nhà, khí đen lan tỏa Cán

bèn đóng cửa lại, dùng cuốc khua loạn

xị Tiếng sắm nhỏ dần, khí mây cũng thu

lại, nhưng Cán vẫn hô lớn, tay đánh mãi

không thôi Khí mây thu lại chỉ còn bằng

nửa cái giường, đến khi bằng cái mâm

bỗng nhiên rơi xuống đất, biến thành

thỏi sắt Cán bèn lấy thỏi sắt đó rèn thành dao, những vụn sắt đúc thành nỗi nhỏ có chân như cái vac" Hoac cach noi thách thức "ta lên đánh nhau với trời" cũng cho ta liên tưởng đến câu nói của Hạng Vương trong sách Sưu thân ký Tuy nhiên, cho dù mượn lại hay mô phỏng các motip trong truyền thuyết truyền kỳ và truyện chí quái của Trung Quốc, nhưng cả Nhật Bản và Việt Nam đều không dập khuôn lại những gì tiếp thu từ Trung Quốc Sự khác biệt của điều kiện tự nhiên, phong tục tập quán truyền thống dân tộc, tâm lý cộng đồng cũng đã làm nên bản sắc riêng của mỗi nước, mỗi dân tộc Việc phân

định rõ ràng đâu là chỉ tiết được du nhập

từ bên ngoài, đâu là sự sáng tạo của các tác giả trong nước là điều nhiều nhà nghiên cứu đã nói đến khi nghiên cứu văn học so sánh

Kono Kimiko và các nhà nghiên cứu Nhật Bản khi so sánh kiểu truyện "đánh lui thần Sấm" trong truyện cổ dân gian Nhật Bản và Trung Quốc cũng đã chỉ ra những nét độc đáo, mang đậm phong cách của Nhật Bản Ví dụ, về trang phục của nhân vật Sugaru, nhân vật bắt thần

Sắm trong Nhật Bản linh dị ký Theo

Kono Kimiko, néu trang phuc nhân vật của Trung Quốc không có gì đặc biệt, thì trang phục của nhân vật Sugaru - người được Thiên hoàng ra lệnh đi bắt thần Sâm được mô tả như sau: " trên trán thắt dây bìm bìm mẫu đỏ, vác cây mâu trên căm lá cờ đuôi nheo cũng màu đỏ, cưỡi con ngựa đi từ đường Yamabe, thôn Abe tới con đường trước chùa Toyora" Sugaru đã mặc trang phục của

võ sĩ Nhật Bản thời xưa khi ra trận Màu