Chúng ta cần phải đổi mới nội dung giái trình giảng dạy lịch sử phong trào giải phóng dân tộc

CHÚNG TA CẦN PHẢI ĐÔI MỚI NOI DUNG GIÁO TRÌNH GIẢNG DẠY LỊCH SỬ PHONG TRÀO GIẢI PHÓNG DÂN TỘC C lẽ từ lâu chúng ta đã nhận thức thấy giáo trình giảng dạy lịch sử của chúng ta không còn

CHÚNG TA CẦN PHẢI ĐÔI MỚI NOI DUNG

GIÁO TRÌNH GIẢNG DẠY LỊCH SỬ PHONG TRÀO GIẢI PHÓNG DÂN TỘC

C lẽ từ lâu chúng ta đã nhận thức thấy giáo

trình giảng dạy lịch sử của chúng ta không

còn phù hợp với yêu cầu của đổi mới giảng dạy,

đổi mới tư duy nữa Nhưng chúng ta cũng lại

có nhiều lý do còn chưa đám "đổi mới", chưa

đám nơi, viết, đề đạt ý kiến, và nhất là chưa

dám dũng cảm đề ra kế hoạch viết lại giáo trình

giảng dạy lịch sử cho phù hợp với sự phát triển

khách quan của nhận thức, phù hợp với sự thật

lịch sử hơn Tất nhiên điều đố là do nhiêu

nguyên nhân

a) Chính bản thân chúng ta chưa nhận thức

rõ, và cũng chưa tin ở nhận thức đúng của

mình Những điều mà chúng ta học được từ các

Nhà trường ở Liên Xô, Trung Quốc và Việt Nam

(thực ra cũng chỉ là những "bản sao" ở các địa

điểm khác nhau mà thôi) lại chưa có cái mới để

thay thế

b) Việc từ bỏ nhận thức cũ và nhận thức

ngược lại những điều mà chúng ta đã từng

giảng dạy trong hàng chục năm nay thật là điều

khó khăn đối với yếu tố tâm lý và cả nhận thức

của chúng ta nữa Như vậy đôi lúc chúng ta sợ

cả "đổi mới", vì thực ra "đổi mới" tư duy, "đổi

(*) PGS Khoa Lich st DHTH Ha Noi

NGUYEN VAN HONG’

mới" nhận thức không phải dễ dàng Đó là chưa nơi đến "ý thức luôn luôn lạc hậu với tồn tại" là hiện tượng thường xảy ra trong lịch sử

c) Ngành lịch sử của chúng ta thật gần gũi

và chịu tác động mạnh mẽ của chính trị Chúng

ta đã đổi mới nhiêu về kinh tế, và thành tựu của chúng ta trong những năm qua thực ra cũng nặng về kinh tế Còn về chính trị, tổ chức, Đảng

ta chủ trương phải thận trọng, giữ thế ổn định

để đổi mới, phát triển Đó cũng là khâu mà chính Đảng ta cũng đang cảm thấy có nhiều khó khăn Khoa học lịch sử lại là bộ môn khoa học gắn với chính trị Những nhà nghiên cứu lịch

sử chúng ta đã được chứng kiến có một số đồng chí vì "quá đổi mới", "quá mạnh dạn", vội vàng đưa ra những quan điểm táo bạo đến sai lệch, chưa cho phép, nên họ đã phải nhận những sự

phê bình cảnh tỉnh Do đó chúng ta sinh ra lo

ngại, thận trọng quá mức đến trở thành bảo thủ

d) Chúng ta vốn sống và làm việc trong một

Viện, một Trường, chịu sự ràng buộc không

tránh khỏi khuôn phép của kỷ luật cụ thể, cả tự

giác và không tự giác.

Nhưng theo chúng tôi, có lẽ cho đến hôm

nay chúng ta mới "tạm đủ chín" cho một nhận

thức mới hoàn bị ra đời

Rõ ràng là cho đến nay sau một quá trình

cải cách, mở cửa, đổi mới trong gần 10 năm,

nhận thức của chúng ta đã phát triển ; do đó

giáo trình giảng dạy lịch sử cũ với nội dung "cổ",

thậm chí đã có nhiều điểm sai, nhiều điểm

thiếu, không còn phù hợp với yêu cầu đào tạo

của thời kỳ mới nữa Vì thế chúng ta cần phải

suy nghĩ, đổi mới nội dung giảng dạy của bộ

môn lịch sử

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ xin nêu

lên một số suy nghỉ của bản thân về việc đổi mới

nội dung giảng dạy lịch sử thế giới, phần Phong

trào giải phóng dân tộc

1 Vấn đề nhận thức thế nào là phong trào

dân tộc, và phong trào dân tộc bao hàm

nhứng nội dụng gì?

Trước hết phải nói rằng nhận thức của

chúng ta từ lâu nay về phong trào giải phóng

dân tộc còn chưa thực đầy đủ, thiếu khoa học

Thực vậy, hầu hết các cuộc xung đột giữa

những người dân bản xứ với thực dân xâm lược

đều được chúng ta xếp chung vào một dòng đấu

tranh dân tộc ; là vì chúng ta chưa phân biệt

được các tiêu chuẩn về dân tộc, bộ tộc và nhân

Chính sự phát triển không đồng đều ở các

vùng lạc hậu đã phân định rõ các tiêu chuẩn về

bộ tộc, dân tộc và nhân dân Có nhiều vùng dân

cư ở Philippine, Indonesia, những bộ tộc ở Châu

Phi mặc dù chưa trở thành dân tộc, song đều

được chúng ta coi đó là dân tộc rồi, nên mới có

một cách gọi chung là phong trào dân tộc Đó

là điều không phù hợp với tiêu chí khoa học, vÌ

lúc ấy các vùng ấy chưa thành quốc gia- dân tộc

Như vậy theo chúng tôi, trong một số sách

phương Tây các tác giả đã sử dụng các tiêu chí

khoa học này khá chuẩn xác hơn chúng ta Họ

dùng chữ "bộ tộc" (tribe), chữ "nhân dân"

(people), chứ họ không dùng chữ "dân tộc”,

"quốc gia" (nation, national), và họ cũng không

dùng chữ "dân tộc" (peopÌe) một cách tuỳ tiện

Thí dụ họ gọi phong trào đấu tranh của Diponegrio (1825-1830) ở Indonesia là phong trào nhân dân Java, phong trào nhân dân Sulavesi ở đầu thế kỷ XVII-XVIII, cuộc đấu tranh của các bộ tộc ở Philippine, 6 chau Phi, 6

châu Mỹ La tỉnh Khi biên soạn giáo trình,

sách, nhiều khi chúng ta đã lạm dụng danh từ phong trào giải phóng dân tộc hiện đại, và dùng

no trong ca giai doan thé ky XVII Cau ndi "cd xâm lược thì tất yếu phải có chống xâm lược, có

áp bức thì tất yếu phải có đấu tranh chống áp bức" như là một câu khái quát nội dung mà thực

ra lại không có nội dung Nó đã được chúng ta

coi như là một mệnh đề không cần phải giải thích, chứng minh, chỉ cần dién dịch, mô tả mà thôi Do đó chúng ta phải cố gắng tìm tư liệu để

mô tả, và đó có lẽ là nội dung tối thượng của

dòng lịch sử từ cận đại sang hiện đại

2 Trỏ lại hệ luận của Mác về sứ mạng lịch

sử của chủ nghĩa thực đân

Đã từ lâu chúng ta không chịu nhận rõ còn

có một vế khác nữa quan trọng trong hệ luận ở

tác phẩm "Những kết quả tương lai của sự thống trị của Anh ở Ấn Độ" của Mác Mác đã viết : "Người Anh sẽ phải hoàn thành hai sứ mệnh ở Ấn Độ : sứ mệnh phá hoại và sứ mệnh xây dựng Một mặt là phá hoại xã hội của châu

Ấ, và mặt khác là đặt cơ sở vật chất cho xã hội

phương Tây ở châu Á" (1)

Do chính là tổng luận hai mặt nội dung chính của chủ nghĩa tư bản phương Tây đối với phương Đông Trong toàn bộ giáo trình viết và

giảng dạy lịch sử trước đây, có lẽ chúng ta chỉ

chú trọng nhấn mạnh đến mặt phá hoại, lên án những mặt xấu xa của chủ nghĩa tư bản thực

dân phương Tây mà thôi Đơ là mặt cần thiết, nhưng "chủ nghĩa tuyệt đối hoá" này lại xa lạ với phương pháp luận khoa học nhìn nhận hai mặt về chủ nghĩa tư bản thực dân

Có một thời chúng ta cần phải tập hợp lực

lượng quần chúng để đánh đổ ách thống trị của bọn tư bản thực dân nên chúng ta đã lên án gay gắt chủ nghĩa thực dân Nhưng hàng trăm năm

Chúng ta cần phải

dưới ách thống trị của chủ nghĩa tư bản thực

dân, dù bị áp bức, bóc lột, kìm hãm, song chúng

ta cũng phải thừa nhận rằng chủ nghĩa tư bản

thực dân đã kích thích, vun trồng một xã hội

mới; đã đầu tư xây dựng, nâng cao sản xuất xã

hội và đã truyền bá cả tư tưởng tự do, dân chủ

nữa Đúng là trong mỗi bước tiến bộ, mỗi sự

thay đổi của xã hội, những người dân lao động

bản xứ đều phải chịu đựng mọi thứ xỉ nhục, mọi

sự khổ sở ; nhưng dù sao đó cũng là bước tiến

bộ, sự biến đổi của xã hội Trong hàng trăm năm

thống trị của chủ nghĩa tư bản thực dân, thời

gian chiến tranh không thể nào kéo dài hơn thời

gian hoà bình được Vì làm sao con người có thể

sống được khi ngày nào cũng có chiến tranh

Trái lại, con người cần phải có hoà bình để ổn

định cuộc sống, phát triển sản xuất

Các chuyên gia lịch sử thế giới chúng ta

chịu sự chỉ phối của quan điểm sùng bái quá tả,

nên chỉ chú ý đến đấu tranh giai cấp, đấu tranh

dân tộc, chiến tranh, và thường tô đậm những

trang sử này Làm như vậy chính chúng ta đã

thiếu thái độ khoa học, đơn giản hoá lịch sử

Cũng do nhận thức của chúng ta áp dụng

theo mô hình nhận thức chỉ có đấu tranh giai

cấp mà thôi nên chúng ta cũng cho rằng phong

trào giải phóng dân tộc chỉ là sự đấu tranh đối

diện quyết liệt Nhưng lịch sử đấu tranh dân tộc

lại diễn ra phong phú muôn màu muôn vẻ hơn

nhiều

Đó là các cuộc đấu tranh bảo vệ bản sắc dân

tộc, đấu tranh bảo vệ văn hoá, đấu tranh bảo vệ

ngôn ngữ, v.v Ví như ở Việt Nam có phong

trào đấu tranh đòi mở trường học, phát triển

văn hoá ; ở Indonesia có phong trào đấu tranh

đòi mở trường học cho nữ sinh quý tộc, phong

trào đấu tranh vì ngôn ngữ Bahasa ; ở Philip-

pine có phong trào đấu tranh đòi tôn trọng ngôn

ngữ Tagae vì ngôn ngữ này không được chú ý

đầy đủ

Về các cuộc đấu tranh chính trị đòi giành

quyền thành lập Quốc hội, Hội đồng Dân tộc ;

đấu tranh cho quyền lợi cộng đông, giành lấy

quyền dân tộc; trong các giáo trình lịch sử cũng

không được chúng ta đánh giá một cách đầy đủ,

81

đúng đán, thoả đáng, mà thường xem đấu tranh giành quyên thành lập Quốc hội, Hội đồng Dân tộc như là con đường thoả hiệp, yếu đuối, thậm

chí là nhu nhược, sai lầm, phản lại quyền lợi dân tộc nữa

Nội dung đấu tranh dân tộc về kinh tế,

những yếu tố tích cực của nhân tố tư bản chủ

nghĩa trong quá trÌnh hình thành, phát triển ý thức dân tộc tư sản hâu như không được chúng

ta giới thiệu, xem xét, đánh giá cho đúng mức Các đảng dân tộc tư sản ở nhiều quốc gia như

ở Philippine, Ấn Độ, Indonesia, Trung Quốc cũng không được chúng ta đánh giá bằng quan điểm lịch sử và đề cao đúng mức ý nghĩa của những nhân tố mới, tích cực trong các phong

trào đấu tranh giải phóng dân tộc này Y nghĩa

của việc xây dựng những con đường giao thông thuỷ, bộ, hàng không để vận chuyển, phát triển

kinh tế; việc xây dựng kinh tế đồn điền; v.v Ở các nước thuộc địa cũng đều không được chúng

ta chú ý đây đủ

3 Việc xem xét, đánh giá giai cấp phong kiến và triều đại phong kiến

Do chúng ta chỉ chú ý đến việc phân tích

giai cấp, việc sử dụng quan điểm giai cấp một cách máy móc, giáo điều nên chúng ta đã bị lệ thuộc quá nhiêu vào quan điểm giai cấp trong khi viết giáo trình lịch sử Thí dụ hầu như cứ là giai cấp phong kiến, địa chủ thì đều là phah

động, yếu hèn ; cứ là giai cấp công nhân, giai

cấp nông dân thì đều là tiến bộ ; mà ít khi đi vào

cụ thể, xem xét tính hai mặt của sự vật, của giai cấp, nhất là khi đứng trước mâu thuẫn giữa dân tộc với chủ nghĩa tư bản thực dân Thực ra lịch

sử phản ánh rất phong phú, phức tạp, nhiều màu nhiều vẻ ; và nếu như giai cấp phong kiến phải ký Hiệp ước thua thiệt, thậm chí phải chịu đầu hàng chủ nghĩa tư bản thực dân thì thường

là trong tình thế họ không thể nào chống nổi

lại chúng Tư tưởng chống đối lại sự xâm lược,

sự thống trị của ngoại bang vẫn luôn luôn tồn tại trong con người của giai cấp phong kiến, chứ

không phải đơn thuần họ chỉ biết đầu hàng,

phản bội lại dân tộc Thậm chí có nhiều phong

trào chống xâm lược của giai cấp phong kiến

mang tính chất anh hùng ca, nhưng chúng ta

cũng không chú ý nghiên cứu, truyền đạt lại

theo đúng tỉnh thần lịch sử, ví như Phụ chinh

Tôn Thất Thuyết, vua Hàm Nghĩ, vua Duy Tân

ở Việt Nam ; vua Aché ở Indonesia ; nhà Mãn

Thanh trong cuộc kháng chiến chống Pháp,

chống Nhật ở Trung Quốc ; dòng dõi Đại đế

Mogol Bahadua ở Ấn Độ v.v

Phạm trù nhân dân cũng luôn luôn biến đổi

theo từng thời kỳ lịch sử của công cuộc đấu

tranh và tư chất của từng nhân vật lịch sử cụ

thể Chúng ta không nên giản đơn hoá bộ mặt

lịch sử vốn rất phong phú, đa dạng, đầy bi kịch

lịch sử của con người Ngày nay khi lục lại nhiều

tài liệu của các triều đại phong kiến xưa, chúng

ta thấy có nhiều điều phản ánh sự thật là giai

cấp phong kiến cũng có tỉnh thần dân tộc Cách

nhìn nhận, phân tích cứng nhắc cho rằng giai

cấp phong kiến là xấu xa, phản động có 1é con

để lại nhiều di chứng nên đến cuộc Cải cách

ruộng đất vừa qua đã làm cho chúng ta phạm

sai lầm quá "tả" Về mặt nhận thức, việc sử

dụng quan điểm giai cấp một cách máy mớc,

giáo điều đó cũng làm cho chúng ta khó giải

thích được những hiện tượng chống thực dân

xâm lược khá phổ biến và quyết liệt của những

lãnh tụ lãnh đạo các phong trào chống thực dân

ban đầu đều là các trí thức phong kiến, các quan

lại phong kiến, thậm chí là các vua phong kiến

nữa như vua Aché ở Indonesia đã đấu tranh giữ

vững được nền độc lập của Vương quốc mình

đến tận cuối thé ky XIX

4 Vấn đề trí thức và vai trò của trí thức

trong phong trào dân tộc

Đây là một nội dung rất phong phú và có

nhiều yếu tố tích cực Đó là vai trò của trí thức

trong việc tiếp thu văn hoá, nâng cao nhận thức

của dân tộc

Thật vậy, chúng ta cần phải nhận rõ vai trò

của trí thức và sự hình thành đội ngũ trí thức

dân tộc Đó là những người mang trong minh

vốn văn hoá truyền thống của dân tộc và tiếp

thu được những tri thức mới của thời đại, họ trở

thành những người lãnh sứ mạng thức tỉnh dân tộc, từ thức tỉnh cải cách đến thức tỉnh cách

mạng Có hiểu rõ vấn đề này trên dòng phát triển của lịch sử dân tộc, chúng ta mới hiểu được một sự thật lịch sử là trong các phong trào dân tộc đều có vai trò tiên phong của các lãnh

tụ xuất thân từ quý tộc, trí thức, vì họ đã được bồi dưỡng tri thức đầy đủ để lãnh đạo các phong trào dân tộc của nước mình Hosé Ridan, Bonifacio, M Gandhi, J Nehru, Phan Chau Trinh, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh, v.v là những thí dụ cụ thể

Từ vấn đề này, chúng ta cũng hiểu được vai

trò của văn hoá, của lý luận và của nhận thức,

giá trị và sức mạnh của tư tưởng Những người trí thức của thế kỷ cách mạng mới là những người dùng ngọn đuốc trí tuệ để soi sáng thời đại Nhận thức được sức mạnh của quần chúng

đã làm cho những người trí thức lãnh đạo phong

tràogiải phóng dân tộc, đặc biệt là những người

trí thức nắm vững được và biết vận dụng một cách sáng tạo chủ nghía Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của nuớc mình, có khả năng tạo nên sức mạnh tổ chức kỳ diệu, tạo nên chiến thắng như ở Việt Nam, Trung Quốc Những gia tài văn hoá dân tộc cũng hội tụ trong các tầng lớp trí thức dân tộc này một cách mạnh mẽ, nồng đậm

5 Vấn đề đánh giá sự thành công của phong trào giải phóng dân tộc

Từ lâu nay chúng ta thường nhận định

rằng phong trào giải phóng dân tộc chỉ có thể giành được độc lập thực sự, được giải phóng

thực sự khi nó thông qua con đường đấu tranh quyết liệt do giai cấp vô sản lãnh đạo Kết luận này đã làm cho chúng ta khó khăn trả lời bạn

bè quốc tế Lịch sử đã từng chứng kiến các dân

tộc tuỳ theo điều kiện cụ thể của nước mình có

thể sáng tạo con đường đi của nước họ Không thé lấy mẫu hình của dân tộc mình bắt các dân tộc khác phải theo tiêu chí riêng đó Mác, Ănghen cũng từng căn dan chúng ta đừng rập khuôn, máy mớc, giáo điều, ý chí luận : " Chúng

ta tự sáng tạo ra lịch sử của chúng ta, nhưng

một là, sáng tạo với những tiền đề và trong

Chúng ta cần phải 83

những điều kiện hết sức xác định Hai là, lịch

sử đã diễn ra theo cái hướng là kết quả cuối

cùng luôn luôn phát sinh từ những sự xung đột

giữa nhiều ý chí cá nhân, mỗi ý chí cá nhân này

lại do nhiều điều kiện sinh sống đặc biệt tạo ra

Do đó có rất nhiều lực chống đối lẫn nhau, một

loạt vô tận những hình bình hành lực là những

cái tạo nên một hợp lực, tức là sự biến lịch sử" (2)

Cả triều sống cách mạng dâng lên một cách

mạnh mẽ sau năm 1945, cũng như các cuộc đấu

tranh giành được độc lập của các quốc gia ở các

châu lục với muôn màu muôn vẻ diễn ra trong

mấy thập kỷ vừa qua; tất cả đã cho phép chúng

ta điều chỉnh nhận thức lại hệ luận của chúng ta

Mọi con đường đi của các dân tộc bị áp bức

trên thế giới này đều hướng tới Độc lập, Tự do,

Hạnh phúc ; nhưng mỗi dân tộc lại căn cứ vào

những điều kiện lịch sử riêng của nước mình để

sáng tạo nên những con đường đi khác nhau đi

tới Độc lập, Tự do, Hạnh phúc Chúng ta không

nên cố chấp, vÌ nếu cố chấp trong biên soạn các

giáo trình lịch sử, chúng ta đã vô tình làm cho

các giáo trình lịch sử này trở thành đơn điệu,

mất đi vẻ đa dạng, phong phú vốn có của nó

Có lẽ cũng chính vì lẽ đó, chúng ta đã khó

khăn khi phải giải thích để các bạn bè châu Mỹ

La tỉnh hiểu khi chúng ta đưa ra kết luận : Việt

Nam là nước đột phá chọc thủng mắt xích đầu

tiên của chủ nghĩa thực dân trên thế giới (3)

Cách đánh giá chỉ xemnước mình, dân tộc

mình là tối ưu, là duy nhất, có lẽ đã hạn chế

tầm nhìn, thái độ thực sự cầu thị học hỏi của

chúng ta, nó cũng hoàn toàn xa lạ với nguyên

tắc khiêm tốn học hỏi của nhận thức khoa học

6.Về cuộc Cách mạng tháng Mười Nga và

Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa

Xô viết

Đây là vấn đề đánh giá về ý nghĩa, tầm

quan trọng của cuộc Cách mạng tháng Mười

Nga đối với phong trào giải phóng dân tộc, một

vấn đề vừa có tính khoa học vừa có tính chất

tâm lý phương Đông

Liên Xô là một thực thể lịch sử xuất hiện nhờ có cuộc Cách mạng tháng Mười Nga năm

1917 Ö nước ta hiện nay cũng đang có khuynh hướng muốn phủ nhận những tác động to lớn

do sự tồn tại trong 70 năm qua của Nhà nước

đầy sức mạnh và cũng đầy những khiếm khuyết này Về vấn đề sự xuất hiện, sự tồn tại cũng như

sự tiêu vong của Liên Xô sẽ còn là vấn đề cần phải tranh luận rất nhiều để có được những nhận thức đúng đán, khoa học Nhưng theo chúng tôi, chúng ta không được phép nghỉ ngờ rằng chính sự tồn tại của Nhà nước vô sản to lớn đầu tiên này trên thế giới đã cổ vũ cho phong trào giải phóng dân tộc và đã đóng góp, tạo nên sức mạnh để cho Phong trào phát triển một cách bão táp, giành tháng lợi vẻ vang Ấn Độ,

Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên, Indonesia

v.v giành được Độc lập, Tự do chính là nhờ có

sự giúp đỡ trực tiếp hay gián tiếp về vật chất cũng như về tỉnh thần của Liên Xô Chúng ta

là những người làm lịch sử nên càng cần phải

tôn trọng sự thật lịch sử Đó là đạo lý, đố là khoa

học Chúng ta cần xử lý một cách đúng đắn vấn

đề này

*

Nội dung của phong trào giải phóng dân tộc trong lịch sử thế giới thật phong phú, đa dạng Do đó những nhận thức của chúng ta về vấn đề này không thể một lần và trong một thời gian ngắn là có thể rõ ràng, đúng đắn ngay được Những ý kiến trên đây của chúng tôi muốn nêu lên là : Chúng ta cần phải giải phóng nhận thức của chúng ta đối với nội dung lịch sử của phong trào giải phóng dân tộc cho phù hợp với khoa học và với sự phát triển lịch sử

CHÚ THÍCH (1) Mác-Anghen- "Tuyển tap", tp I, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1970,

tr 426

(2) Mác - Anghen - "Tuyển tập”, tập II, Nxb Sự thật Hà Nội,

1970, tr 595-596

(3) Xem : Nguyễn Văn Hồng "Sử học nhìn lại để đôi mới chủ

đề và tư duy nghiên cứu" Nghiên cứu lịch sử số § (258),

tháng IX - X/ 1991, ur 44-45.