Quan hệ singapore trung quốc từ 1990 đến 2010 57

( BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH QUAN HỆ SINGAP ORE TRUNG QUỐC TỪ 1990 ĐẾN 2010 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ NGHỆ AN BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH QUAN HỆ SINGAPORE TRUNG QUỐC TỪ 1990 ĐẾN 2010 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ NGHỆ AN 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH QUAN HỆ SINGAPORE TRUNG QUỐC TỪ 1990 ĐẾN 2010 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ NGHỆ AN 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH QUAN HỆ SINGAPORE TRUNG QUỐC TỪ 1990 ĐẾN 2010 LUẬN ÁN.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

QUAN HỆ SINGAPORE - TRUNG QUỐC

TỪ 1990 ĐẾN 2010

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

NGHỆ AN

-93

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

QUAN HỆ SINGAPORE - TRUNG QUỐC

TỪ 1990 ĐẾN 2010

Chuyên ngành: Lịch sử thế giới

Mã số: 62 22 03 11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

NGHỆ AN

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Nguồn tài liệu 4

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận án 5

7 Bố cục của luận án 5

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6

1 1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 6

1 2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 7

1 2 1 Tình hình nghiên cứu ở Singapore 7

1 2 2 Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc 13

1 2 3 Tình hình nghiên cứu ở một số nước khác trên thế giới 17

1 3 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết 21

Chương 2 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ SINGAPORE - TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1990 ĐẾN NĂM 2010 24

2 1 Nhân tố quốc tế 24

2 1 1 Bối cảnh quốc tế 24

2 1 2 Tình hình khu vực 26

2 2 Nhân tố địa lý, văn hóa và lịch sử 29

2 2 1 Nhân tố địa - kinh tế, địa - văn hóa 29

2 2 2 Quan hệ Singapore - Trung Quốc trước năm 1990 34

2 3 Tình hình Singapore 37

2 3 1 Sự phát triển kinh tế và tình hình chính trị - xã hội 37

2 3 2 Chính sách đối ngoại 39

2 3 3 Vai trò của Lý Quang Diệu 41

2 4 1 Sự trỗi dậy kinh tế và cải cách chính trị 44

2 4 2 Chính sách đối ngoại 46

Tiểu kết chương 2 50

Chương 3 QUAN HỆ SINGAPORE - TRUNG QUỐC TRONG CÁC LĨNH VỰC TỪ NĂM 1990 ĐẾN NĂM 2010 52

3 1 Quan hệ chính trị- ngoại giao và quốc phòng - an ninh 52

3 1 1 Chính trị - ngoại giao 52

3 1 2 Quốc phòng - an ninh 59

3 2 Quan hệ kinh tế 62

3 2 1 Thương mại 62

3 2 2 Đầu tư 70

3 3 Một số lĩnh vực quan hệ khác 83

3 3 1 Văn hóa 83

3 3 2 Khoa học - kỹ thuật 87

3 3 3 Giáo dục và đào tạo 88

3 3 4 Du lịch 92

3 3 5 Xuất khẩu lao động 95

Tiểu kết chương 3 97

Chương 4 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ SINGAPORE -TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1990 ĐẾN NĂM 2010 99

4 1 Thành tựu và hạn chế 99

4 1 1 Thành tựu 99

4 1 2 Hạn chế 106

4 2 Đặc điểm của quan hệ Singapore - Trung Quốc 112

4 2 1 Quan hệ hai nước mang tính thực dụng cao và khá linh hoạt 112

4 2 2 Quan hệ hai nước chịu anh hưởng của nhân tố người Hoa 116

4 2 3 Quan hệ hai nước thể hiện rõ vai trò chủ động của Chính phủ Singapore 118

4 2 4 Quan hệ hai nước mang tính bổ sung nhiều hơn cạnh tranh, nhất là trên lĩnh vực kinh tế 120

4 3 1 Đối với Singapore 122

4 3 2 Đối với Trung Quốc 126

4 3 3 Tác động đối với khu vực Đông Nam Á và Việt Nam 129

KẾT LUẬN 134

TÀI LIỆU THAM KHẢO 138

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 150 PHỤ LỤC

TrangBảng 1:

APEC Asia-Pacific Economic

Cooperation

Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á Thái Bình Dương

ASEAN Association of Southeast Asian

Nations

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

CSFTA China - Singapore Free Trade

Agreement

Hiệp định thương mại tự do TrungQuốc - Singapore

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoàiGDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nộiIMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tếJCBC Joint Council for Bilateral

Cooperation

Hội đồng hợp tác song phương

NTU Nanyang Technlogical University Đại học Công nghệ NanYangNAFTA North American Free Trade

Organization

Tổ chức Hợp tác Thượng Hải

SIP Suzhou Industrial Park Khu Công nghiệp Tô Châu

WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1 1 Trong giai đoạn hội nhập quốc tế hiện nay, việc xích lại gần nhau của cácquốc gia, dân tộc, khu vực và vùng lãnh thổ để cùng hợp tác và phát triển trở thànhmột trong những xu thế chủ yếu trong quan hệ quốc tế Trong bối cảnh ấy, mọiquốc gia trên thế giới đều chủ trương đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ nhằmtận dụng ngoại lực, phục vụ cho chiến lược phát triển đất nước Chính vì lẽ đó,nghiên cứu lịch sử quan hệ giữa các quốc gia đã và đang là vấn đề hấp dẫn, thu hút

sự quan tâm của các nhà khoa học trong và ngoài nước Nghiên cứu về quan hệ giữaCộng hòa Singapore và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cũng nằm trong xu thế đó

1 2 Singapore là quốc đảo nhỏ bé về diện tích, nghèo về tài nguyên và thiếunhân lực, song lại sở hữu vị trí địa chiến lược đặc thù trong an ninh khu vực và giaothương quốc tế Singapore lại là “con rồng Châu Á”, là quốc gia đứng trong hàngngũ các nước phát triển, có công nghệ kỹ thuật cao, có nguồn tài chính dồi dào, cókinh nghiệm trong xây dựng và phát triển kinh tế Từ những đặc thù riêng, quá trìnhxây dựng và phát triển của Singapore phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố bên ngoài Quan hệ đối ngoại trở thành một trong những phương thức tối quan trọng đối với sựsống còn của Singapore Trên thực tế, Singapore đã triệt để theo đuổi chính sách đốingoại mở cửa, hội nhập và mang tính thực dụng trong mọi tình huống

Trung Quốc là quốc gia có diện tích rộng lớn, tài nguyên phong phú, nơi có sẵnđội ngũ nhân công giá rẻ đông đảo Trung Quốc cũng là cường quốc đang trỗi dậy, là

“công xưởng của thế giới”, là thị trường thương mại khổng lồ, nơi thu hút sự chú ýđặc biệt của các nhà đầu tư nước ngoài, trong đó có Singapore Cùng với sự trỗi dậy

về kinh tế, Trung Quốc tăng cường ảnh hưởng chính trị - kinh tế của mình một cáchmạnh mẽ ra bên ngoài, trước hết là mở rộng sự ảnh hưởng xuống Đông Nam Á Singapore và Trung Quốc có nhiều nét tương đồng về chủng tộc, ngôn ngữ vàvăn hóa với cộng đồng người gốc Hoa chiếm ¾ dân số Singapore [24; tr26] Tronglịch sử, quan hệ giữa vùng đất Singapore ngày nay với Trung Quốc có nhiều nét đặcthù Cũng từ nhân tố Người Hoa đông đảo mà Singapore từng bị các quốc gia láng

giềng nghi ngờ là “con ngựa thành Troy” của Bắc Kinh ở Đông Nam Á Vì vậy,

ngày 3/10/1990, Singapore trở thành nước Đông Nam Á cuối cùng chính thức thiếtlập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc

Từ sự tương đồng và khác biệt cũng như nhu cầu hợp tác của cả Singaporelẫn Trung Quốc đã đặt ra vấn đề cần được giải thích rõ: mục tiêu hướng tới của

Singapore và Trung Quốc trong mối quan hệ này là gì? Một nước nhỏ như Singapore,làm cách nào để đồng thời bảo vệ nền độc lập, lại có thể tận dụng để khai thác tối đalợi ích từ một nước lớn đang phát triển mạnh mẽ như Trung Quốc? Về phía TrungQuốc được lợi gì khi quan hệ với Singapore? Bản chất quan hệ Singapore - TrungQuốc trong 20 năm kể từ thời điểm thiết lập quan hệ đối ngoại là gì? Quan hệ này cónội dung và đặc điểm như thế nào? Người Hoa vai trò gì trong quan hệ hai nước?Việt Nam chúng ta chịu tác động như thế nào từ mối quan hệ này?

Từ những vấn đề đặt ra đó, nghiên cứu quan hệ Singapore - Trung Quốc từnăm 1990 đến năm 2010 không chỉ góp phần hiểu rõ hơn xu hướng vận động

trong chính sách đối ngoại của hai nước sau Chiến tranh Lạnh, quan trọng hơn,

việc làm này góp phần nhận diện rõ nét nội dung, tính chất, đặc điểm và tác độngcủa cặp quan hệ giữa một nước nhỏ với một nước lớn khổng lồ, đầy tiềm năng vàtham vọng

1 3 Việt Nam và Singapore là hai quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, cùng làthành viên khối ASEAN Nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội cũng như quan hệngoại giao của nhau là một việc làm có ý nghĩa khoa học và thực tiễn Ở Việt Namhiện nay, nghiên cứu về Singapore chưa nhiều, mới chỉ dừng lại ở một số công trình

đề cập đến những thành công của Singapore trong vấn đề xây dựng, phát triển kinh tế

- xã hội, quan hệ Việt Nam - Singapore…, nghiên cứu về quan hệ Singapore - TrungQuốc gần như bỏ ngỏ Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam có quan hệ gần gũi với cảSingapore và Trung Quốc, đi sâu tìm hiểu quan hệ giữa hai nước nhằm rút ra nhữngkinh nghiệm bổ ích về đường lối đối ngoại, đồng thời góp phần khỏa lấp khoảngtrống nghiên cứu về lịch sử Singapore ở Việt Nam hiện nay

Xuất phát từ những ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, chúng tôi quyết

định lựa chọn đề tài “Quan hệ Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010” để làm

luận án Tiến sĩ khoa học Lịch sử

2 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở khảo cứu nguồn tài liệu tin cậy, Luận án tập trung làm rõ sự pháttriển của mối quan hệ Singapore - Trung Quốc trong hai mươi năm kể từ thời điểmhai nước tuyên bố thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức đến năm 2010, trên các

lĩnh vực: chính trị - ngoại giao, an ninh - quốc phòng, thương mại và đầu tư và một

số lĩnh vực khác Từ đó, Luận án đánh giá thực chất, rút ra những đặc điểm và tácđộng của chúng

3 Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu

3 1 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình vận động và phát triển của quan hệ giữa Cộng hòa Singapore vàCộng hòa nhân dân Trung Hoa từ năm 1990 đến 2010

2 2 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian, Luận án tập trung nghiên cứu quan hệ giữa Cộng hòa Singapore

và Cộng hòa nhân dân Trung Hoa từ năm 1990 đến năm 2010 Sở dĩ chúng tôi lấymốc 1990 (cụ thể là ngày 3/10/1990) làm mốc mở đầu nghiên cứu quan hệ Singapore

- Trung Quốc vì đây là thời điểm hai nước tuyên bố thiết lập quan hệ ngoại giaochính thức Tuy nhiên, để có cái nhìn tổng thể và toàn diện, chúng tôi có đề cập mộtcách khái quát về quan hệ Singapore - Trung Quốc trước năm 1990 Năm 2010 đượcchọn làm mốc kết thúc nhân kỷ niệm 20 năm thiết lập quan hệ ngoại giao và bằngchuyến thăm của Phó Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương Trung QuốcTập Cận Bình thăm Singapore từ ngày 14 đến ngày 16/11/2010

Về không gian và tên gọi:“Quan hệ Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010”

hiểu một cách trọn vẹn là quan hệ giữa nước Cộng hòa Singapore và nước Cộng hòaNhân dân Trung Hoa Trong luận án, chúng tôi gọi tắt Cộng hòa Singapore là

Singapore và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là Trung Quốc Luận án chỉ tập trungnghiên cứu quan hệ Singapore với Trung Quốc (Trung Quốc lục địa, không baogồm Hong Kong và Ma Cao) trong khuôn khổ quan hệ song phương, quan hệ theo

cơ chế đa phương không nằm trong phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề cơ bản sau:

- Những nhân tố tác động đến quan hệ Singapore - Trung Quốc từ năm 1990đến năm 2010

Quan hệ song phương Singapore Trung Quốc trên các mặt: Chính trị

-ngoại giao, quốc phòng – an ninh; Quan hệ hợp tác kinh tế (thương mại và đầu tư)

và một số lĩnh vực quan hệ khác (bao gồm: văn hóa, giáo dục đào tạo, du lịch, xuấtkhẩu lao động, khoa học - kỹ thuật) Những nội dung khác không thuộc phạm vinghiên cứu của luận án

Quan hệ giữa hai nước là mối quan hệ hai chiều, có tác động qua lại Tuynhiên, với mong muốn làm sáng tỏ tính đặc thù trong quan hệ của Singapore vớiTrung Quốc, chúng tôi dành dung lượng nhiều hơn đối với chủ thể Singapore

3 3 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

- Làm rõ vai trò, vị trí, mức độ của các nhân tố tác động đến sự vận động, phát

triển của quan hệ Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010

- Làm rõ quá trình phát triển và nội dung của quan hệ giữa Singapore và TrungQuốc từ 1990 đến 2010 thông qua việc đi sâu phân tích các lĩnh vực hợp tác cụ thể

- Rút ra những nhận xét về thành tựu, hạn chế, chỉ rõ những đặc điểm riêng,đánh giá tác động quan hệ Singapore - Trung Quốc đối với một số chủ thể

4 Nguồn tài liệu

Nguồn tài liệu được sử dụng trong luận án bao gồm:

- Tài liệu gốc

Để thực hiện đề tài, chúng tôi khai thác và sử dụng các văn bản, văn kiệnngoại giao của Chính phủ Singapore và Trung Quốc có liên quan đến quan hệ hainước như: Hiệp định hợp tác, tuyên bố chung, thông cáo báo chí nhân các chuyếnthăm lẫn nhau giữa lãnh đạo cấp cao hai nước Chúng tôi cũng tiếp cận và khai tháccác nguồn tài liệu thống kê, lưu trữ của chính phủ Singapore và Trung Quốc có liênquan đến đề tài luận án Đây là nguồn tư liệu chính thống, cung cấp những thông tin

có cơ sở, số liệu thống kê chính xác, đáng tin cậy, là căn cứ chân thực để chúng tôitiếp cận nghiên cứu vấn đề này

Tài liệu tham khảo:

Trong quá trình triển khai luận án, chúng tôi đã tiếp cận các công trình chuyênkhảo của các học giả trong và ngoài nước có nội dung đề cập trực tiếp quan hệSingapore - Trung Quốc Bên cạnh đó, chúng tôi còn khai thác một số bài viết đăngtrong kỷ yếu các hội thảo khoa học hay được đăng tải trên các tạp chí nghiên cứuchuyên ngành, các luận văn, luận án, báo chí chính thống định kỳ và một số trangwebsite uy tín trong và ngoài nước có nội dung liên quan đến quan hệ Singapore -Trung Quốc

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

- Đây là đề tài nghiên cứu thuộc phạm trù lịch sử quan hệ quốc tế nên cáchtiếp cận hệ thống cấu trúc giúp chúng tôi xây dựng nên khung phân tích Ngoài ra,trong phạm vi nhất định, chúng tôi có sử dụng một số lý thuyết thuộc chuyên ngành

quan hệ quốc tế trong quá trình nghiên cứu để làm rõ sự vận động của quan hệ

Singapore - Trung Quốc trong những năm 1990 đến 2010

- Phương pháp chủ yếu được sử dụng trong quá trình nghiên cứu là phươngpháp lịch sử và phương pháp logic Với các phương pháp này, quan hệ Singapore -Trung Quốc sẽ được tái hiện thông qua việc phân tích các sự kiện cụ thể, qua từngthời kỳ một cách logic và có tính liên kết Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sử dụngphối kết hợp một số phương pháp liên ngành như tổng hợp, thống kê, phân tích, đốichiếu, so sánh để giải quyết các vấn đề đặt ra

6 Đóng góp của luận án

- Luận án giới thiệu một cách tương đối đầy đủ về tình hình nghiên cứu có liênquan đến nội dung “quan hệ Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010” theo phânvùng địa lý

Làm rõ các nhân tố cơ bản tác động đến quan hệ song phương Singapore Trung Quốc

Luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu tương đối có hệ thống

và toàn diện về quan hệ Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010 trên các lĩnhvực: chính trị, ngoại giao, an ninh, quân sự, kinh tế đến văn hóa xã hội trong haithập niên đầu sau Chiến tranh Lạnh

- Từ việc nghiên cứu thực trạng của mối quan hệ song phương trên, Luận án đãđánh giá thành tựu, rút ra đặc điểm và tác động của mối quan hệ này với các chủ thể

- Luận án góp phần bổ sung thêm vào hệ thống tư liệu và lập luận khoa họcđối với việc nghiên cứu và giảng dạy về lịch sử quan hệ quốc tế ở Đông Á, ĐôngNam Á nói chung và quan hệ Singapore - Trung Quốc nói riêng trong hai thập kỷsau Chiến tranh Lạnh

Quan hệ Singapore - Trung Quốc trong các lĩnh vực từ năm 1990đến năm 2010

Một số nhận xét về quan hệ Singapore - Trung Quốc từ năm

1990 đến năm 2010

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1 1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Từ đầu thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam

có xu hướng quan tâm hơn trong việc nghiên cứu lịch sử các nước khu vực ĐôngNam Á , trong đó có Singapore Tuy nhiên, hướng nghiên cứu tập trung chủ yếuvào mô hình phát triển kinh tế, về cộng đồng người Hoa ở Singapore và quan hệViệt Nam - Singapore Những nghiên cứu có nội dung ít nhiều đề cập trực tiếp đếnquan hệ Singapore - Trung Quốc dừng lại ở một số công trình chính sau:

Bài viết “Quan hệ kinh tế Trung Quốc - Singapore từ sau khi hai nước chính

thức thiết lập quan hệ ngoại giao với nhau (1990 - 2000)” của tác giả Trần Độ,

đăng tải trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 5/2001 đã khái quát quan hệ hainước trước năm 1990 Trên cơ sở đó, tác giả trình bày sơ lược về quan hệ chính trị,

đề cập đến các nhân tố mới trong quan hệ Singapore - Trung Quốc và đi sâu tìmhiểu quan hệ kinh tế giữa hai nước từ năm 1990 đến năm 2000 trên cả hai phươngdiện chính là quan hệ thương mại và quan hệ đầu tư Bằng những con số thống kê

cụ thể, tác giả phác thảo cơ bản những nét chính trong quan hệ kinh tế và khẳng

định: “Quan hệ kinh tế Trung Quốc - Singapore đã có quy mô tương đối khá, đạt

thành tựu to lớn, tiềm lực hợp tác kinh tế Trung Quốc - Singapore vẫn còn rất nhiều, cần có cơ chế và biện pháp phù hợp để khai thác và phát huy” [7; tr18]

Cuốn sách “Singapore, đặc thù và giải pháp”của PGS TS Dương Văn Quảng,

Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia (2007), đã chỉ ra những điểm đặc thù đất nướcSingapore với những thuận lợi và khó khăn; phân tích các giải pháp mà Chính phủ

áp dụng nhằm đáp ứng điều kiện đặc thù trên để phát huy lợi thế, khắc phục bất lợi,khiếm khuyết phục vụ mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước trở thành một quốcgia có vị thế ở Đông Nam Á Chương 7 cuốn sách bàn về quan hệ Singapore -Trung Quốc với 3 nội dung quan trọng: Quan hệ giữa Singapore - Trung Quốc trướckhi chính thức được thiết lập; Singapore với vấn đề Đài Loan; Quan hệ Singapore -Trung Quốc từ khi Trung Quốc cải cách kinh tế Tác giả đã làm rõ quá trình TrungQuốc học tập Singapore những kinh nghiệm về phát triển kinh tế, về quản lý, đề cậpkhá rõ những vấn đề trọng yếu nhất trong quan hệ kinh tế hai nước và sự điều chỉnhquan hệ giữa hai nước trong tình hình mới Về thời gian, chương sách nghiên cứu

dừng lại ở năm 2005 Nhìn chung, nghiên cứu này mang tính chất đặt vấn đề, chưa

có sự hệ thống hóa, phân tích và đánh giá sâu Mặc dầu vậy, công trình đã cung cấpcho chúng tôi khá nhiều tư liệu quý khi nghiên cứu về mối quan hệ này

Liên quan đến vấn đề luận án quan tâm còn có một số nghiên cứu như: Luận

án Tiến sĩ: “Vai trò người Hoa trong sự phát triển của Trung Quốc từ 1978 đến

2005” của Đỗ Ngọc Toàn bảo vệ năm 2009 tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á cũng

đã đề cập đến vấn đề dưới góc độ quan hệ và tác động của người Hoa Singapore đốivới Trung Quốc Tác giả khai thác hai lĩnh vực quan trọng trong quan hệ songphương bao gồm quan hệ kinh tế và quan hệ văn hóa Những kết quả nghiên cứucủa tác giả đã được chúng tôi kế thừa khi triển khai đề tài

Ngoài ra, một số vấn đề có liên quan đến quan hệ Singapore - Trung Quốcđược đề cập đến trong các công trình nghiên cứu về Singapore nói chung, về chínhsách đối ngoại và về người Hoa ở Singapore Trong số đó, một số công trình có đề

cập về Singapore và quan hệ Singapore - Trung Quốc như: Trần Khánh (1993), “Vị

trí Singapore trong hợp tác kinh tế quốc tế” (in trong cuốn Đông Nam Á trên đường phát triển); Trần Khánh (2003), “Vị trí Singapore trong ASEAN” (Chuyên đề của

đề tài cấp Nhà nước Độc lập “Liên kết ASEAN trong thập niên đầu thế kỷ XXI”); Châu Thị Hải (1998), Vị trí kinh tế người Hoa ở các nước ASEAN, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 3; Dương Văn Quảng, “Về chính sách đối ngoại độc lập tự

chủ và năng động của Singapore”, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế số 3/2007… Về cơ

bản, các công trình trên ít nhiều có nội dung liên quan đến quan hệ Singapore Trung Quốc Đây là nguồn tư liệu có thể sử dụng, giúp chúng tôi định hình góc nhìntổng thể và sâu sắc hơn vấn đề mà đề tài đặt ra

-Nhìn chung, ở Việt Nam, nghiên cứu về quan hệ Singapore - Trung Quốc cònrất khiêm tốn Các công trình đã công bố chủ yếu viết về điều kiện đặc thù củaSingapore, giải thích những nguyên nhân thành công của nước này trong phát triểnkinh tế, chưa đi sâu nghiên cứu quan hệ giữa Singapore với các đối tác bên ngoài,đặc biệt là với Trung Quốc

1 2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

1 2 1 Tình hình nghiên cứu ở Singapore

Quan hệ với Trung Quốc có vị trí quan trọng trong quan hệ đối ngoại củaSingapore Vì vậy, các nhà khoa học Singapore đã có khá nhiều công trình nghiêncứu về vấn đề này

Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Singapore, có thể điểm qua một số

công trình tiêu biểu như: "Rising Dragon, Crouching Tigers? Comparing the

Foreign Policy Responses of Malaysia and Singapore Toward a Re-emerging China, 1990 - 2005" của tác giả Kuik Cheng - Chwee, Lee Research, Biblio Asia

Vol 3 No4 (2008); "Singapore and Southeast Asia in a Fast changing Landscape:

Coping with the Rise of China and India" của tác giả Amitav Acharya in trong cuốn

“Singapore’s foreign policy: the search for regional order” Nhà xuất bản World

Scientific năm 2007; “Between rising powers China, Singapore and India” của tác

giả Asad Latif do Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (Singapore) xuất bản năm 2007

Về cơ bản, các công trình trên làm rõ chính sách đối ngoại của Singaporetrong bối cảnh Trung Quốc trỗi dậy với tham vọng hướng tới mở rộng hơn nữaphạm vi ảnh hưởng ở Đông Nam Á, bước đầu đã khẳng định, chính sách đối ngoạicủa Singapore đối với Trung Quốc nhằm cân bằng giữa các sức mạnh trong khuvực Do tập trung nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Singapore, cho nên nộidung quan hệ Singapore - Trung Quốc trong các công trình kể trên chỉ được đề cậpkhái quát Mặc dầu vậy, đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích giúp chúng tôitrong việc đi sâu tìm hiểu và đánh giá tổng thể về chính sách của Singapore đối vớiTrung Quốc từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay

Nghiên cứu chung về quan hệ Singapore - Trung Quốc từ năm 1990 đến

2010, Giáo sư John Wong và Lye Liang Fook đã có bài viết "20 Years of China

-Singapore: Diplomatic Relations: An Assessment", Viện Nghiên cứu Đông Á

Singapore, năm 2012 Bài viết có tính chất tổng kết quan hệ hai nước vào thời điểm

kỷ niệm 20 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Thông qua các sự kiện có chọn lọc,tác giả đã phục dựng bức tranh quan hệ hợp tác giữa hai nước, khẳng định sự tiếntriển có tính liên tục, ngày càng sâu rộng của mối quan hệ trên Các tác giả cho

rằng, “Quan hệ song phương Singapore - Trung Quốc được thể hiện ở nhiều cấp độ

khác nhau, từ quan hệ giữa chính phủ với chính phủ, quan hệ giữa các nhà lãnh đạo cấp cao và quan hệ ngoại giao nhân dân” [125] Tuy nhiên, bài viết chỉ dừng

lại ở việc hệ thống hóa các sự kiện, chưa đi sâu phân tích và đánh giá tổng thể vềmối quan hệ song phương khá đặc biệt này

Nghiên cứu về quan hệ an ninh - quốc phòng Singapore - Trung Quốc phải kể

đến: “Singapore’s reaction to rising China: Deep engagement and strategic

adjustment” của tác giả Evelyn Goh, Viện Nghiên cứu Chiến lược và quốc phòng,

Đại học Nanyang xuất bản 2004; “A Formal Sino - Singapore Defense Relation:

Myth or realyty?”, Luận văn Thạc sỹ về nghệ thuật quân sự và chiến lược của tác

giả Maj Kelvin Koh Chi Wee, Đại học Quốc gia Singapore (1997); CPT Cai Dexian

với bài viết “Hedging for Maximum Flexibility: Singapore's Pragmatic Approach

to Security Relations with the US and China", Tạp chí Pointer, Vol 39 số 2 Các

công trình trên đã làm rõ tham vọng mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc cũng nhưtác động của chúng đối với lợi ích chiến lược của Singapore Các học giả cho rằng,phản ứng của Singapore trước sự trỗi dậy của Trung Quốc bị chi phối bởi yếu tốkinh tế Điều này có tác động đến cách tiếp cận của Singapore trong quan hệ vớiTrung Quốc Các nghiên cứu đề cập rõ, Singapore chủ động trong việc để TrungQuốc “tham gia sâu” thông qua ngoại giao song phương, trao đổi, hợp tác kinh tế,cũng như thông qua các tổ chức đa phương khu vực Mặt khác, Singapore đã xâydựng sức mạnh quân sự của mình, tăng cường quan hệ an ninh với Mỹ Đây là

phương thức nhằm cân bằng quyền lực và bảo đảm vị trí của nước này ở khu vựccũng như sự độc lập trong quan hệ với Trung Quốc

Quan hệ kinh tế giữa hai nước là nội dung mà các nhà nghiên cứu Singapore có

số lượng lớn các bài viết Những nghiên cứu chung về hợp tác kinh tế phải kể đến

như: Henry Wai - Chung Yeung, “The Political Economy of Singaporean Investments

in China” (Tài liệu số 22, Viện Nghiên cứu Đông Á, Đại học Quốc gia Singapore,

1999); Các bài viết của nhiều tác giả trong cuốn “Advancing Singapore - China

Economic Relations” Saw Swee - Hock, John Wong đồng chủ biên, Viện Nghiên cứu

Đông Nam Á Singapore (2014) Những nghiên cứu trên làm rõ sự phát triển nhanh

và liên tục của quan hệ kinh tế Singapore - Trung Quốc sau năm 1990, đi sâu thảoluận về cơ chế, khuôn khổ, cách thức liên kết kinh tế, về thực trạng hợp tác tại một số

dự án quan trọng, về quan hệ đầu tư, tài chính, thương mại giữa hai nước Đặc biệt,tác giả Henry Wai - Chung Yeung đã khắc họa rõ nét về sự liên kết của Chính phủSingapore và các địa phương của Trung Quốc trong hợp tác đầu tư Các cơ hội, tháchthức trong hợp tác kinh tế ở hai nước cũng được các tác giả nghiên cứu và xem xét Lĩnh vực hợp tác đầu tư giữa hai nước được các học giả Singapore đã đề cập ở

các công trình như: Yunhua Liu, Facing the challenge of rising China: Singapore’s

responses (2007); Luận văn Thạc sĩ của Han Minli, bảo vệ tại Đại học Quốc gia

Singapore năm 2008: ‘The China - Singapore Suzhou Industrial Park’: Can he

Singapore Model of Development be Exported? What Worked, What Didn’t, and

Why” Các nghiên cứu trên dựng lại bức tranh khái quát về đầu tư Singapore

-Trung Quốc trong thời gian 20 năm sau khi thiết lập quan hệ ngoại giao Đáng lưu

ý, nội dung đầu tư của Singapore ở Trung Quốc được trình bày khá rõ Một số bàiviết đã phân tích và chỉ ra những nhu cầu hợp tác đầu tư giữa hai nước, vị trí củađầu tư trong quan hệ kinh tế nói riêng và quan hệ song phương nói chung Các mặttích cực và hạn chế trong quan hệ đầu tư cũng bước đầu được đặt ra Bên cạnh đó,một số công trình còn đi sâu nghiên cứu những dự án đầu tư tiêu biểu giữa hai nước

ở Tô Châu, Thiên Tân, tìm hiểu cơ cấu, tổ chức, hoạt động, vị trí, vai trò của các dự

án này đối với quan hệ hợp tác kinh tế hai nước

Nghiên cứu quan hệ đầu tư của Singapore vào Trung Quốc cũng được phản

ánh khá sâu trong cuốn “Advancing Singapore - China Economic Relations” do

Saw Swee - Hock và John Wong đồng chủ biên Với số lượng bảng biểu và số liệuthống kê cập nhật, tác giả đã phân tích xu hướng đầu tư ở từng giai đoạn, về cơ cấu

và địa bàn đầu tư, những thành công và hạn chế, triển vọng của quan hệ đầu tư hainước Các tác giả Singapore đã khẳng định, quan hệ đầu tư Singapore - Trung Quốc

là lĩnh vực có vị trí quan trọng nhất trong quan hệ hai nước Các bài viết trên đãcung cấp cho chúng tôi những cơ sở quan trọng để có thể nghiên cứu sâu hơn vềquan hệ đầu tư Singapore - Trung Quốc giai đoạn 1990 - 2010

Trong cuốn sách này, đầu tư của Trung Quốc ở Singapore cũng đã được đề cập trong các bài viết như: “China's Foreign Direct Investment in Singapore since

the 2000s”, của tác giả Yao Jielu và bài viết Evolution of Singapore - China

Economic Relations, của tác giả Saw Swee Hock Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu về

vấn đề này dừng lại ở việc khai thác những nét cơ bản và thống kê các lĩnh vực đầu

tư từ Trung Quốc sang Singapore từ sau năm 2000

Qua tiếp cận và phân tích các nguồn tài liệu, chúng tôi nhận thấy, các côngtrình nghiên cứu ở Singapore chưa quan tâm nhiều đến yếu tố người Hoa trong quan

hệ Singapore - Trung Quốc Hơn nữa, vai trò chủ động của chính phủ Singaporetrong quan hệ đầu tư nói chung và quan hệ kinh tế giữa hai nước, một đặc điểm rấtquan trọng cần lưu ý khi nghiên cứu về cặp quan hệ này cũng chưa được các tác giả

đề cập nhiều Đây là những vấn đề chúng tôi nhận thấy rất cần phải đi sâu phân tích,kiến giải một cách thỏa đáng

Bên cạnh đó, những nội dung đề cập đến đầu tư của Trung Quốc ở Singaporechưa được các nhà nghiên cứu Singapore quan tâm làm rõ Về mặt nhận thức, trên

cơ sở khảo sát tài liệu từ cả hai phía, chúng tôi cho rằng, hoạt động đầu t ư củaTrung Quốc ở Singapore diễn ra sớm hơn thời điểm năm 2000 Việc khảo cứu sâuhơn quá trình hoạt động đầu tư của Trung Quốc ở Singapore từ sau khi thiết lậpquan hệ ngoại giao là một việc làm cần thiết nhằm hướng tới nhìn nhận, đánh giávấn đề một cách tổng thể, toàn diện, trong tác động qua lại, đa chiều và nhữngchuyển biến cơ bản trong quan hệ đầu tư giữa hai nước từ năm 1990 đến nay

Các học giả Singapore cũng đã công bố nhiều nghiên cứu về quan hệ thương

mại Singapore Trung Quốc, ví dụ như: Sree Kumar, Sharon Siddique, Yuwa

-Wong, “Mind the gaps: Singapore Business in China” Viện Nghiên cứu Đông Nam

Á Singapore xuất bản năm 2005, “Trading Networks of Chinese Entrepreneurs in

Singapore” của các tác giả Thomas Menkhoff, Chalmer E Labig đăng trên Journal

of Social Issues in Southeast Asia, Vol 11, No 1 số tháng 4/1996; “Singapore China Trade and CSFTA” của Chen Wen và Zhai Baiquan in trong cuốn

-“Advancing Singapore - China Economic Relations”…Những nghiên cứu trên đã

góp phần dựng lại tiến trình phát triển quan hệ thương mại Singapore - Trung Quốctrong tác động của bối cảnh toàn cầu hoá, khu vực hóa cũng như nhu cầu hợp táckinh tế từ cả hai bên, bước đầu đưa ra những nhận xét, đánh giá về tỷ trọng, về cơcấu hàng hóa trao đổi, về thị trường thương mại, sự bổ sung cũng như cạnh tranhlẫn nhau giữa hai nước Các cơ hội và thách thức trong quan hệ thương mại songphương cũng được các tác giả đưa ra xem xét Đặc biệt, các tác giả đã làm rõ quátrình đàm phán và xây dựng khu vực mậu dịch tự do Singapore - Trung Quốc,những tác động của nó Ngoài ra, các tác giả còn bàn đến các biện pháp, bài học vàkinh nghiệm của cả Singapore và Trung Quốc trong việc khai thác thị trườngthương mại lẫn nhau

Tuy nhiên, những nghiên cứu của các học giả Singapore mà chúng tôi đượctiếp cận nghiên cứu sâu về một số yếu tố đặc trưng tác động đến quan hệ thươngmại hai chiều Cũng vì lẽ đó, nguyên nhân chênh lệch trong cán cân thương mạisong phương chưa được lý giải Chúng tôi cho rằng, nếu như phân tích rõ nhữngnhân tố kể trên sẽ tạo cơ sở để kiến giải những chênh lệch cán cân thương mạiSingapore - Trung Quốc trong sự tương tác và mối quan hệ với các lĩnh vực hợp tácsong phương khác, nhất là quan hệ tương tác giữa đầu tư và thương mại Điều nàycũng chỉ ra những vấn đề cốt lõi trong quan hệ thương mại giữa hai nước Bên cạnh

đó, một số hạn chế trong hợp tác thương mại song phương cũng như giải pháp khắc

phục những hạn chế cũng chưa được các tác giả đề cập và bàn bạc nhiều trong cáccông trình nghiên cứu kể trên

Về quan hệ giáo dục - đào tạo, tác giả Saw Swee - Hock, Ge Yun với bài viết

“Enhancing Educational Collaborations between China and Singapore” trong cuốn

“Advancing Singapore - China Economic Relations” Bài viết đã đề cập chính sách

của hai chính phủ trong hợp tác giáo dục - đào tạo Đồng thời, tác giả cũng chỉ racác loại hình hợp tác và bước đầu đánh giá kết quả và tác động của lĩnh vực trên Đặc biệt, các nghiên cứu ở Singapore đã quan tâm và khai thác nội dung hợp tácgiáo dục - đào tạo hai nước dưới góc độ hợp tác kinh tế Theo chúng tôi, đây là híacạnh tiếp cận khá thú vị

Hợp tác văn hóa giữa Singapore - Trung Quốc được xây dựng trên một nền

tảng khá đặc biệt với những thuận lợi và khó khăn riêng xuất phát từ yếu tố cộng

đồng người Hoa Bên cạnh đó, khoa học - kỹ thuật cũng là một trong những nội

dung mà cả Singapore và Trung Quốc đều có nhu cầu hợp tác quốc tế Tuy nhiên,trong số các bài viết được tiếp cận, chúng tôi bất ngờ khi nhận thấy, lĩnh vực hợptác văn hóa và khoa học - kỹ thuật chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều,nói đúng hơn là gần như vắng bóng các nghiên cứu về nội dung này

Về hợp tác du lịch, cho đến nay, ở Singapore đã có một số công trình nghiên

cứu đề cập đến vấn đề này như: Chiang Min - Hua, “Tourism in China - Singapore

Economic relations” Đại học Quốc gia Singapore năm 2011; “Chinese Outbound Tourism and the Market in Singapore” của các tác giả Joan Henderson Các tác giả

cho rằng, Singapore và Trung Quốc có điều kiện thuận lợi để hợp tác du lịch và cảhai nước đều là một trong những thị trường tiềm năng Các tác giả nghiên cứu lĩnhvực hợp tác du lịch dưới góc độ hợp tác kinh tế du lịch Trên cơ sở phân tích, thống

kê và so sánh, các công trình đề cập đến thị trường du lịch hai nước, số lượng khách

du lịch song phương, lợi nhuận kinh tế mang lại Về thời gian, các nghiên cứu chỉkhảo sát số liệu những năm gần đây, thời gian trước năm 2000 gần như bỏ ngỏ

Về lĩnh vực hợp tác xuất khẩu lao động, vấn đề hôn nhân giữa các công dân Trung Quốc với công dân Singapore đã được đề cập ở một số công trình như:

“Chinese marriage migration in Singapore”, Luận văn Thạc sĩ của tác giả Zhou Qiong Yuan tại Đại học Quốc gia Singapore (2010); bài viết “Chinese Migrant

Workers in Singapore: An Analysis Based on Interview” của tác giả Lin Mei đăng

trên International Journal of China Studies Vol 1, No 1(2010) Trên cơ sở các cuộc

phỏng vấn và điều tra xã hội hết sức công phu, kết quả của các nghiên cứu trên phảnánh rõ thực trạng bức tranh hợp tác lao động và phong trào nhập cư của các cô dâuTrung Quốc theo con đường lấy chồng Singapore, những vấn đề còn tồn đọng nhưtuyển dụng lao động bất hợp pháp, chất lượng cuộc sống của các lao động bất hợppháp, những hệ lụy xã hội do nhập cư bất hợp pháp mang lại Mặc dầu đạt đến

những kết quả nghiên cứu nhất định song ở nội dung này, vẫn chưa có công trình

nghiên cứu nào khai thác dưới góc độ lịch sử

1 2 2 Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc

Mặc dầu Singapore là một nước nhỏ song là đối tác giữ vị trí quan trọng trongquan hệ kinh tế, đối ngoại của Trung Quốc Từ thực tế đó, quan hệ Trung Quốc -

Singapore thu hút sự quan tâm của các học giả Trung Quốc Trên cơ sở những côngtrình mà chúng tôi được tiếp cận, có thể thấy, ở Trung Quốc, việc nghiên cứu quan

hệ hai nước đã đạt được những kết quả quan trọng

Nghiên cứu chung về quan hệ song phương và chính sách ngoại giao của hai nước đối với nhau được đề cập ở một số công trình như: tác giả Mã Dũng trong

bài“Quan điểm về Trung Quốc của Lý Quang Diệu” (论 李 光 耀 的 中 国 观 李 光 耀 的 中 国 观 光 耀 的 中 国 观 耀 的 中 国 观 的 中 国 观 中 国 观 国 观 观)

đăng trên Tạp chí Đông Nam Á tháng 4/1995 đã cho rằng, “quan điểm của Lý

Quang Diệu về Trung Quốc là một phần quan trọng trong chiến lược quốc tế của ông Nó tác động trực tiếp đến sự phát triển trong chính sách của Singapore đối với Trung Quốc và các lĩnh vực quan hệ mới Ở một mức độ nhất định, quan điểm Lý Quang Diệu cũng có những ảnh hưởng đến chính sách của các nhà lãnh đạo Trung Quốc” [145; tr41] Tác giả Lưu Nhất Bân trong bài viết “Quá trình thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Singapore” (中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 建 交 的 漫 长 历 程 交 的 漫 长 历 程 的 中 国 观 漫 长 历 程 长 历 程 历 程 程)

đã tái dựng quan hệ hai nước trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh và quá trình đàm phántiến tới ký kết quan hệ ngoại giao Đặc biệt, trên cơ sở phân tích những chuyển biếntrong bối cảnh quốc tế, khu vực và tình hình trong nước, tác giả Hầu Tùng Lĩnh

trong bài viết “Sự phát triển quan hệ Singapore - Trung Quốc từ sau Chiến tranh

Lạnh” (冷 战 后 中 国 与 新 加 坡 关 系 的 发 展 战 后 中 国 与 新 加 坡 关 系 的 发 展 后 中 国 与 新 加 坡 关 系 的 发 展 中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 关 系 的 发 展 系 的 发 展 的 中 国 观 发 展 展) đăng tải trên Tạp chí châu Á - Thái Bình Dương đương đại, số tháng 7/2000 đã từng bước làm rõ thái độ tích cựccủa Chính phủ Singapore trong chính sách phát triển quan hệ song phương với

Trung Quốc Tác giả cũng chỉ ra những thành tựu mới trong quan hệ đầu tư ở TrungQuốc của Singapore, quá trình hai nước mở rộng hợp tác thương mại, chính trị, giáodục, văn hóa, khoa học và công nghệ… trong giai đoạn từ 1990 đến năm 2000

Trong cuốn “Trung Quốc xây dựng quan hệ đối tác mới với các nước láng

giềng” ( 中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 周 边 国 家 构 建 新 型 伙 伴 关 系 边 国 家 构 建 新 型 伙 伴 关 系 国 观 家 构 建 新 型 伙 伴 关 系 构 建 新 型 伙 伴 关 系 建 交 的 漫 长 历 程 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 型 伙 伴 关 系 伙 伴 关 系 伴 关 系 关 系 的 发 展 系 的 发 展) do tác giả Trương Vân Lĩnh chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội Bắc Kinh, năm 2006, chương 10

của cuốn sách đã trình bày về sự phát triển quan hệ Trung Quốc - Singapore Trong

đó, tác giả phân tích động lực của quan hệ, nhấn mạnh chính sách cân bằng lực

lượng của Singapore, tác động của quan hệ Trung Quốc - ASEAN đối với quan hệ

hai nước, nhu cầu hợp tác với Trung Quốc của Singapore Trong mục 2 “Sự phát

triển toàn diện của quan hệ Trung Quốc - Singapore”, đề cập đến quan hệ đầu tư,

quan hệ thương mại, quan hệ chính trị, pháp luật, giao lưu văn hóa, khoa học - kỹ

thuật, an ninh, quốc phòng Đây là một trong những công trình nghiên cứu chung đềcập tương đối đầy đủ về các lĩnh vực quan hệ Singapore - Trung Quốc Tuy nhiên,

tác giả cũng chỉ mới dừng lại ở mức độ bước đầu phục dựng lại những nét căn bản

trong quan hệ hai nước trước năm 2005

Ở Trung Quốc cũng đã xuất hiện những công trình khá chất lượng nghiên cứu

về quan hệ kinh tế giữa hai nước Trong tác phẩm “Quan hệ kinh tế và thương mại

giữa Trung Quốc và Đông Nam Á trong bối cảnh toàn cầu hóa: lịch sử, hiện trạng

và xu hướng” (全 球 化 下 中 国 与 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 球 化 下 中 国 与 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 化 下 中 国 与 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 下 中 国 与 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 亚 经 贸 关 系 的 历 史 经 贸 关 系 的 历 史 贸 关 系 的 历 史 关 系 的 发 展 系 的 发 展 的 中 国 观 历 程 史, 现状 及其 趋 势 及其 趋 势 趋 势 势),

xuất bản tại Đại học Hạ Môn năm 2006 của tác giả Nhiếp Đức Ninh ( 聂 德 宁 德 宁 宁)

Trong mục thứ ba và mục thứ tư chương 3 cuốn sách, tác giả đề cập nhiều về quan

hệ đầu tư trên cơ sở đi sâu tìm hiểu các doanh nghiệp Singapore tại thị trường

Trung Quốc Nghiên cứu chỉ ra sự thay đổi căn bản về quy mô, hình thức và cơ cấu

đầu tư, chuyển biến của địa bàn đầu tư từ duyên hải Đông Nam lên vùng Đông Bắc,miền Tây của Trung Quốc Trên cơ sở chỉ ra những tồn tại, các giả đã đưa ra những

kiến nghị đối với chính sách phát triển quan hệ giữa hai nước

Trong cuốn “Quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và các quốc gia Đông

Á” (中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 东 南 亚 经 贸 关 系 的 历 史 亚 经 贸 关 系 的 历 史 的 中 国 观 经 贸 关 系 的 历 史 济 关 系 关 系 的 发 展 系 的 发 展) của tác giả Dương Hoằng Ân, Nhà

xuất bản Khoa học xã hội Văn hiến, Bắc Kinh, xuất bản năm 2007, từ trang 92

-trang 121 đề cập khá rõ về hợp tác kinh tế Trung Quốc - Singapore Trên cơ sở pháchọa tình hình hợp tác thương mại và đầu tư, tác giả đi sâu phân tích và khái quát đặcđiểm quan hệ kinh tế hai nước, chỉ ra những tồn tại và triển vọng hợp tác

Quan hệ đầu tư giữa Trung Quốc và Singapore còn được đề cập ở một

số các công trình như: Tôn Tố Thục với bài “Phân tích và so sánh môi trường đầu

tư Singapore - Trung Quốc” (新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程加 坡 建 交 的 漫 长 历 程坡 建 交 的 漫 长 历 程与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程中 国 观国 观投资环境的 中 国 观比较分析), Tạp chí Nông

nghiệp Cam Túc kỳ 4/2005; Vương Cần, “Đầu tư trực tiếp của Singapore ở Trung

Quốc và xu hướng mới” (新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 在 中 国 的 直 接 投 资 及 其 新 动 向 中 国 观 国 观 的 中 国 观 直 接 投 资 及 其 新 动 向 接 投 资 及 其 新 动 向 投 资 及 其 趋 势 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 动 向 向),

Nghiên cứu Đông Nam Á tháng 2/2007; Vương Cần, “Các công ty của Singapore ở

Trung Quốc” (新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 企 业 在 中 国 业 在 中 国 在 中 国 的 直 接 投 资 及 其 新 动 向 中 国 观 国 观), Nghiên cứu Đông Nam Á - Đại học Hạ

Môn, số 4/2008 Các nghiên cứu kể trên đã phân tích thực trạng, diễn tiến tình hìnhhợp tác đầu tư giữa hai nước, phân tích các lợi thế của mỗi nước, đồng thời, làm rõchính sách của hai chính phủ đối với vấn đề này cũng như xu hướng đầu tư từ các

công ty lớn của Singapore, trong đó có các công ty liên kết chính phủ

Hợp tác đầu tư Trung Quốc - Singapore được đánh giá là lĩnh vực hợp tác

thành công nhất trong quan hệ hai nước Tuy nhiên, trong quá trình tiếp cận tư liệu,chúng tôi nhận thấy có một điểm cần lưu ý, ở Trung Quốc, không xuất hiện nhiều

các công trình nghiên cứu về hợp tác đầu tư giữa hai nước Chúng tôi càng băn

khoăn hơn khi gần như chưa có một công trình nào trong số chúng tôi được tiếp cậnviết kỹ về vấn đề đầu tư của Trung Quốc tại Singapore Thiết nghĩ, trong bối cảnh

quan hệ kinh tế hai nước hiện nay và những tác động của đầu tư song phương đối

với sự phát triển mỗi nước, nghiên cứu và làm rõ vấn đề trên là việc làm cần thiết

Ngoài ra, gần như các công trình nghiên cứu về đầu tư của Singapore ở Trung Quốcdừng lại đến năm 2006 trong khi từ năm 2006 đến năm 2010 là giai đoạn xuất hiệnnhững chuyển biến nhanh chóng trong hợp tác đầu tư hai chiều Vì lẽ đó, giai đoạnsau 2006 là khoảng trống nghiên cứu cần khỏa lấp

Hợp tác thương mại Trung Quốc- Singapore là lĩnh vực sớm phát triển trong

quan hệ song phương và cũng là lĩnh vực được các học giả Trung Quốc đề cập

trong nhiều bài nghiên cứu tương đối công phu, đăng tải trên một số tạp chí và

thông báo khoa học thuộc các trường Đại học Các nghiên cứu đã làm rõ một số vấn

đề xung quanh quan hệ thương mại song phương như: các nhân tố tác động mới,

thực trạng phát triển của quan hệ thương mại song phương và xu thế phát triển

trong giai đoạn tiếp theo Tác giả Trần Uyển, trong bài “Phân tích đặc điểm và so

sánh sự phát triển của năng lực cạnh tranh trong quan hệ th ương mại dịch vụ giữa Trung Quốc - Singapore” (中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 服 务 贸 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 务 贸 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 贸 关 系 的 历 史 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 发 展 展 及 竞 争 力 比 较 及 争 力 比 较 及 力 比 较 及 比 较 及

特 点 分 析 点 分 析 分 析)” Thông báo khoa học Đại học Công nghệ Trường Xuân tập 22 xuất bảnnăm 2010 đã chỉ ra các lợi thế thương mại của mỗi nước và cho rằng, Trung Quốc

và Singapore có lợi thế bổ sung lẫn nhau hơn là cạnh tranh thương mại và đây là

nhân tố tích cực trong việc thúc đẩy quan hệ thương mại hai nước Tác giả Vương

Cần trong bài viết “Sự tiến triển trong quan hệ kinh tế và thương mại của Trung

Quốc với Singapore” (中 国 观 国 观 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 经 贸 关 系 的 历 史 贸 关 系 的 历 史 关 系 的 发 展 系 的 发 展 的 中 国 观 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 进 展 展), Tạp chí Đông Nam Á (số 1/2004) đã đề cập đến những tiến bộ mới trong quan hệ kinh tế của hainước trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa Đồng thời, tác giả cũng đề ra một

số giải pháp nhằm phát triển quan hệ thương mại trong giai đoạn tiếp theo

Hợp tác giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một

mục tiêu quan trọng mà phía Trung Quốc đặt ra khi triển khai quan hệ với

Singapore Tác giả Triệu Ái Cần với bài “So sánh sự tương đồng và khác biệt trong

giáo dục cơ sở của Trung Quốc và Singapore” (新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 与 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 中 国 观 国 观 基 础 教 育 的 础 教 育 的 教 育 的 育 的 的 中 国 观

异 同 比 较 同 比 较 比 较), Tạp chí Nghiên cứu và thực hành giáo dục số 09A năm 2011 đã chorằng, sau Chiến tranh Lạnh, cùng với sự phát triển toàn diện của quan hệ hai nước,hợp tác trong giáo dục đã có những bước đột phá Những thành tựu mới trong hợptác giáo dục là nội dung quan trọng, không chỉ tác động đến hợp tác chính trị, ngoạigiao văn hóa mà còn là cơ hội học tập, hội nhập giáo dục quốc tế của Trung Quốc

Về hợp tác du lịch, nhận thức rõ thương mại, dịch vụ đóng vai trò ngày càng

quan trọng trong các hoạt động kinh tế và du lịch, là ngành có vị trí quan trọng

trong sự phát triển của Trung Quốc, tác giả Thẩm Thúc trong bài viết So sánh năng

lực cạnh tranh giữa Trung Quốc và Singapore trong lĩnh vực du lịch thương mại

và dịch vụ (1995 - 2004)” (中 国 观 国 观 新 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 加 坡 建 交 的 漫 长 历 程 坡 建 交 的 漫 长 历 程 旅 游 服 务 贸 易 竞 争 力 比 较 游 服 务 贸 易 竞 争 力 比 较 服 务 贸 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 务 贸 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 贸 关 系 的 历 史 易 发 展 及 竞 争 力 比 较 及 竞 争 力 比 较 及 争 力 比 较 及 力 比 较 及 比 较 (1995 -

2004), đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lý luận, 3/2009 đã khảo sát, so sánh khả năng

cạnh tranh của thương mại dịch vụ du lịch giữa Trung Quốc và Singapore, thảo luận

về hướng phát triển của Trung Quốc Các tác giả cũng đã nêu những vấn đề tronghợp tác du lịch, đề xuất một số biện pháp đáp ứng nhu cầu nâng cao năng lực cạnhtranh của Trung Quốc trong dịch vụ thương mại du lịch

Về mặt nhận thức, theo chúng tôi, hợp tác du lịch giữa Trung Quốc và

Singapore bao gồm chính sách của hai nước đối với vấn đề hợp tác du lịch, thực

trạng quá trình hợp tác, kết quả, thành tựu và những bài học kinh nghiệm Tuy

nhiên, trong các công trình mà chúng tôi tiếp cận viết về vấn đề này, các tác giả

Trung Quốc mới chỉ bàn đến một phần của nội dung học tập kinh nghiệm lẫn nhautrong lĩnh vực du lịch, những phần còn lại vẫn rất cần sự gia công nghiên cứu rõ Đặc biệt, trong số các công trình nghiên cứu của các tác giả Trung Quốc,

những vấn đề lớn trong quan hệ hợp tác Trung Quốc - Singapore như: hợp tác văn

hóa; hợp tác chính trị an ninh; hợp tác lao động… chỉ được đề cập một cách sơ lược

ở các bài nghiên cứu chung Trong phạm vi những công trình chúng tôi được tiếpcận, chưa có một bài viết hay công trình nghiên cứu chuyên sâu làm rõ những vấn

đề này Đây cũng là một trong những khoảng trống nghiên cứu cần quan tâm

1 2 3 Tình hình nghiên cứu ở một số nước khác trên thế giới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, các quốc gia trên thế giới đều chủtrương đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ nhằm tận dụng ngoại lực phục vụ chiếnlược phát triển đất nước Tìm hiểu lịch sử quan hệ giữa các quốc gia và chính sáchđối ngoại của họ là một trong những việc làm được nhiều cơ sở nghiên cứu, các cơquan hoạch định chiến lược đối ngoại trên thế giới triển khai Nghiên cứu về quan

hệ Singapore - Trung Quốc là một trong số các vấn đề được học giả quan tâm

Tác giả See Seng Tan (Nhật Bản) trong bài viết: “Riding the Chinese

Dragon: Singapore’s Pragmatic Relationship with China” (in trong tập “The Rise

of China: Responses from Southeast Asia and Japan” do Jun Tsunekawa chủ biên)

đã khái quát lịch sử quan hệ hai nước, phân tích và chỉ ra sự thực dụng trong chínhsách với Trung Quốc của Singapore, tác động của nó đối với quan hệ hai nước

cũng như quan hệ trong khu vực Tác giả kết luận rằng, “quan hệ Singapore và

Trung Quốc mật thiết, hiệu quả về kinh tế, song ngược lại, cân bằng, mềm dẻo và

có xu hướng đối phó về chính trị và quân sự” [103; tr23] Singapore sẵn sàng đón

nhận và tận dụng các cơ hội phát triển từ sự gia tăng nhanh chóng của nền kinh tếTrung Quốc

Tác giả Robyn Klingler Vidra (Anh) trong “The Pragmatic “Little Red Dot”:

Singapore’s US Hedge Again China,) in trong "The New Geopolitics of Southeast Asia", LSE IDEAS London 2012 đã cho rằng: các quốc gia Đông Nam Á có nguy

cơ trở thành những con tốt trong một cuộc đụng độ địa - chính trị giữa hai siêucường ngoài khu vực Bài viết chỉ rõ cách thức mà các quốc gia trong khu vực đốiphó với các biện pháp của Mỹ và Trung Quốc nhằm giữ lợi ích chiến lược của họ Bài viết kết luận, Singapore cho rằng, sự nổi lên của Trung Quốc là cơ hội để trởthành trung tâm đầu tư của khu vực Tuy nhiên, Singapore không trở thành một vệtinh của Trung Quốc, hay bất kỳ một cường quốc nào Cùng với sự phát triển sâusắc và chặt chẽ trong quan hệ song phương, Singapore từng bước đa dạng hóa lợiích kinh tế và an ninh Mối quan hệ Mỹ - Singapore đang hết sức chặt chẽ về kinh

tế, quân sự và ngoại giao Sự hiện diện của Mỹ ở Biển Đông đóng vai trò như hàngrào chống lại những tham vọng khu vực của Trung Quốc [120; tr71-72]

Tác giả Ariel Hui - min Ko trong luận án Tiến sĩ: “Political Domination:

China’s Foreign Economic Policy towards Vietnam, Singapore, and Malaysia in the Open Era” tại Đại học Glasgow (Scotland) đã làm rõ những thuận lợi và khó

khăn, động cơ chính trị trong việc thúc đẩy chính sách kinh tế đối ngoại của TrungQuốc với các quốc gia Đông Nam Á trong kỷ nguyên mở cửa Tác giả tập trungnghiên cứu sâu chính sách kinh tế đối ngoại của Trung Quốc với 3 quốc gia ĐôngNam Á (Việt Nam, Malyasia, Singapore) Chương 4 luận án đã đi sâu phân tíchchính sách kinh tế đối ngoại, tác động của chính sách kinh tế với quan hệ chính trịcũng như một số lĩnh vực khác trong quan hệ Singapore - Trung Quốc Đây là côngtrình giúp chúng tôi tìm hiểu kỹ hơn về quan hệ hai nước dưới góc nhìn đối sánh Tác giả Ming Hwa Ting (Australia) trong luận án Tiến sĩ với đề tài

“Singapore’foreign policy beyond realism”,bảo vệ tại Trung tâm Nghiên cứu châu

Á, Đại học Adelaide tháng 3/2010 đã nghiên cứu về chính sách đối ngoại củaSingapore với một số nước châu Á trong đó có Trung Quốc Luận án đi sâu tìm hiểuchính sách đối ngoại của Singapore đối với các nước Malaysia, Indonesia, TrungQuốc và Ấn Độ Chương 6 của Luận án với dung lượng 38 trang viết về sự hìnhthành và phát triển của quan hệ Singapore - Trung Quốc Trong chừng mực nhấtđịnh, tác giả còn triển khai phân tích vai trò của Singapore trong quan hệ hai bờ eobiển Đài Loan, vai trò là mô hình học tập đối với nội địa, vai trò dẫn dắt của

Singapore đối với quá trình khu vực hóa và quốc tế hóa của Trung Quốc, vị trí quan

hệ hai nước trong quan hệ chung Trung Quốc - Đông Nam Á

Cuốn “East Asia's Relations with a Rising China” (Lam Peng Er, Narayanan

Ganesan, Colin Dürkop chủ biên, NXB Konrad Adenauer Stingtung năm 2010) đãphân tích vai trò và vị trí của Trung Quốc ở Đông Á và ngược lại, làm rõ những tácđộng mang lại từ “Trung Quốc trỗi dậy” đối với nền kinh tế chính trị toàn cầu và

trật tự trong khu vực ở Đông Á Chương 9 cuốn sách viết về “Những chính sách của

Singapore trong việc cân bằng giữa sức mạnh Trung Quốc và các thế lực khác”

Thông qua việc xem xét quan hệ hai nước trước và sau năm 1990, tác giả chỉ ra sựphát triển của quan hệ này trên tất cả các lĩnh vực, trình bày những chính sách đadạng của Singapore đối với Trung Quốc trong sự cân bằng với các quốc gia xung

quanh Từ thực tiễn quan hệ hai nước, tác giả chứng minh, Trung Quốc khó có thể

áp dụng quyền lực mềm một cách dễ dàng đối với Singapore Bài viết kết luận rằng,Singapore - một nước nhỏ nhưng trong quá trình xây dựng và phát triển của mình

đã có những kinh nghiệm và thành tựu khiến Trung Quốc phải học tập Tác giả chorằng, Singapore có khả năng áp dụng một số điểm của “quyền lực mềm” trong quan

hệ với Trung Quốc [66; tr314-316]

Các công trình nghiên cứu trên thế giới về chính sách đối ngoại của Singapoređối với Trung Quốc đã cho thấy sự tự chủ, độc lập trong chính sách đối ngoại củaSingapore trước sự trỗi dậy và mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc ở Đông Nam Á Singapore luôn có đối sách phù hợp với một Trung Quốc tham vọng về chính trị vàquyền lực, khát vọng phát triển kinh tế để hạn chế đến mức tối thiểu những điều đóảnh hưởng đến quyền lợi dân tộc mình Đồng thời, Singapore biết tận dụng tối đathời cơ được mang lại từ sự trỗi dậy của Trung Quốc phục vụ cho công cuộc pháttriển của đất nước Singapore

Nghiên cứu về quan hệ kinh tế Singapore - Trung Quốc là một trong hướng

khai thác quan trọng và mang tính phổ biến của các nhà khoa học trên thế giới khinghiên cứu về quan hệ Singapore - Trung Quốc Tác giả Shee Poon Kim (Nhật Bản)

với bài viết “Singapore - China Special Economic Relations: In Search of Business

Opportunities”, Tạp chí Vấn đề quốc tế, Đại học Ritsumeikan số 3/2005 Luận

điểm chính của bài viết tập trung nghiên cứu về chính sách đặc thù của Singapoređối với Trung Quốc tiếp cận dưới góc độ tính thực dụng trong kinh tế Bài viết đãlàm rõ các nguyên tắc trong chính sách đối ngoại, đi sâu nghiên cứu chính sách kinh

tế của Singapore đối với Trung Quốc Trên cơ sở phân tích các vấn đề kinh tế giữahai nước, tác giả cho rằng, quan hệ kinh tế Singapore - Trung Quốc là một trongnhững trụ cột của quan hệ kinh tế Trung Quốc - ASEAN Về phía Trung Quốc, tínhhợp lý trong hợp tác kinh tế là tư duy chính của chính sách Trung Quốc đối vớiSingapore Việc hai nước đề cao nội dung hợp tác kinh tế với chủ trương thực dụnglàm cho những yếu tố phi kinh tế đã trở thành thứ yếu trong việc hình thành các mốiquan hệ Singapore - Trung Quốc Lợi nhuận trở thành động lực chính trong việcthúc đẩy hai nước mở rộng và làm sâu sắc thêm quan hệ kinh tế đặc biệt giữa hainước trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, phát triển khu vực mậu dịch tự do vàhội nhập kinh tế trong thế kỷ XXI [75; tr175]

Paul J Bolt với bài “The New Economic Partnership between China and

Singapore” đăng trên Tạp chí Asian Affairs: An American Review số 3/1996 đã

đề cập đến tầm quan trọng của hợp tác kinh tế Singapore - Trung Quốc, làm rõnhững nét chính của quan hệ kinh tế hai nước từ trong lịch sử đến 1995 Ông chorằng, vai trò mới của Singapore ở Trung Quốc phản ánh sự phát triển của khu vựcchâu Á đang lên Từ phía Trung Quốc, Singapore được nhìn nhận với tư cách đốitác quan trọng Quan hệ hai nước cho thấy cả thời cơ lẫn thách thức Với cách tiếpcận dưới góc độ văn hóa tộc người, tác giả đã có những phân tích và kiến giải

riêng về cặp quan hệ này để đi đến kết luận:“Quan hệ Singapore - Trung Quốc

không nên hiểu đơn thuần chỉ là kết quả của lực lượng thị trường, ảnh hưởng của chính trị và văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng” [53; tr 98] Chúng tôi cho

rằng, về mặt nhận thức đây là cái nhìn tương đối mới so với các công trình nghiêncứu đã tiếp cận trước đó

Cộng đồng người Hoa ở Singapore và ảnh hưởng của nhân tố này đối với quan hệ Singapore - Trung Quốc được phản ánh trong bài viết “Chinese

Migration to Singapore: Discourses and Discontents in a Globalizing Nation State” của Brenda S A Yeoh đăng trên Asian and Paciffic Migration Journal Vol

-22, tháng 1/2013 nghiên cứu Singapore với vai trò là một thành phố nhập cư ở khuvực Đông Nam Á, nơi tập trung dòng người di chuyển từ Trung Quốc trong quákhứ và hiện tại Tác giả đã xem xét cơ chế quản lý điều hành, các chính sách nhập

cư của Singapore; các loại hình và đặc điểm khác nhau của người di cư TrungQuốc hiện đại, những căng thẳng xã hội phát sinh từ các dòng chảy nhân lực xuấtphát từ Trung Quốc vào Singapore, làn sóng “người Hoa” và “chống người Hoa”cũng như những chính sách của Singapore nhằm giải quyết những phát sinh này

Ở một góc độ khai thác khác, tác giả Lee Khuay Khiang, Patrick Low Kim Cheng

trong “The Role of Chinese Clan Associations for Singapore's Economic

Development” xuất bản năm 2009 đã nêu bật được vai trò và cách thức của các

Hiệp hội người Hoa trong việc hợp tác với chính phủ, đóng góp vào sự phát triểnkinh tế của Singapore cũng như trong hợp tác kinh tế với nước ngoài trong đó cóTrung Quốc

Về lĩnh vực quan hệ hợp tác an ninh - quốc phòng, trên cơ sở nghiên cứu

nhằm đề ra chiến lược của Mỹ ở Đông Nam Á, bản báo cáo tại hội nghị Thái Bình

Dương “Singapore and the United States: Cooperation on Transnational Security

Threat” (tháng 6/2005) của tác giả Evelyn Goh đã làm rõ những ưu tiên an ninh của

Singapore, đặc biệt, bàn đến nhận thức của Singapore về mối đe dọa xuất phát từtác động của Trung Quốc đối với sự ổn định và an ninh khu vực, sự thận trọng củaSingapore trong việc đáp ứng những yêu cầu hợp tác với phía Bắc Kinh

Về hợp tác giáo dục, luận án “Perceptions of Chinese International Students

in Singapore: Adjustment Issues and Support”, của tác giả Kelly Dawn Steele tại

Viện Nghiên cứu tại Đại học Giáo dục Toronto (Canada) nghiên cứu về lưu học

sinh Trung Quốc tại Singapore cũng như các vấn đề liên quan Mặc dù là công trình

nghiên cứu chính sách giáo dục, song luận án đã dành một phần trong chương 2 đểtrình bày về hợp tác giáo dục đại học Singapore - Trung Quốc và những vấn đề phátsinh, đặc biệt là sự thích nghi của sinh viên Trung Quốc ở Singapore

Có thể thấy, các công trình nghiên cứu về quan hệ Singapore - Trung Quốc ởmột số nước trên thế giới phong phú về số lượng Các tác giả đã cố gắng từng bướclàm rõ một số vấn đề cơ bản xung quanh quan hệ song phương, đặc biệt về chínhsách của hai nước đối với nhau, về quan hệ kinh tế, phân tích, kiến giải những bước

đi đặc thù, những giải pháp linh hoạt, thực dụng của Singapore trong vấn đề đốingoại, biểu hiện cụ thể của chính sách này trong mối quan hệ với Trung Quốc Đốivới vấn đề quan hệ an ninh quốc phòng, về hợp tác giáo dục, về vấn đề người Hoa

và vấn đề nhập cư cũng đã được nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau Các lĩnhvực như hợp tác chính trị, hợp tác du lịch chưa có nhiều công trình nghiên cứu Đặcbiệt, gần như vắng các công trình nghiên cứu chung, nghiên cứu toàn diện về quan

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu đã đề cập về một giai đoạn hoặc một lĩnh

vực cụ thể trong tổng thể quan hệ hợp tác Singapore - Trung Quốc Ở những mức

độ khác nhau, các công trình đã chạm đến hầu hết các lĩnh vực trong quan hệ hainước, trong đó, lĩnh vực kinh tế là lĩnh vực thu hút được nhiều học giả quan tâm và

có số lượng công trình khá lớn

Thứ hai, nếu so với nước ngoài, các công trình nghiên cứu của Việt Nam liên

quan đến quan hệ Singapore - Trung Quốc còn khá khiêm tốn Không những thế,các công trình đó chủ yếu mang tính nêu vấn đề, chưa có cái nhìn toàn diện, hệthống về sự tiến triển và các cấp độ của mối quan hệ trên

Thứ ba, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã cung cấp một nguồn

tư liệu khá phong phú, nhất là về quan hệ kinh tế, là cơ sở quan trọng cho chúng tôitrong quá trình thực hiện luận án

Mặc dầu vậy, chúng tôi nhận thấy rằng, nhiều vấn đề trong quan hệ Singapore

- Trung Quốc chưa được làm rõ Cụ thể như:

Thứ nhất, nhân tố cá nhân, mối quan hệ giữa các lãnh đạo cấp cao hai nước và

vai trò tác động của yếu tố này đến quan hệ hai nước chưa được lưu ý Về mặt nhậnthức, chúng tôi cho rằng, vai trò của nhân tố cá nhân, đặc biệt là vai trò của LýQuang Diệu đối với quan hệ Singapore - Trung Quốc hết sức lớn song các học giảchưa phân tích, lý giải thỏa đáng Ngoài ra, quan hệ của Singapore với các địaphương Trung Quốc cũng chưa được làm rõ Trong lúc đó, có thể nói, đây là nhữngmột trong những điểm nhấn trong mối quan hệ tổng thể Singapore - Trung Quốc

Thứ hai, quan hệ kinh tế là lĩnh vực quan trọng nhất trong quan hệ hai nước

Tuy nhiên, các công trình chỉ tập trung nghiên cứu về đầu tư của Singapore ở

Trung Quốc, nội dung đầu tư của Trung Quốc ở Singapore chưa được quan tâmđúng mức Các lĩnh vực khác như: quan hệ chính trị, văn hóa, khoa học kỹ thuật,

an ninh - quốc phòng chỉ được đề cập sơ lược, cần gia công tìm hiểu kỹ Bên cạnh

đó, việc rút ra các đặc điểm và những tác động của quan hệ đặc thù này đối vớimỗi nước, với quan hệ ASEAN - Trung Quốc và các nước trong khu vực cần có sựthảo luận thêm

Thứ ba, yếu tố người Hoa trong mối quan hệ Singapore – Trung Quốc là nhân

tố tác động quan trọng nhưng vẫn chưa được làm rõ Vấn đề đặt ra là cần thiết có sựnhận diện, đánh giá yếu tố này một cách thỏa đáng

Thứ tư, quan hệ Singapore - Trung Quốc là quan hệ giữa một nước nhỏ phát

triển ở trình độ cao có dân số chủ yếu là người gốc Hoa, có kinh nghiệm kinh

doanh với Trung Quốc và một nước lớn đang trỗi dậy, có tham vọng kiểm soát địachính trị ở Đông Nam Á Vì vậy, cần đánh giá đúng mức những đặc thù của mốiquan hệ trên

Từ thực tế trên, chúng tôi khẳng định rằng, việc chọn đề tài “Quan hệ

Singapore - Trung Quốc từ 1990 đến 2010” để triển khai luận án là một việc làm

thiết thực, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, không trùng lặp với bất cứ công trìnhnào đã công bố Trên cơ sở kế thừa những thành tựu và kết quả nghiên cứu củanhững học giả đi trước, cùng với việc khảo cứu và bổ sung các nguồn tư liệu mới,luận án sẽ tập trung nhận diện, đánh giá một cách toàn diện thực trạng, sự tác độngcủa quan hệ Singapore - Trung Quốc từ năm 1990 đến năm 2010 đối với từng nước

và quan hệ khu vực, từ đó lý giải tính đặc thù và phổ quát, đánh giá những thànhcông và hạn chế, đồng thời đưa ra nhận xét về mối quan hệ kể trên

Chương 2 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ SINGAPORE - TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1990 ĐẾN NĂM 2010

mà trong đó, mỗi cường quốc sẽ đóng vai trò như “một cực”

Thực tế từ cuộc Chiến tranh Lạnh cho thấy, đối đầu về chính trị, quân sựkhông phải là biện pháp phù hợp trong tình hình mới Sự hưng thịnh hay suy vongcủa một quốc gia được quyết định bằng sức mạnh tổng hợp của quốc gia trong đótiêu chí chủ yếu dựa vào thực lực kinh tế và khoa học kỹ thuật, với một nền sản xuấtphồn thịnh, một nền tài chính lành mạnh và một nền công nghệ có trình độ cao Vìvậy, các quốc gia dân tộc đều ra sức điều chỉnh chiến lược phát triển, tập trung mọinguồn lực vào ưu tiên phát triển kinh tế Trung Quốc và Singapore không nằmngoài xu thế trên

Sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã tác động lớn đến lựclượng sản xuất và đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới, quốc tếhóa nền kinh tế và đời sống xã hội, làm cho tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốcgia ngày càng trở nên rõ nét [8; tr18] Quá trình giao lưu, thâm nhập kinh tế qua lạigiữa các nước ngày càng chặt chẽ Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã tácđộng sâu sắc đến tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và quan hệ quốc tế, tạo điềukiện cho việc hình thành và phát triển của nền kinh tế tri thức Xu thế phát triển củamột nền kinh tế tri thức đang ngày càng lôi cuốn và tác động mạnh mẽ đến tất cảcác quốc gia Singapore vốn là một quốc gia đã có kinh nghiệm vận dụng khoa học

- kỹ thuật và tri thức trong công cuộc xây dựng phát triển và trở thành một nước cónền kinh tế vững mạnh với trình độ phát triển cao Trong công cuộc hiện đại hóa vàcải cách mở cửa, Trung Quốc cũng chạy đua để phát triển khoa học công nghệ, đitắt, đón đầu, quyết tâm rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển, thực hiện

thành công công cuộc hiện đại hóa đất nước Để làm tốt mục tiêu đó, quan hệ vớiSingapore chiếm một vị trí khá quan trọng, bởi lẽ, Singapore là một trong nhữngnước sở hữu các yếu tố của một đối tác tiềm năng mà Trung Quốc đang rất cần,nhất là trên phương diện vốn, kinh nghiệm, trình độ khoa học kỹ thuật hiện đại cũngnhư nguồn nhân lực chất lượng cao

Quan hệ Singapore - Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh quốc tế và khu vực có

nhiều biến động nhanh chóng và phức tạp Xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa trở

thành xu thế ngày càng phát triển mạnh mẽ, và là xu thế chủ đạo trong thế kỷ XXI Quá trình toàn cầu hóa diễn ra khách quan, phổ biến, lôi cuốn tất cả các nướctham gia Quá trình này vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực, vừa có hợptác, vừa có đấu tranh Trong làn sóng toàn cầu hóa, kinh tế trở thành nhân tố quyếtđịnh sức mạnh của quốc gia và đóng vai trò quan trọng trong quan hệ quốc tế [8; tr19] Bên cạnh đó, quá trình trên diễn ra sâu sắc dẫn đến sự tự do hóa thương mại,đầu tư, dịch vụ, chuyển giao công nghệ, phân công lao động quốc tế, thúc đẩy quan

hệ song phương và đa phương, tăng cường sự liên kết giữa các quốc gia, các khuvực trên thế giới Sự tự do hóa thương mại và mở của thị trường tạo điều kiện chonhững nước có năng lực sản xuất cao mở rộng thị trường, đa dạng hóa các sảnphẩm Thế giới đang tiến dần đến một nền kinh tế không biên giới [4; tr13]

Vốn dĩ là một nền kinh tế đang phát triển, Trung Quốc rất cần vốn, công nghệ

kỹ thuật tiên tiến, kinh nghiệm và phương thức quản lý hiện đại của Singapore trongbối cảnh Singapore rất cần thị trường đầu tư bên ngoài Quá trình toàn cầu hóa thúcđẩy sự tương tác và tạo điều kiện để Singapore và Trung Quốc phát huy được lợithế, tham gia vào phân công lao động quốc tế, thâm nhập vào thị trường lẫn nhau Trên cơ sở đó, tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác kinh tế phát triển, thắt chặt hơnquan hệ hai nước Từ những thành tựu trong hợp tác kinh tế có thể thúc đẩy hợp tácchính trị - ngoại giao và các lĩnh vực khác cùng phát triển

Sự phát triển của xu thế khu vực hóa dẫn tới việc hình thành các khu vực kinh

tế, tăng cường sức mạnh và quyền tự chủ cho các khu vực trên cơ sở phát huy lợithế, sự tương đồng của các quốc gia trong nhóm hướng tới mục tiêu nâng cao trình

độ hợp tác khu vực Trong các tổ chức như EU, NAFTA, ASEAN, SCO…, các hiệpđịnh mậu dịch tự do được ký kết đã nâng cao khả năng hợp tác và tự do hóa thươngmại giữa các quốc gia trong khu vực Từ chỗ thúc đẩy hợp tác kinh tế, các quốc gia

đã chủ động hơn trong việc tìm kiếm sự hợp tác song phương và đa phương về

chính trị và an ninh Trung Quốc, Singapore là những quốc gia tích cực tham giavào các hợp tác khu vực Trong vai trò là thành viên sáng lập và có những đóng góptích cực, Singapore đã xác lập được vị trí quan trọng trong ASEAN Trong lúc đó,Trung Quốc là một trong những đối tác lớn của ASEAN Mặc dù việc Trung Quốctham gia vào các diễn đàn của ASEAN là phương thức để Trung Quốc tăng cường

và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình song đây cũng là những diễn đàn giúpTrung Quốc và các nước ASEAN nói chung, Singapore nói riêng xích lại gần nhau Như vậy, những chuyển biến của tình hình thế giới và khu vực đã tác độngmạnh mẽ tới quan hệ Singapore - Trung Quốc, khiến hai nước nhận thấy lợi ích của

sự hợp tác, những điểm có tính bổ sung lẫn nhau Ở vị trí một nước đang phát triển,Trung Quốc rất cần vốn, công nghệ kỹ thuật tiên tiến, kinh nghiệm và phương thứcquản lý hiện đại Trong khi đó, là nước phát triển, Singapore sẵn có những yếu tố

mà Trung Quốc cần song ngược lại, Singapore bị giới hạn, cần lao động, cần thịtrường, cần tài nguyên và không gian đầu tư Do vậy, toàn cầu hóa, khu vực hóa tạođiều kiện cho cả hai nước trong quá trình phân công lao động quốc tế, thâm nhậpvào thị trường của nhau Từ nhu cầu này khiến quan hệ kinh tế song phương có điềukiện để hợp tác và phát triển mạnh, là động lực thúc đẩy các lĩnh vực khác nhưchính trị, văn hóa, giáo dục cùng phát triển

2 1 2 Tình hình khu vực

Singapore và Trung Quốc cùng nằm trong khu vực châu Á - Thái Bình

Dương, nơi tập trung khoảng 65% GDP của thế giới, 55% giá trị thương mại toàncầu, 50% tổng giá trị của nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài Đây là nơi đang đượcmệnh danh là “Khu vực của thế kỷ XXI”, là khu vực có tầm quan trọng, đa dạng vềvăn hóa, chính trị, có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và phát triển năng động nhấtthế giới [15] Sự chuyển biến của khu vực châu Á - Thái Bình Dương từ năm 1990đến 2010 đã có những tác động đa diện đối với quan hệ Singapore - Trung Quốc,đặt quan hệ hợp tác giữa hai nước trước không ít thời cơ và thách thức

Về mặt chính trị - an ninh, sau Chiến tranh Lạnh, khu vực châu Á - Thái Bình

Dương đã xuất hiện những thay đổi mang tính căn bản, trở thành khu vực ngày càng

có vai trò quan trọng trong cục diện địa - chính trị thế giới, là nơi đan xen, hội tụnhiều mâu thuẫn cũng như lợi ích của các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc, NhậtBản, Nga… Đồng thời, khu vực này cũng là địa bàn diễn ra sự cạnh tranh quyết liệttrong quá trình hình thành một trật tự mới Bên cạnh việc Mỹ vẫn là siêu cường có

ảnh hưởng lớn nhất trong khu vực, nét đáng chú ý nhất trong quan hệ quốc tế ở đâychính là sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc và những cố gắng để khẳng địnhmình trong vai trò nước lớn ở khu vực và toàn cầu Trung Quốc phát triển cả sứcmạnh “cứng” và sức mạnh “mềm”, thực sự trở thành đối thủ cạnh tranh số 1 với

Mỹ Đông Nam Á là một trong những địa bàn trọng điểm trong sự tranh chấp quyếtliệt kể trên

Vốn dĩ là một nước có vị thế địa - kinh tế, địa - chính trị quan trọng trong khuvực, Singapore trở thành đối tượng quan tâm của cả Mỹ và Trung Quốc Với Mỹ,Singapore có quan hệ truyền thống khá gần gũi Từ lợi ích mang lại trong quan hệvới Mỹ, Singapore công khai ủng hộ sự có mặt của Mỹ ở Đông Nam Á Vì vậy, đểlôi kéo Singapore, Trung Quốc đã tích cực cải thiện trong quan hệ chính trị, tăngcường hợp tác kinh tế và đẩy mạnh hợp tác trên nhiều lĩnh vực nhằm tạo ra sợi dâyràng buộc giữa hai nước Dưới góc độ này, quan hệ cạnh tranh Mỹ - Trung ở châu

Á - Thái Bình Dương có ảnh hưởng tích cực trong việc thúc đẩy quan hệ Singapore

- Trung Quốc Xuất phát từ nhiều lý do khác nhau, Singapore luôn có ý thức phòngngừa, tạo khoảng cách với Trung Quốc trong bối cảnh muốn duy trì tốt quan hệ với

Mỹ Dưới góc độ này, cạnh tranh Trung - Mỹ có ảnh hưởng ngược chiều đối vớiquan hệ Singapore - Trung Quốc

Khu vực châu Á - Thái Bình Dương mặc dầu có những cơ chế an ninh songphương như liên minh Nhật - Mỹ và các cơ chế đa phương như Diễn đàn an ninhkhu vực ASEAN (ARF), Hội đồng hợp tác an ninh châu Á - Thái Bình Dương(CSCAP) nhưng lại là một khu vực có nhiều điểm nóng như Biển Đông, Bán đảoTriều Tiên, Eo biển Đài Loan… Các vấn đề khác như cướp biển, buôn người, buônlậu, khủng bố…cũng là thách thức đối với an ninh khu vực Trong lúc đó, các nướctrong khu vực chưa có một cơ chế hợp tác an ninh chính thức và thống nhất [10;tr132] Điều này không chỉ đe dọa đến nền hòa bình mà còn ảnh hưởng trực tiếpđến sự phát triển của mỗi quốc gia và quan hệ quốc tế trong khu vực Sự phức tạpcủa tình hình an ninh trên dẫn tới tâm lý thiếu tin tưởng, nghi kỵ, tư thế phòng bị vàcảnh giác đối với các mối quan hệ hợp tác Trước sự trỗi dậy và những tham vọngcủa Trung Quốc đối với khu vực cũng như trên thế giới, trong bối cảnh trên, sự e

dè, nghi ngại phòng ngừa của Singapore trong một số chính sách với Trung Quốc vìvậy có cơ sở

Bên cạnh những vấn đề trên, diễn biến về chính trị an ninh khu vực châu Á

-Thái Bình Dương từ sau Chiến tranh Lạnh còn cho thấy xu thế nỗ lực trong đốithoại hợp tác ngày càng được duy trì và phát triển Các quốc gia ở trong khu vực đã

tỏ rõ sự nỗ lực trong xây dựng lòng tin, không can thiệp vào công việc nội bộ củanhau, cố gắng giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình Vấn đề này trở thànhnhững nét đặc trưng trong hợp tác khu vực [19; tr 221] Vì vậy, mặc dù vẫn có mộtvài điểm nóng nhưng tương quan chung, ở châu Á - Thái Bình Dương ít có sự bùng

nổ xung đột Châu Á - Thái Bình Dương trở thành khu vực khá ổn định trên thế giớitrong sự so sánh với một số khu vực khác Đây là điều kiện thuận lợi quan trọng đốivới các nước trong khu vực trong đó có Trung Quốc và Singapore nhằm ổn định vàphát triển

Về kinh tế, châu Á - Thái Bình Dương là khu vực kinh tế sôi động, có tiềm

lực và tốc độ tăng trưởng kinh tế ngày càng lớn Sự hội nhập tạo nên cơ hội bổsung lẫn nhau của các nền kinh tế trong khu vực và cũng là lý do khiến nền kinh

tế khu vực hằng năm có sự tăng trưởng mạnh Môi trường đầu tư được cải thiện,dòng vốn đầu tư vào các nước trong khu vực càng ngày càng tăng, nhất là đốivới các nước ở khu vực Đông Á Trung Quốc và các quốc gia ASEAN là nhữngđiểm đến được các công ty xuyên quốc gia ngày càng quan tâm Thống kê chothấy, các nền kinh tế trong khu vực sở hữu nguồn vốn đầu tư lớn, có dự trữ ngoại

tệ đứng đầu thế giới, thị trường rộng lớn, và bắt đầu chứng tỏ tiềm lực về côngnghệ và khoa học tiên tiến [19; tr220] Về thương mại, châu Á - Thái Bình

Dương chuyển mình trở thành thị trường buôn bán lớn nhất thế giới Mức tăngtrưởng kinh tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương cao hơn nhiều so với tỷ lệtăng trưởng kinh tế các khu vực khác Trong đó, Đông Á trở thành khu vực cósức tăng trưởng nhanh nhất trong nền kinh tế thế giới

Quan hệ giữa Trung Quốc và các nước ASEAN từng bước được cải thiện vàphát triển toàn diện Từ năm 1991, Trung Quốc bắt đầu quá trình quan hệ đối thoạivới ASEAN và chính thức trở thành đối tác đối thoại đầy đủ năm 1996 Năm

2003, hai bên đã ký kết ký Tuyên bố chung về quan hệ đối tác chiến lược vì hòabình và thịnh vượng Để triển khai Tuyên bố chung, hai bên đã thông qua Kế

hoạch hành động 5 năm (2005-2010) Đây là kế hoạch tổng thể nhằm mở rộng vàlàm sâu sắc thêm quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc một cách toàn diện Bêncạnh đó, hai bên tăng cường thắt chặt quan hệ đối tác chiến lược thông qua đốithoại và tham vấn thường xuyên Quan hệ kinh tế thương mại giữa ASEAN và

Trung Quốc đã được phát triển nhanh chóng sau khi ký kết Hiệp định khung vềHợp tác kinh tế toàn diện vào tháng 11/2002 để thành lập Khu vực Thương mại

Tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA) Hai bên cũng có những thành tựu quantrọng trong hợp tác khoa học và công nghệ, giáo dục, văn hóa, lao động, an sinh

xã hội, giao lưu nhân dân [5]

Xu hướng hội nhập kinh tế trong khu vực cũng đang được thúc đẩy mạnh mẽ Việc các nước đẩy mạnh quan hệ đầu tư thương mại đã làm tăng cường liên kếtkinh tế khu vực Điều này thể hiện thông qua sự mở rộng của ASEAN song songvới việc thành lập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), sự ra đời của Diễnđàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC); sự hình thành cơ chế hợptác ASEAN - Đông Bắc Á theo mô hình ASEAN+1, ASEAN+3 Là quốc gia pháttriển trong khối ASEAN, Singapore có vị trí quan trọng trong sự phát triển của tổchức Với những đặc thù riêng, xu thế phát triển trong quan hệ ASEAN - TrungQuốc có sự tác động đáng kể đối với quan hệ Singapore - Trung Quốc, nhất là trênphương diện hợp tác chính trị và hợp tác kinh tế

Xét trên nhiều góc độ, sự phát triển kinh tế đầy sôi động của châu Á - TháiBình Dương đã mang đến không ít thời cơ và thách thức đối với quan hệ

Singapore - Trung Quốc Trong nền kinh tế khu vực phát triển nhanh, mạnh, xuthế hợp tác trong khu vực góp phần tăng cường và mở rộng cơ hội về hợp tác kinh

tế Mặt khác, trong bối cảnh các mối quan hệ đa dạng, nhiều tầng nấc và đầy tínhcạnh tranh của khu vực, quan hệ hai nước cũng đứng trước những thử thách và sức

ép rất lớn Sự sôi động của kinh tế khu vực là cơ hội phát triển của cả Singapore

và Trung Quốc song đồng thời cũng là cơ hội kiếm tìm lợi nhuận của rất nhiềunước khác trên thế giới Điều đó tạo nên môi trường cạnh gay gắt và khốc liệtngay trong khu vực Với những tiềm năng riêng của mình, sức hút của thị trườngSingapore và thị trường Trung Quốc đối với các nước trên thế giới cũng khôngnhỏ Các nhà đầu tư của Singapore và Trung Quốc buộc phải cạnh tranh với cácđối tác còn lại của nước kia Những thời cơ và thách thức do khu vực mang lại đãđặt cả hai nước Singapore và Trung Quốc trước bài toán đối ngoại cần một phépgiải linh hoạt và phù hợp

2 2 Nhân tố địa lý, văn hóa và lịch sử

2 2 1 Nhân tố địa - kinh tế, địa - văn hóa

Cùng nằm trong khu vực Đông Á, Singapore và Trung Quốc có những điểmtương đồng nhưng cũng tồn tại khá nhiều khác biệt về địa kinh tế, địa văn hóa Sự

tương đồng và khác biệt đó đã và đang tác động đa chiều đến quan hệ hai nước Singapore là một quốc đảo tọa lạc ở vị trí địa lý đắc địa của cực Nam bán đảoMalacca, nơi có vị trí chiến lược trọng yếu trên trục giao thông Đông - Tây, là quốcgia án ngữ trên các trục giao thông chính của đường không, đường biển quốc tếcũng như đường nhánh giao thông với các nước láng giềng, nối liền giữa ĐôngNam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo, địa bàn được xem là điểm cốt tử của khuvực Từ vị trí địa lý độc đáo, Singapore đã khai thác tiềm năng trên và biến mình trởthành một trung tâm thương mại hàng đầu với cơ sở hạ tầng đồng bộ Cảng

Singapore có kết cấu cơ sở hạ tầng hiện đại, kết nối hơn 600 cảng ở 130 quốc giavới 700 tuyến đường vận tải biển, trở thành trung tâm chuyển tải container nhộnnhịp nhất, đồng thời cũng là trung tâm trung chuyển số một thế giới [2; tr62] Hànghóa và tàu thuyền Trung Quốc muốn đi sang Nam Á, châu Phi và Trung Đông cũngnhư châu Âu đều buộc phải qua eo biển Malacca Các tuyến đường vận chuyển dầulửa, nguyên nhiên liệu cho công cuộc phát triển của Trung Quốc được chuyên chởqua vùng này

Không chỉ khai thác cảng biển như một nguồn lợi kinh tế đơn thuần từ vậnchuyển, Singapore còn khai thác vai trò quan trọng của hệ thống cảng biển trongviệc nhập khẩu nguyên liệu và sau đó tái xuất hàng hóa đã được tinh chế ra nướcthứ ba Đây là cơ sở để biến Singapore trở thành một thị trường trung chuyển, pháttriển ngành công nghiệp tinh chế và công nghệ cao Vị trí trung chuyển và ngànhcông nghiệp tái xuất của Singapore đã tác động mạnh đến cơ cấu thương mại, cơcấu đầu tư trong hợp tác kinh tế với Trung Quốc

Là quốc gia nằm trong khu vực phát triển năng động, với địa thế độc đáo vàthực lực kinh tế mạnh, Singapore có tiếng nói quan trọng trong khu vực Đông Nam

Á Đồng thời, vị trí chiến lược này khiến Singapore luôn là mối quan tâm hàng đầu

về nhiều mặt của các cường quốc trong và ngoài khu vực Đây cũng là một trongnhững lợi thế của Singapore trong quan hệ với các nước trong khu vực và trên thếgiới bao gồm cả Trung Quốc - quốc gia rộng lớn ở khu vực Đông Bắc Á, có chungbiên giới đường biển với Đông Nam Á Trong quá trình hợp tác với Singapore,Trung Quốc đã hướng tới mục tiêu tận dụng vị trí trung chuyển của Singapore nhằm

mở rộng cánh cửa hội nhập kinh tế với thế giới bên ngoài

Ngoài ra, về an ninh - chính trị, quan hệ với Singapore giúp Trung Quốc tăngcường khả năng mở rộng phạm vi ảnh hưởng đối với khu vực Đông Nam Á nhằm

xây dựng vùng biên duyên chiến lược ở khu vực và thậm chí tham vọng nối BiểnĐông với Ấn Độ Dương và xa hơn nữa, tạo tiền đề để khẳng định vai trò nước lớncủa Trung Quốc trong khu vực và trên thế giới Điểm này tác động tới tâm lý phòngthủ, dè chừng của Singapore trong quan hệ với Trung Quốc

Không chỉ có những thuận lợi, từ góc độ vị trí địa lý và cư dân, Singapore phảiđối mặt với những hạn chế và thách thức Diện tích Singapore không lớn, chỉ 712

km2, do đảo Singapore (rộng 604,2km2) và 63 đảo phụ cận hợp thành trong đó chỉ

có 20 hòn đảo có người ở [2; tr 34] Trong khi Trung Quốc có diện tích rộng lớn với

9 596 961 km2 [107] với nhiều kiểu địa hình và khí hậu, tài nguyên thiên nhiên giàu

có, Singapore chỉ có một ít than chì, nham thạch pha lẫn đất sét Mọi nguyên liệucần thiết cho sản xuất đều phải nhập từ bên ngoài Sự thiếu hụt về tài nguyên vàkhông gian phát triển của Singapore là một trong những yếu tố tạo nên nhu cầu hợptác với Trung Quốc, một đối tác hội tụ những điều kiện thuận lợi để đáp ứng đượctất cả các vấn đề này

Về nhân khẩu và nghề nghiệp, dân số Singapore gần chạm mốc 5 triệu người(2009) trong đó có 38% là người nhập cư [2; tr11] Sự phát triển nhanh chóng củanền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa các ngành dịch vụ và chế tạo của

Singapore đòi hỏi một lượng lớn lao động Quá trình trên ngày càng tăng và tỷ lệthuận với dòng vốn từ các công ty nước ngoài đổ về Singapore, đẩy nhu cầu mởrộng hợp tác trên mọi phương diện từ lao động, đầu tư tư bản để khai thác tối đa lợithế Với dân số hạn chế, rõ ràng Singapore không tự đáp ứng đủ và buộc phải tuyểndụng từ thị trường lao động nước ngoài Trong lúc đó, với lượng dân số hơn 1 tỷngười, Trung Quốc luôn sẵn có một đội ngũ lao động giá rẻ, đông đảo, chính sáchxuất khẩu lao động thông thoáng, Trung Quốc có thể trở thành thị trường cung ứngdồi dào, đáp ứng nhu cầu lớn về lao động của Singapore

Là hai nước cùng nằm trong khu vực Đông Á, lại thuận giao thông đườngbiển và hàng không nên Singapore và Trung Quốc tương đối gần gũi Đây là

điều kiện thuận lợi để tiết kiệm chi phí đi lại, thông thương hàng hóa và giao lưunhân dân Đồng thời, đây cũng là điều kiện để hai nước cùng tham gia các tổ

chức và diễn đàn khu vực, mở rộng không gian hợp tác Hợp tác hai nước trongkhuôn khổ đa phương là một trong những yếu tố thuận lợi hỗ trợ cơ chế hợp tácsong phương

Singapore và Trung Quốc có sự gần gũi sắc tộc, vì vậy, quan hệ hai nước cótính đặc thù trên phương diện văn hóa Người Hoa ở Singapore và những nét văn

hóa của họ là nhân tố quan trọng trong nền văn hóa đa dạng của Singapore đồngthời cũng là nhân tố tạo nên những điểm tương đồng văn hóa, có vị trí đặc biệt tácđộng đến sự phát triển trong quan hệ giữa hai nước

Người Hoa biết đến Singapore từ rất sớm nhưng phải đến thế kỷ XIX, khingười Anh sử dụng chính sách thu hút và sử dụng thương nhân và thợ thủ côngngười Hoa trong công cuộc khai thác của họ, người Hoa mới ồ ạt di cư vào

Singapore Đa phần họ xuất xứ từ các tỉnh phía Nam như Phúc Kiến, Quảng Đông,Hải Nam [118; tr58] Người Hoa chiếm số lượng chủ yếu trong dân số Singapore vàđóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước Singapore Mặc dầu định

cư ở Singapore trong thời gian dài nhưng cộng đồng người Hoa vẫn giữ những nétđặc trưng đậm bản sắc Trung Hoa như ngôn ngữ, tập quán ứng xử, đạo đức truyềnthống Trong đó, ngôn ngữ là yếu tố quan trọng nhất, là điều kiện thuận lợi đối vớitiếp xúc, giao lưu, hợp tác giữa Singapore và Trung Quốc Với cộng đồng ngườiHoa đông đảo, chính phủ Singapore áp dụng chính sách hợp lý trong duy trì gìn giữ

và phát triển ngôn ngữ mẹ đẻ khiến một bộ phận rất lớn cư dân thông thạo TiếngHoa Yếu tố này kéo gần khoảng cách giữa người Trung Quốc và người Singapore,góp phần xóa nhòa khoảng cách do bất đồng ngôn ngữ trong giao lưu và hợp tác Người Hoa ở Singapore đã xây dựng cho mình tiềm lực kinh tế mạnh mẽ Họ

có mặt ở hầu hết các lĩnh vực và xác lập được vai trò chính yếu trong nền kinh tếSingapore Đặc biệt, cộng đồng người Hoa ở Singapore hoạt động kinh doanh trên

cơ sở những mối quan hệ trong gia đình dòng họ, hỗ trợ nhau làm ăn trong khuônkhổ quan hệ thân tộc, cộng đồng Những tương đồng về ngôn ngữ, phong tục tậpquán đã giúp họ và các đối tác Trung Quốc sớm xóa bỏ rào cản, chia sẻ với nhautrong hợp tác và kinh doanh Rất nhiều nhà đầu tư người Hoa ở Singapore đã trở vềquê gốc của mình tại Trung Quốc để đầu tư và buôn bán

Việc Singapore và Trung Quốc thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1990 đã nâng

vị thế của cộng đồng người Hoa ở Singapore trong quan hệ với Trung Quốc Họ trởthành cầu nối, là nhân tố tích cực cho quan hệ giữa hai nước Ngoài ra, người Hoa ởSingapore còn đảm nhiệm vai trò trung tâm của người Hoa ở Đông Nam Á Họ đãxây dựng thành công hệ thống kinh doanh mạng Hệ thống này không chỉ gói gọntrong các hội đồng hương người Hoa mà còn liên kết vùng, quốc gia và khu vực Tận dụng môi trường đầu tư thuận lợi, Singapore trở thành đầu mối của kinh doanhmạng Những tổ chức xã hội, nghiệp đoàn truyền thống của người Hoa ở Đông Nam

Á như Phòng Thương mại, Hội Đồng hương, các câu lạc bộ doanh nghiệp… thườngxuyên tiếp xúc và liên lạc với Trung Quốc Sự giao lưu này tạo điều kiện rất thuậnlợi đối với quan hệ hai nước [118; tr60-64]

Bên cạnh những tác động tích cực và mạnh mẽ trên của yếu tố văn hóa tộcngười đối với quan hệ Singapore - Trung Quốc, yếu tố này còn có tác động ngượcchiều Đáng lưu ý, là quốc gia có ¾ tổng số cư dân là người Hoa [47; tr29] vớinhững giá trị văn hóa đặc trưng, Singapore còn là một cộng đồng đa sắc tộc và tôngiáo Điều này làm cho xã hội Singapore chứa đựng không ít mâu thuẫn [2; tr77] Ngoài ra, Singapore còn bị mắc kẹt trong sự nghi kỵ của các quốc gia láng giềng,

họ cho rằng, Singapore là “con ngựa thành Troy” của Trung Quốc ở Đông Nam Á[24; tr203] Trong khi đó, Trung Quốc lại cho rằng, Singapore là tiền đồn của Mỹtại khu vực để chống lại Trung Quốc và các nước cộng sản Những vấn đề trên trởthành bài toán khó đối với Singapore trong đối ngoại, kéo chậm lại tiến trình thiếtlập quan hệ đối ngoại của Singapore và Trung Quốc

Cộng đồng người Hoa ở Singapore cũng đã diễn ra sự phân hóa sâu sắc giữacác thế hệ trong quan niệm về dân tộc Người Hoa lớn tuổi có xu hướng tự hào vềnguồn gốc Trung Hoa, mối liên hệ gắn bó với Trung Quốc còn rất mạnh Nhữngngười Hoa trẻ tuổi thì ngược lại, họ thừa nhận nguồn gốc tổ tiên, tự hào về lịch sử

và văn hóa của người Hoa trong quá khứ song họ luôn nỗ lực hết mình trong việcxây dựng quốc gia dân tộc Singapore với bản sắc văn hóa riêng khác biệt [118;

tr78] Thủ tướng Lý Quang Diệu đã từng phát biểu: “Về vẻ bề ngoài, chúng tôi rất

giống người Trung Quốc các tỉnh miền Nam Chúng tôi có cùng những giá trị văn hóa, trong thái độ đối với các quan hệ giới tính, các quan hệ trong gia đình, lòng tôn kính đối với người lớn tuổi và những chuẩn mực xã hội khác liên quan đến gia đình và bạn bè Nhưng, chúng tôi khác nhau về quan điểm, cách nhìn nhận thế giới

và vị trí của chúng tôi trong thế giới này” [6; tr558]

Những nét khác nhau về văn hóa của những người Hoa ở Singapore và TrungQuốc có ý nghĩa tác động hai mặt đến quan hệ hợp tác giữa hai nước Nhân tốngười Hoa là một vấn đề tế nhị, nhạy cảm trong quan hệ Singapore - Trung Quốc Nếu như có biện pháp để nhìn nhận, giải quyết vấn đề một cách tinh tế, khéo léo sẽkiềm chế được những tác động tiêu cực có thể làm tổn thương tới quan hệ hai nước

và phát huy được những mặt tích cực đặc thù nhằm thúc đẩy mối quan hệ này pháttriển và bền vững