Kỳ-Đồng được coi như là một nhân vật siêu phàm và nhiều khi được những người ngưỡng mộ rước đi như người ta rước miột vị thần, Nắm 1887, vào lúc Kỷ-Đồng 13 tuổi, đã có lần giảm mục Bù
Trang 1a Fare PC ! : ˆ NAY CC :
Tài liệu tham khảo vé cach mung can dai Viél-nam
BO SUNG TAI LIEU VE KY-BONG
Tap chỉ Nghiên cứu lịch sử số 61, thẳng 7
nắm 1961, có đăng một bài vẻ Kỳ-Đồng của
ông Dỗ Thiện Dưới đây tôi xin cung cấp thêm
một số tài liệu về nhân vật lịch sử này, chép
theo các hồ sơ của Pháp đề lại, hiện do Cục
Lưu trữ quản lý (1)
Kỳ-Đồng, tên thực là Nguyễn-vắn-Cầm, sinh
năm 1874 tại làng Ngọc-đình, huyện Dưyên-hà
(khi ấy là tỉnh Hưng-yên, từ năm 1890 là thuậc
tinh Thai-binh (2))
Ngay từ hồi mới lên 8 tuổi, Cầm đã tỏ ra có
trí thông minh và đã biết làm câu đối chữ Hàn,
người trong vùng rất lấy làm khâm phục, cho
là một đứa trẻ kỳ lạ và gọi là Kỷỳ-Đồng @)
Tiếng đồn về Kỳ-Đồng ngày càng lan rộng, từ
ti phương người ta kéo đến nhà rất đồng đề
xem mặt Kỳ-Đồng được coi như là một nhân
vật siêu phàm và nhiều khi được những người
ngưỡng mộ rước đi như người ta rước miột
vị thần,
Nắm 1887, vào lúc Kỷ-Đồng 13 tuổi, đã có
lần giảm mục Bùi-chu đụ đỗ Kỷ-Đồng theo đạo
Thiên chúa, nhưng không có kết quả gì (4)
Tháng 3 năm đó xây ra một sự việc mà Pháp
gọi là vụ Kỷ-Đồng, hay là cuộc xung đột ngày
27-3-1887 tại Nam-định Sự việc điễn ra như
sau:
Ngày 5-3-1887, phó công sử Ninh-binh gửi
công văn số 32B chuyền cho cong sir Nam-dinh
một bản sao bức thư của Cha Sáu (5) báo cho
y biết là vừa được tin Ky-Đồng «định đem
quân đánh chiếm thành Nam-định, rồi đánh
chiếm các phủ huyện, và định xui đân nổi
dậy chống lại nước Pháp»
Đến ngày 27-3-1887, độ 100 người khăn áo
chỉnh tề, mang theo cờ quạt, kiểm gỗ, giáo gỗ,
rước Kỳ-Đồng đi kiệu từ chùa Vị-xuyên là nơi
Kỳ-Đồng ngủ đỗ đêm trước, qua các phố, tiến
về thành Nam-dđịnh Thấy vậy bọn lính gác
lấy súng bẵn chỉ thiên, làm cho những người
VŨ - VĂN - TĨNH
đí rước bỏ chạy tần loạn Sau đó Kỷ-Đồông bị bắt cùng với 7 người nữa (6) Rồi có tiếng đồn
di rằng Ky-Đồng bị giam nhưng đã dùng phép thần thông biển đi mất, rằng người ta định
chụp ảnh Kỷ-Đồng nhưng không làm thế nào chụp được, bức ảnh nào cũng bị mờ như hình
những cái mô đất (7)
Những người bị bắt đều khai rằng họ theo Kỷ-Đồng chỉ vì họ tôn sùng Kỷỳ-Đồng, coi Kỳ- : Đồng như một vị thần, họ không rõ tại sao họ
lại tiễn về phía thành Nam-định, có lể họ đã
(1 Hồ sơ số 19.965, 56.390 và hồ sơ kỷ hiệu Fö8 (phông Thống sử)
(2) Tỉnh Hưng-yên thành lập nắm 1831, gom một bộ phận đất đai của trấn Nam-định cũ Năm 1890 thành lập tỉnh Thái-bình (do nghị định của Toàn quyền Đông-đương ngày 21-3- 1890), thì huyện Duyên-hà thuộc tỉnh Thái-binh
Bài về Kỷ-Đồng của ông Đỗ Thiện chép làng Ngọc-đình khi ấy thuộc tỉnh Thai-binh là không đúng
(3) Pháp địch là « Penfant merveilleux », cũng
có lic dich 1A « enfant prodige », hay « enfant
miraculeux », hay «Venfant du miracle »
(1) Theo bức thư ngày 11-3-1887 của giám mục Bùi-chu gửi Công sứ Nam-định
(5) Một cha cố người Việt ở vùng Phát-đdiệm (Ninh-binh) Pháp gọi là Père Six Cha Sau JA người đã xây dựng nhà thờ Phát-diệm hiện
nay Ngôi nhà thở này mở cửa làm lễ từ năm
1891 (Theo một bài viết về Cha Sáu đắng trong
tập san của Hoi Dia du titre Cahier de la Société de Géographie nam 1937, trang 13) (6) Theo công văn ngày 27-3-1887 của phó sử
và ngày 27-5-1887 của Công sử Nam-dinh gửi Tông công sử Trung Bắc-kỳ tại Hà-nội
(7) Theo bản ký chú về Kỷ-Đồng ngày 22-1-
1827 cña Phòng nhì nha Tông thư kỷ
Trang 2bị thần thánh dun dai chang, vi thực ra họ
chỉ muốn rước Kỳỷ-Đồng về làm lễ tại đền Phủ-
giầy, ở làng Tiên-hương huyện Vụ-bản (1), vụ
Kỳ-Đồng cũng đã làm xơn xao dư luận một
thời gian
Theo đư luận Pháp thì «Ky-Đồng chỉ là một
đứa trẻ, bản thân Kỳ-Đồng cĩ lề cũng chẳng
cĩ gì là nguy hiểm, nhưng phong trào tiếng là
cĩ tính chất tơn giảo đo Kỳ-Đồng hay những
người đä thúc đầy Kỳ-Đồng gây ra cũng cĩ thể
trở thành một phong trào chính trị, đưa đến
những hậu quả tai hại » (2) Đề tránh việc đĩ,
chúng cho rằng «tốt nhất là nên đưa Kỳ-Đồng
đi xa, như đưa sang học bên Pháp chẳng
han» (3)
Rồi theo đề nghị của tên Bơ-ri-e-rơ (Brière),
khi ấy là cơng sứ Nam-dịnh (4), Kỳ-Đồng
được gửi sang học ở An-gie (thủ đơ An-giê-ri)
và đến ngày 2-10-1887 thì sang tới nơi (5) Cịn
về những người bị bắt khác thì, cũng theo đề
nghị của tèn Bò-ri-e-rơ, ba người là Võ-vắn-
Trương, Đinh-vắn-Các và Nguyén-danh- -Thién
bị đây đi Cơn-đảo (6)
ở An-gie 10 năm, Kỳ-Đồng học tiếng Pháp
và học khoa lý hĩa, kết quả rất tốt, đậu nhiều
kỷ thi và được cả một bằng huấn luyện viên
thể dục thê thao, rồi đến cuối nắm 1896 thi
được đưa trở về nước,
Thực dân Pháp cho Kỳ-Dồng đi học nước
ngồi vì tưởng rằng sau này về nước, Kỳ-Đồng
sẽ cộng tác với chúng và chúng sẽ cĩ thể lợi
dụng Kỳ-Đồng để gây ảnh hưởng cho chúng
Nào ngờ sự thực lại xây ra hồn tồn trái
ngược với ý muốn của chúng
Về tới quê hương, Kỷ-Đồng vẫn được người
ta sùng bái như cũ, cĩ khi vì đi vắng lâu nắm
mới vẻ nên cịn lại được tơn sùng ngưỡng mộ
hơn là khác Người ta lại dựng lên nhiều câu
chuyện thần thoại về Kỳ-Đồng Tiếng đồn là
Ky-Dong cĩ phép thân thơng biến hĩa ngày
càng lan rộng Ảnh hưởng của Kỷ-Đồng ở địa
phương ngày càng lớn (7)
Thấy vậy, trong một tờ trình lên Nha Tơng
thư kỷ ngày 10-11-1396, Cơng sử Thái-bình
phải xin cho Kỷ-Đồng «cĩ một địa vị gì ở
Hà-nội »
Kỷ-Đồng được gọi ngay lên lià-nội, nhưng
chỉ 1 ngày sau lại tự tiện bỏ về Thái-bình
Nha Đân sự điện về Cơng sứ Thái-bình đề cho
tìm (20-12-1896) thì Kỳ-Đồng nĩi là bị yếu
mệt, cần ở nhà nghỉ cho đến Tết Cơng sứ
Thái-bình định bất Kỷ-Đồng đưa lên Hà-nội,
nhưng Nha Dân sự khơng đâm làm to chuyện,
đành trả lời là «chi nên cảnh cáo Kỳ-Đồng và
cử để cho Kỳ-đồng ở nhà cho đến khi cĩ chỉ
thị mới » (23-12-1896)
Sang nắm 1897, uy tin của Kỷ-Đồng lại cảng
lớn hon nữa Từ Nam-định, Ninh-bình, Thanh-
hĩa luơn luơn cĩ người kéo đến thăm hỏi, Thấy vậy, thực dân Pháp lại cĩ ý kiến là «nên đưa Kỷ-Đồng ra khối miền Bắc và ;cho Kỳ- Đồng một địa vị gì đĩ ở Trung-kỳ »'(8)
Quả là từ ngày về nước, Kỷ-Đồng đã trở thành một mối lo ngại cho Pháp
Trong kỳ thi hương tại Nam-dịnh nắm 1897,
người ta chỉ noơm nớp lo sợ sẽ xảy ra sự gì bất trắc Vì Kỳ- Đồng đã gây được ảnh hưởng
lớn trong giởi nhà nho, người ta cho rằng ba, bốn vạn người tử các nơi đến tập trung ở đây -
sẽ cĩ thể cùng với nhân đân thành phố nưi
dậy, và người ta đã bố trí đề phịng, như đưa
thêm quân lính vẻ, đưa hai pháo thuyền La- va-lắăng-sơ (L'Avalanche) và Lo Giắc-canh
(Le Jacquin) đến, nĩi là đề đĩn chào Tồn
quyền Pơn Bu-me (Paul Doumer) về làm lễ khai mạc, nhưng cũng là đề phơ trương lực lượng, nhằm uy hiếp những phần tử chống
đối (9)
(1) Hoi Phi-gidy hang nim vào thượng tuần
tháng 3 âm lịch ; năm đĩ, theo đương lịch, thì
là ngày 30-3-1887
(2) (3) Theo céng van ngày 27-3-1887 của Giuyn M6-ren (Jules Morel) phĩ sứ Nam-định, gửi Tơng cơng sứ Trung Bắc- ky
() Cơng vấn ngày 27-5-1887 của Cơng sử
Nam-định gửi Tổng cơng sử Trung Bắc-kỳ đồ nghị gửi Kỳ-Đồng đi học ở An-gie hay ¢ ở Sai-gon
Hồi này Tổng cơng sứ Trung Bắc- -kỳ là tên
Bi-hua (Bihourd) Vi vay sách Lịch sử cách mạng cận dai Việ-nam của Trần-huy-Liệu,
tập H, trang 37, mới „chép là Kỷ-Đồng được Bi-hua cho sang học ở An-gie
) Theo cơng vấn số 3330 ngày 13-10-1887 của Hiệu trưởng trường Trung học An-gie gửi
Tổng cơng sứ Hà- nội
(6) Do nghị định của Tơng cơng sử Bi-hua
số 423 ngày 9-60-1887 Xem Cơng báo Trung Bac-ky (Moniteur du Protectorat de "Annam
et du Tonkin), nim 1887, trang 193
(7) «Ky-Bong cd mét cái đặc điểm là đứng
nĩi chuyện với ai, khơng bao giị nhìn thẳng
vào mắt người ta, chỉ nhìn người ta khi mắt người ta trơng xuống» (Theo ban ký chú về
Kỷý-Đồng ngày 22-4-1897 của Phịng nhì Nha Tong thu ky)
(8) Theo bao cao chinh tri thang 6 niin 1897 của tỉnh Nam- định
(Œ@) Theo quyền Đồng- -dương thuộc Pháp (L? Indochine _frangaise) của Pơn Bu-me (Paul Doumer) xuất bản năm 1905 tại Pa-ri, trang
131, 135, ˆ
Trang 3Cũng theo nhận định của Pháp, thì, Kỳ-Đồng
không hề tuyên truyền khởi nghĩa, mà trong
câu chuyện thì chỉ thường tiên đoán về tương
lai; những lời tiên tri của K-Đöng cũng
không có gì là có tính chất phá hoại và lật đồ ;
nhưng có nhiều giấy tờ có tính chất bải Pháp
được lưu hành trong dân chúng mà người ta
có thể cho là của Kỳ-Đồng hay ít ra cũng là
được Kỳ-Đồng khuyến khích (1)
Thế rồi đến tháng 9 nắm 1897; Kỷ-Đồng làm
ruộng ở Yên-thế, nơi mà Đề Thám cũng đang
hoạt động ở đó Có rất nhiều người từ miền
xuôi theo lên làm ruộng, gây thành một phong
trào đi cư lên Yên-thế, cho đến lúc bọn thống
trị Pháp biết là Kỷ-Đồng có liên lạc với Đề
Tham (2)
Người đã chủ ý trước nhất đến phong trào
di cư nói trên là thiểu tá Pê-rô (Péroz),
khi ấy chỉ huy đạo Yên-thế (3) Sau khi mỡ
cuộc điều tra, Pê-rô đề nghị với Toàn quyền
Pôn Đu-me cho kết liễu việc này, rồi một đêm
Kỳ-Đồng bị bắt đem đi Hải-phòng và đưa ra
nước ngoài trên một chiếc tầu của hãng Hải
vận (Messageries maritimes) (4)
Sau khi Kỷ-Đồng bị bắt, những người Lheo
Kỳ-Đöng đều tan rä, nhưng ảnh hưởng của
Kỷ-Đồng vẫn còn, và đến tháng 10 nắm 1897,
nhiều cuộc biến động mang danh nghĩa Kỳ-
Đồng đã xây ra ở các thành phố Hà-nội, Nam-
định, Hải-đương và Thái-bình Mãi đến nắm
1898, người ta còn đồn là Pháp định chém đầu
Kỳ-Đồng, nhưng dao chém không đứt (5)
Vi vậy, năm 1921, có ý kiến muốn thả cho
Kỷ-Đồng về nước thì Thống sử Bắc-kỷ khi ấy
là Mông-ghi-ô (Monguillot) trả lòi Toàn quyền
Đông-dương là không nên và cứ giữ Ký-Đồng
ở châu Đại-đương (6)
(1) (2) Như trên, trang 366
(3) Đạo Yên-thể (Cercle đe Yên-thế) hay đạo binh Yén-thé (cercle militaire de Yén-thé) ; gồm
1 châu và 2 huyện, ly sở là Nhã-nam, thành
lập đo nghị định của Toản quyền Đông-đương ngày 24-12-1895, bãi bỏ và sáp nhập vào tỉnh Bắc-giang do nghị định của Toàn quyền Đông- dương ngày 29-11-1899
(4) Theo quyền Đồng-dương thuộc Pháp, trang 366, và công văn số 105cc ngày 11-7-1931
của Thống sử Bắc-kỷ Mông-ghi-ô (Monguillot) gửi Toàn quyền Đông-đương (Hồ sơ số 56.390
phông Thống sử)
(5) (6) Theo công văn đã dẫn số 105c ngày 11-7-1921
Trong công văn này chỉ thấy nói «có thẻ cho Ky-Béng được tự do ở châu Đại-dương »,
mà không nói rõ là ở đảo nào,
Các thuộc địa của Pháp ở châu Đại-dương
hay Pô-li-nê-dđi thuộc Pháp (Les Etablissements
frangais de POcéanie ou Polynésie francaise) gồm 5 quan @ao va 1 @4o Bao chinh 1a Ta-hi-
ti (Tahiti) Con Tan dao (Nouvelle Calédonie)
thì, đứng về mặt hành chính, không nằm trong
« các thuộc địa của Pháp ở chau Bai- đương», tức là không thuộc Pô-li-nê-đi, mà thuộc Mê- la-n*-di (Mélanésie) Nhu vậy nói Kỳ-Đồng ở
châu Đại-đương, tức là Kỷỳ-Đồng đã bị đày
“sang dao Ta-hi-ti, đúng như đã chép trong Lich stt cach mang cận đại Vigt-nam tập H,
trang 37 Ông Đỗ Thiện cho rằng Kỷ-Đồng đã
bị đày sang dao Guy-an (Guyane) & Nam Mỹ là
không đúng
Mác đã làm công tác tư liệu như thế nảo
(Tiếp theo trang 51) cầu, mục đích tìm hiều của Người, tập trung
vào những vấn đề chính, dựa vào đấy đặt ra
những đề mục cụ thể, cần thiết, đề chọn lọc,
sắp xếp tư liệu Chính lúc này, là Mác đã dựa
vào những tài liệu sẵn có, đề tạo nên hàng
loạt tài liệu mới, bằng cách hoặc sửa chữa các
đề mục ở các cột trong tài liệu cũ, hoặc tiễn
hành tỉnh toán riêng đề có được những số liệu
mới, hoặc làm bảng tông quát cho hàng loạt
bằng cùng loại, hoặc làm bảng so sảnh v.v
Vì nghiên cứu một cách sáng tạo như vậy,
nên Mác đã có một cống hiển rất lớn đối với
ngành tư liệu học, đó là đã biến công tác này,
một công tác trước đó được coi như nhạt nhẽo,
buồn tẻ, nên bị xem thường, trở thành một
công tác sinh động, hấp dẫn, một công tác đấu
tranh cách mạng sôi nổi, trong đó chúng ta có
thê được bồi dưỡng không những về mặt lập
trường quan điểm cách mạng mà cả về mat tinh cảm cách mạng một cách phong phú và sâu sắc Thực vậy, qua những giòng ghi nóng hỏi
ngay bên cạnh các bảng thống kê và tài liệu nói trên, chúng ta đã thấy rõ Mác thông cảm được nỗi thống khô của nông dân Nga sâu sắc đến
nhường nào, đồng thời cũng nhận rö được sự
phẫn nộ và lòng cắm thù của Mác trước những
hành động tàn ác của bọn thống trị Nga lúc
bấy giờ