Có thề nói ngoài chiếc bút lông và cái súng khai phúc trưng bày ở nhà Bảo tàng cách mạng, chúng ta không có vật gì quan trọng có liên quan trực tiếp đến đời sống hoặc việc làm của cụ t
Trang 1MOT VAN KIEN CUA CU PHAN-DINH-PHUNG
VUA MOI PHAT HIEN
Ụ Phan-đình-Phùng mất đến nay mới ngót
70 năm, nhưng các giấy tờ hoặc hiện
vật gốc từ cụ truyền lại hiện giờ rất
hiếm Có thề nói ngoài chiếc bút lông và cái súng
khai phúc trưng bày ở nhà Bảo tàng cách
mạng, chúng ta không có vật gì quan trọng có
liên quan trực tiếp đến đời sống hoặc việc
làm của cụ trong công cuộc chống Pháp Sở
đĩ có tỉnh trạng ấy, nguyên nhân chỉnh không
phải vì nhân dân ta không biết trân tàng những
vật đó, mà vì cải chính sách khắc nghiệt của
thực dân phong kiến xem như đồ quốc cấm
tất cả những gì nhắc lại một cách cụ thể
những hoạt động của quân cần vương bất cứ
ở đâu trên đất nước Việt-nam Cho đến cả cải
tên của cụ Phan khắc trên bia tiến sĩ đặt trước
nhà Văn miếu thành phố | Huế, chúng cũng ra
lệnh đục xóa cho mất hẳn dấu vết Còn cờ
biền và Áo mũ tiến sĩ thì chúng sức về làng
đòi con chấu phải đem nộp cho quan tỉnh Hà-
tĩnh đề gửi Về, kinh giao bộ Lễ tiêu hủy Mặc
dầu có lệnh cấm nghiêm khắc như Vậy, bọn
cầm quyền phong kiến „cũng không thể ngăn
giữ tất cả các nhà dân cất giấu một số hiện vật
hoặc giấy tờ mà nhà lãnh tụ cần vương đề lại
Gần đây, tôi được xem một văn kiện do cụ
Phó-đức-Thành, 79 tuôi, cán bộ đông y, cất
giữ đã lâu nắm Văn kiện đó có một nội dung
rất tốt Đó là lời cụ Phan ghỉ lại những điều
tai nghe mắt thấy trong một gia đình mà cụ
trú ngụ một thời gian trong khi cụ ra công
cản vùng Diễn-chu, tỉnh Nghệ-an, hồi tháng
hai nim Ham-nghi thir ba (1887) Van kiện đó
là một tờ giấy bản khô rộng 51 phân mét, cao
25 phân mét Phần đầu nói về nơi mà cụ đến
và truyền thống tốt đẹp của gia định mà cụ
tạm trú Tiếp đó là bài thơ ngũ ngôn khuyến
khích chủ nhà, hiệu là Bá Ngọc rồi đến ba bài
thơ thất ngôn cụ đưa ông này khi chia tay
Phần đầu chúng tôi chỉ dịch nghĩa ; còn phần
sau cũng dịch nghĩa, nhưng có phiên âm chữ
Hàn ra tiếng Việt đề độc giả có thể nhận định
ý nghĩa trong nguyên văn được sát đúng hơn
(xem ảnh & trong bai)
qMùa xuân nắm Dinh hoi, thang hai, nhân
đi công cán, tôi đến phủ Diễn-chu (Nghệ-an),
vào làng Đông-yên, tông Vân-tụ, nghe noi trong
làng ấy có nhà họ Tô, đời truyền trung hậu,
tôi bên vào đó trọ Trưởng họ là ông Bả Ngọc
LÊ THƯỚC
Lúc mới vào, thấy ngôn ngữ cử chỉ của ông
ta có phong cách cồ nhân Ở lâu mới biết nhà ông ta không giàu lắm Ngày thường cách ăn
ở trong nhà đáng làm khuôn phép cho cha con anh em trong các gia đình Ông Bá Ngọc
mồ côi khi còn trẻ nên ở với chú Đến khi người chủ mất, bà thíim ở góa, ông phụng dưỡng rất tốt Trong các anh em con chú, có
ai nghèo túng không đủ ăn, ông 8iúp cho nhiều tiền và lúa, không khác phép nhà của Trương- công-Nghệ, Trần Cạnh đời xưa Trong làng, những người nghèo đói đến nhờ giúp, ông không hỏi tiền nhiều hay ít, đều xuất lúa giúp
họ tính theo giá hạ Nhờ vậy, gặp năm mất mua đói kém, rất nhiều dân nghèo nhờ ông
mà bảo toàn được tỉnh mạng Tỉnh ông mến khách, ai giỗi văn thơ đến chơi, ông vui mừng cùng họ ngâm vịnh, dù lâu đến mấy ngày hay mấy tuần cũng không chắn cho nên có nhiều văn sĩ trong hạt lui tới nhà ông
Ôi ! các bậc tiền nhân của ông Bá Ngọc, tôi không được quen biết, nhưng xem cách ông
ta hòa thuận với bà con, giúp đỡ người nghèo
khó, tử tế với bạn bầu cũng đủ biết lời nói
nhà ông đời truyền trung hậu không phải là lời nói suông vậy
Tôi lại nghe cạnh đó có ông hàng xóm ngày thường tính khắc bạc (khắt khe keo bần), lo tích trữ tiền của, cho vay nặng lãi, nhà giàu tới hàng vạn Ông hàng xóm ấy có hai con
trai, khi mất chưa được vài tháng, anh em chia gia tài, tranh giành nhau phần nhiều phần
it đến nỗi xảy ra đánh nhau, cơ nghiệp sút kém nhiều so với trước ; người làng bảo đó là
sự ác báo về cái tính khắc bạc của người cha Than ôi! Cùng một giang sơn, cùng một phong thổ, cùng một làng xóm, nhà ở kề cạnh
nhau, mà vì sao một bên thì hậu, một bên thì
bạc, không giống nhau ! Đó chính là do phép nhà xui nên vậy
Vài ngày trước khi từ biệt nhau, ông Bá Ngọc có xin tôi bài thơ Tôi vốn kém về văn chương, nhất là không sành về thơ, Nhưng ông Bá Ngọc là người thích ngâm vịnh, tôi lẽ nào vÌ kém mà từ chối được ! Nhân viết chạy vài dòng, ghi lại những điều tai nghe mắt thấy
đề khuyên răn những người làm cha anh nên bắt chước thói trung hậu, chớ làm điều khắc
bạc vậy
Trang 2
(Pham 4m)
0u trà sie ogee ARG J) AUD <
“4 TAHT IOM
Văn hữu Tô thị giả,
trang hậu thể
Thăng giai thủi a
SOUT mgôn ngữ hà ôn lồn
Xư gia trọng hiểu hữu,
huynh đệ tự thiên luân
BAG RD Ghiphén, qi bai phác]h ory bom old
ti doko Tượng,d tr dam £9) kim, „n3 6) gue
with obo Sướng húg, ginh: ốc hinh fbi ager ed °
A 0H Bee Ngoc, lâu hộ Íll oxi ey ED te:
l1 i09) làm, ii giá ihe Ar gchs , iat doa Sin
rụng bi lễn, Chỉ, fen, mien, Chip yay ouyn
ny ‘ao ntl Khương bằng Ab tật tnh- “để gị Gib
raid Văn ccltegng: (on giéöyhiau zHiỀniHhữnti tị
án fTÈ khứchưth luận: cựu thị tần ÙE 6x ad
nosh hoat giápzngãipỉ điàng:lĩnR chủ: (1)5qnb2
ey ag Dhue thể quay thé Laprsen nian (2)ac fidn
amny 16; nhiénchach nhansthdauhifri: kyi3).o0%
sha Load sit thiéa nhai nhirged yotdn dist oi!
an 3 wGiải cấu thứi tr urigitia ly ngộ: 4: B núi
wr nẴúoitượơng, giải (ạecchidkim anđn sẫd 6.1
2011 18V 014 1 00/0 nà v (l1 qv iy ot dodad
si yêu v0.aÐề¿tô thị từ, đường ¿nh et yao
oA BE thal dain tte boc ity han AXA), Boi vias
Khách du'!'äád! tIhf)60ttli)WARitC at Te Hà
lỗ) ‹:9Phùng wha thi VA hdd son Uh, *
„1o lí Cộng: ‘thuyét'T6 gÌatQhiL1ễ định"! 9 quêng
dey My: Saath iy Wiig gon sd Ov ahicd edu od
ed ¡ii Truyền ¿ gịa điền,bậu; tồn: Phong: yengd-:
Đề thất đan từ bốc tua hanh» jon iv
cố ABAU LUG VAN) 5 Oo ¿h dmn¿o odyn asl iT
i (add 4 sit acd ond
8:3 iti izb9 Sha phan, nguyén, vậm;¿; đòn:
sa) inDdng vdn tdyrgigp-uan ngân :hù CA wi
uío d6 BÏ thị hà nhân, 3/Ã thịthù Đầu HH,
nắn Bucngidgo waite trì bạt: Ikiổim'(6)28 r a
iD: QiTrung rgu yernigerthiegng phi Uiuo guải(7)
¡ì 0b Fam canktruyua@byan' Êhãnh? mộng, md
to Want Bothéstri tbh ahd gin, bv o8d sẽ 1a
Wi Nội âm Nhục-phỉ dau thượng thừu (8),1
dice Ban tritvanh tauikhéi.heansvcas ds) wnodgq
Obese Mãi AES
ad rd Wood gil ani! tan Hiển: Holy yết un
yaedep co ond Ha Ry thas nligr's tí OB
Vo tos sala
ign’ sf ‘Ph: i att gine Lay nif fe) n fam gi fp, tt Oe ?n„ th the
+5 Dịch nghĩa av 1Ì ;od) lád ids wiz ò2 sogWi
aul colphdng hat Aah Bid Hoi ,âneriL›
ia in, -Y Nhân rgita ‘tah gD g yer {ORK RA gad
i19 Say “Nghe! ‘no? ners Yr SH aaa ive asia
FRA hut psig haPasTage BÀ yjgịa aeOb iby
nặp cước ng aga! Ai iA pet UH :g sHo38 BHT baits »uÒnrls lúa gi hiớt 8IEĐU'bigpT 0001 1h
¿3V nad
92602 di) ĐI,
Trong nha trong hiéu dé, Anh eng; bay Ut ent lentes ':
Chủ: nhân long umén khien Ì Bạn bầu pui yen tiệc
Chu mà a piức cỗ kim, x#ồik€hặa đề day nách
Ba Ngoc gang nita lén,
Ay on day déi tr trỨC
Gắng thêm, lại gắng thêm ! Làm lành được hưởng phưởc:
Joye vou cen dh dea was oT age vil Văn chương từ đưước CO; điền, agen
Rr 4 ajdlai.; ef bang gi chỗ lạ, quen -¡ y
unl He bs, gid pypow, Tying day diy cht, gy) pod
Thu , "th THỂ, Lup ban da fién.,- til
Oo: Vi sag, mil, trang, thành, Be igen sát “bã, ,khiến trời ca ;hóa Jang giéng wy oil
a sie, đi phen này ynhiga, {hit lates) fi
¡n2 Ghỉ mùa xuân độp, mảnh ,, hoa dién yy Ff
: tì TU í HỮ2 11 0 b gato iv iBdG
BE (1P tùngdĩnh : sl tan imdte day intifeaeh luê
;hữơng:cụ Phan-đình:Phùñgkhoảng 3iCÂy: gốkk@
phia;tây nam,1 Tại đây, 0u cóc dập: hột trại bày nhỏ,:vết tích nấy còn, sử: ;:25 tp gufide iD) Lap-sow! ciing! goi 14 Lap -pHong,:tr rên lấy
“núi? Thiên-nhận „ :huyện Hướng: sởn,: Hà-tĨnH
'Cuối ¡thời bê;: Lassơn:phu tử, tức”Ñgu yến Thiếp
Ấn cứ tại đó,'vui thúi độc!sách ngâm: tio#'Tắc :giả muốn nói ¿Bá Ngọ: ‘cling thich é@ge isheh ngầm" thơ như ' Nguyễn:Thiếp trước: ‘Kai 18a p-
‘soh voi Tang-linh' cach nhau khéng ‘xa ‘lam (tréc ching’ 5 cây :số'‡heø chim bay): Al _ r1) ‘Buch 0 hăn ‡›mắt trắng; đỏ: tích, Itgàv Lulrh
có người Bip’ người khỏi! điển: biết: the! nhin
‘bang mat trang, gặp: bàn thân nhìn bằng Anat
xanh? of ‘ 1" Pho) nữa
LẦ(4)*Ðan 1,Cél lên kiên hư ‘Phy là: 'một'“quŠ trong ':'kinh › -Dịch*+ÿ nói' xây ’ nhà hoàn hac? ae Ibhunk hờ" tô tiên; ture JA làm, thà: thờ họ: we
es 6)" Cau nay có: ý nhắc” li CÁ thời củi: Dang
‘Dung tô Ÿ "mihổn, 'điệt giác tanh g0tg, Xếp cạn
‘qua hưởng thai’ "bình "
„(6);Hân Cao+ -tỗ di chơi dân: “Con afin, ‘kip
‘igang giữa đường, tuốt:, “ươm c êm chết "ý nổi diệt trừ Toài hùng 2 ac, đấy chỉ: Hắc, ‘Phap
a) Ngồi bau’ nba Tan, br sụp, đồ, \ AG hap kiệt đượng, đhời thí, nhậu, trănh, giàn, a chiếm MHHÌ¿i
lấy cũng giống, như, đuôi theo ‘Son, hươu trên
đồng nội, ,đây yy mói chiếm lạijmgôj¡ 'hảu¿ho
12 'Hànghghi: Uo geo v11 0h thoi NHƯ ha
8); Nhục-chị tò quột nước; thoi, xua phía tay; bag) Trung- -quốcu;Mội thời gian muôn (đó
trở nên hùng mạnh, thường „YÀo, cướp pha
Trung: -quốc và tâm lấn các miền, bàn nam
at AY Bi HN, 3 BA, Nebig, bong el oh gige
Mtn xấm Bung haf day chi Bite Phả
nữ: " li BLIEL +
E04 BH gud áL ọil net’ " ob ony a sứ in)
ihe aes
Trang 3Tp
Đề nhà the ho Tô
Ngôi nhà rực wo? ti thờ,
Lòng khách ‘vad đu viitvé'thém **
Hoi nui son day gì, đẹp aha
"tớ JÉWHQAÚh: tán tràn |
äqnhân: đó: đề thơ tiếp theo)
Lại họa vần bài thơ' của chủ nhà
odo AP irAgingHe Hid giép rũ !sông" trou,”
gà Người!5ãy là: ‘aia Say" Sai To 0)
isda BOC HS Ber! igitth đường 'jươnH tuổi: chậm,
Đuôi hươn đồng nội giảo khua sais"
lãi g:HBĐ) ddith ông !ngÄ” lòng lo ‘tts
fy at Madniladin trữ nhà tchổn tì ghi ngơi:
qHỎI cidfan gle hen ngày“hòa'? PƯỢT "ống, "`
‘lair Khachou éhié thdtig tdi bha hay.)
\
Ham-nghi nam thứ ba, ngày mười tháng hai ˆ
(4-3-1887)
m
ấn đó 0,28 >< 0 36) AOE na
i01 tp fa
< Ay tiad: CẢ l nản
trú dat tai đà nih 1 yas
Anh nửa dưới mộ nuăn kiện, của: cu
oust {Phan dinh:P hàng đo ông Lệ, Thước, s,-
natin SHU tầm ya dua Tha vién, iK hoa: hoc định
"n shup ảnh đoàn, búej(@ô 15: 045); Ban -:
4Ì „0 tIỐc bịyrắchụ; nội chỗ, nên - đ-idòng: -
T to ¡8u lẩm+xảnh thiểu J,chữ +: 4 4 ne
ge {Đinhihgù#uân) tó,rủi:ỡ:›nửa trên của
van kiện Ở dầu dòng 2, thiếu mất
èz£npmộtph,áaoàn chẳc:là chữ 4$: (đắc) t
wily oDay la 4 ‘Bai tho chitaHan cụ: Phản ` ¬Ì
1 szlàm đưa “chủ nhà: là Bú''Ngoé trvéc
khi te biél 6ng ta.’Sau d6ni bai thoy! °
esd dé 3ê Ghiệu tung NHàm-tighi 0ã lên (2
¡0S hiệuntgu1 Phan) có đồng!ấn: đồ, trong 12h
do có hai chữ triện chưa nhậnt?a 62!
oh - Chữ gbÀpi nét nhớ 1à màu đội hơi có:
tủ tiên, hf TT
TA 3
wo PG i -
(câu đầu là một về câu đối treo ở nhà thờ ấy,
ph Enes
¡.„1,cVăn: kiện dịch trên.đây (đề:
: hai nắm Hàm+nghị thứ::ba,: tức dương lịch ngày :4 tháng 3'năm!1887 Hồi dd, vax Ham-
nghi0đang ' ần»nậu - vùng ' 'Hiượng ‹đu:hưi :tỉnh
LagYên laningidD: tiến sỹ:họ.;Phan „viết.(dấu
!tohữ' nọ với chữ: ki, danh ah uc inky
phai, Co y, kiểi hưu chắc lắm cho : - độ, là hai, chit" A # (lan kịj), theo
Từ nguyễn nghĩa là cải giả đề bình khi „Phải: chăng cụ Phan đã.dùngn hat’ ichit äyMàm tử hiệu: đề tô ÿ ‘minh coi giit viéc quan?
Loi dich giả
*
* «$
he Vai nhan, xét,.clla dich gia: (1: % ;
ngày 10 thằng
:Quảng-bình và Hà-tĩnh:: Khoang thang 8 hodc thang 9!nam 1885, khi 'nhà ` vừa mới ra (ới!'địa đầu Hà-tnh, cụ Phan-đỉnH-Phũng!'có lên 'ÿết
kiến vua và được vua giao phó cho trọng trách
“đồng biện các đạo nghĩa quân tại hai tỉnh
Nghệ, Tĩnh C1, sau vài bạ trận ;øiao ,chiến; với
Pháp bất lợi, cụ Phan, rút quận vào lập căn cứ
dia 6 oO vùng núi Từng, thuộc, hai huyén Hue Ng- son VÀ, Hương -khê Đến nam, 1887, cụ giao việc qu an, cho bac tưở rng ta tồi (di ra Bac, đề
liên lạc „với, các lãnh tu cin yuong ở Thanh- hóa va CÁC tỉnh bắc kỳ, Gó lẽ trên đường đi
ra Bắc, cụ đồ dừng, chân ` một thời gian ở
“Diễn- chụ đề gặp các nhân sĩ vùng này, nhất
ja ông "nghệ Nguyễn- -Xuân; On hiện đang,boại
“dong ,chống, Pháp, ở gần địa phương, đó i
2- Ban yan kiện không, ghi: tên riêng, của
cụ Phan mà chỉ ghi La Yén tam giap, tiến sĩ
"Phan thị thir, nghia là do ông, tam HIẾP, tiến
Sĩ 'người xã Yên- -đồng, huyện La- “son đả họ
và dữ Si viết ‘Tuy: nhiên, với ong, chữ, ấy Pu“ cái dấu 8 Xi son a3" ‘dong sau chit « ther chp
“Phan, Nhung 'xét kỹ: ‘hh viết thi:'văn kiện đó
có lẽ không;phải tự tay: cụ Phan viết Cớ' Nài chữ viết! sải,' sau chữa: lại ở bên cạnh: ‘cho’ phếp
tohúng ta đoán: rằng' cụ ‘Phan ‘a đọc! chói "một
.người khácrviết thay: Thí dụ: ở dòng; nguyễn
; viết « « thầm »° (2) làÌxét, sau sửa 'lại « thậm Ia rất ;:ở đồng' 20,' nguyên viết chữ chữu› là có, :8aU: SỮa lại chu » (3) 1à đại Nếu tự tẩy cụ
ay truc cử Tiêu
" peg (Xem, tiếp tang 30)
i ' "hà tì cỊ
(1) Theo Đồng: thai thôn Phan gia: thế phar (Thư viện, Khoa, ;học, TU, số 3079 phan HH
¥
(2) Gia, “bat thd phú, (viết:, gia, "bất thấm
(3), Miễn chỉ: nga miễn ghị tiết; miễn: chị, 'hữú “miễn chi).: Theo: tiếng Nghệ, ‘Tinh, ¡chữ
«huu» 1a lat và chữ «hữu » là có đều đọc là
!ưhựu » cả, nên“người nghe'đọc đễ viết "nHầm
44 ty!
95