TTTL No3 2015 qxd Nghiïn cûáu Trao àöíi 8 THÖNG TIN vaâ TÛ LIÏÅU 3/2015 1 Àùåt vêën àïì Nghiïn cûáu vaâ àûa ra caác nguyïn tùæc cuäng nhû caác cöng cuå cho viïåc thiïët lêåp ngön ngûä nhùçm mö taã nöåi dung taâi liïåu laâ maãng àïì taâi mang giaá trõ vö cuâng quan troång trong hoaåt àöång thöng tin thû viïån Caác nghiïn cûáu loaåi naây giuáp cho viïåc töí chûác, quaãn lyá vaâ sùæp xïëp thöng tin trong thû viïån cuäng nhû xêy dûång hïå thöëng tòm tin àaáp ûáng thoái quen cuãa ngûúâi duâng tin Maã[.]
Trang 11 Ăùơt víịn ăïì
Nghiïn cûâu vađ ặa ra caâc nguýn tùưc
cuông nhû caâc cöng cuơ cho viïơc thiïịt líơp
ngön ngûô nhùìm mö taê nöơi dung tađi liïơu lađ
maêng ăïì tađi mang giaâ trõ vö cuđng quan
troơng trong hoaơt ăöơng thöng tin-thû viïơn
Caâc nghiïn cûâu loaơi nađy giuâp cho viïơc töí
chûâc, quaên lyâ vađ sùưp xïịp thöng tin trong
thû viïơn cuông nhû xíy dûơng hïơ thöịng tòm
tin ăaâp ûâng thoâi quen cuêa ngûúđi duđng tin
Maêng ăïì tađi nađy ặúơc nhiïìu thïị hïơ hoơc giaê
phûúng Tíy, nhíịt lađ úê nhûông nûúâc noâi
tiïịng Anh, dađy cöng nghiïn cûâu Caâc taâc
giaê vađ cöng trònh kinh ăiïín coâ thïí kïí ăïịn lađ:
Haykin vúâi “Subject Headings: A practical
guide” [5], Coates vúâi “Subject catalog
heading and structure” [3], Cutter vúâi
“Rules for a dictionary catalog” [4] Hiïơp
höơi Thû viïơn quöịc tïị IFLA cuông ăaô coâ möơt
chûúng trònh nghiïn cûâu nhùìm biïn soaơn
caâc nguýn tùưc mang tñnh hûúâng díîn cho
moơi quöịc gia khi xíy dûơng caâc böơ ngön ngûô mö taê thöng tin theo chuê ăïì [6]
Coâ thïí thíịy, maêng ăïì tađi nađy trúê nïn quan troơng hún bao giúđ hïịt kïí tûđ khi maây tñnh vađ cöng nghïơ thöng tin ặúơc aâp duơng maơnh meô vađo hoaơt ăöơng thû viïơn vađ xu hûúâng chia seê hoùơc duđng chung caâc nguöìn thöng tin giûôa caâc thû viïơn trúê nïn phöí biïịn Búêi leô, luâc nađy ngön ngûô mö taê tađi liïơu vađ tòm tin ăođi hoêi caâc chuíín mûơc ăaêm baêo tñnh nhíịt quaân giuâp cho viïơc aâp duơng cöng nghïơ taơo ra caâc hïơ thöịng tòm tin tûơ ăöơng Hún thïị nûôa, xaô höơi hoơc tíơp ngađy nay ăođi hoêi caâc böơ maây tòm tin cuêa caâc cú quan thöng tin-thû viïơn phaêi tiïơn sûê duơng, phuđ húơp vúâi nhíơn thûâc vađ thoâi quen cuêa ngûúđi duđng tin nhùìm taơo ăiïìu kiïơn töịi ăa cho moơi ngûúđi tiïịp cíơn ặúơc caâc nguöìn tađi liïơu phuơc vuơ quaâ trònh söịng, lađm viïơc, hoơc tíơp Trûúâc nhûông taâc ăöơng nađy, caâc thû viïơn tiïn tiïịn, ăiïín hònh lađ Thû viïơn Quöịc höơi
TS Nguýîn Höìng Sinh
Ăaơi hoơc Quöịc gia Tp Höì Chñ Minh
Toâm tùưt: Trònh bađy caâc giaêi thñch vađ hûúâng díîn aâp duơng saâu nguýn tùưc thiïịt líơp tiïu ăïì cho
böơ tiïu ăïì chuê ăïì bùìng tiïịng Viïơt Caâc nguýn tùưc göìm coâ: Sûê duơng vađ Ngûúđi sûê duơng, Thiïịt líơp tiïu ăïì dûơa vađo vöịn tađi liïơu, Tiïu ăïì thöịng nhíịt, Tiïu ăïì duy nhíịt, Ăõnh danh, Nhíịt quaân.
Tûđ khoâa: Biïn muơc chuê ăïì; mö taê tađi liïơu; ngön ngûô tòm tin; tiïu ăïì chuê ăïì; nguýn tùưc
thiïịt líơp tiïu ăïì; tiïu ăïì chuê ăïì tiïịng Viïơt
Explanation and guidelines to apply rules of establishing titles for the Vietnamese
subject headings Summary: Presenting the explanation and guidelines to apply the six rules in establishing titles
for the Vietnamese subject headings The six rules include: Usage and Users, Title establishing based on the materials; United title; Unique title; Identification; Consistency.
Keywords: Title catalogue; document description; information retrieval language; subject
title; title establishment rules; Vietnamese-subject title
GIAÊI THÑCH VAĐ HÛÚÂNG DÍÎN AÂP DUƠNG CAÂC NGUÝN TÙƯC THIÏỊT LÍƠP
TIÏU ĂÏÌ CHO BÖƠ TIÏU ĂÏÌ CHUÊ ĂÏÌ TIÏỊNG VIÏƠT(*)
C2013-38-1.
Trang 2Myô (LC) ăaô taơo líơp vađ liïn tuơc cíơp nhíơt hïơ
thöịng caâc cöng cuơ sûê duơng cho quaâ trònh
Biïn muơc chuê ăïì (BMCĂ) LC ăaô taơo líơp
vađ cíơp nhíơt böơ cöng cuơ bao göìm: (1) Danh
saâch tiïu ăïì chuê ăïì chuíín ặúơc thûúđng
xuýn cíơp nhíơt, goơi tùưt lađ böơ LCSH
(Library of Congress Subject Headings),
trong ăoâ bao göìm caê tiïu ăïì coâ giaâ trõ, tiïu
ăïì khöng giaâ trõ, caâc tham chiïịu vađ phuơ
chuâ; (2) Baên tin biïn muơc ban hađnh tûđng
quyâ, trong ăoâ lađ danh saâch ăïì xuíịt caâc tiïu
ăïì chuê ăïì cíìn cíơp nhíơt, ăiïìu chónh, thay
múâi vađ caâc thöng tin liïn quan ăïịn caâc ăïì
xuíịt nađy; (3) Danh saâch phuơ ăïì hònh thûâc
vađ phuơ ăïì ăïì tađi ặúơc gheâp vúâi caâc tiïu ăïì
khaâc nhau; (4) Tađi liïơu vïì nguýn tùưc cíịu
taơo vađ hûúâng díîn aâp duơng LCSH Ngoađi ra,
böơ cöng cuơ cuêa LC cođn coâ: Danh saâch tïn
ngûúđi, Danh saâch ắa danh, vađ Cíím nang
hûúâng díîn biïn muơc [2] Böơ cöng cuơ nađy
ặúơc caâc chuýn gia taơi LC xíy dûơng dûơa
trïn vöịn tađi liïơu hiïơn hûôu cuêa LC vađ vúâi
muơc ăñch ban ăíìu lađ ăïí chuíín hoaâ quaâ trònh
BMCĂ cuêa LC Nhúđ sûơ dađy cöng xíy
dûơng, liïn tuơc cíơp nhíơt, ăiïìu chónh, caâc
cöng cuơ cuêa LC ăaô trúê thađnh chuíín biïn
muơc ặúơc sûê duơng trong ríịt nhiïìu thû viïơn
taơi nhiïìu quöịc gia khaâc nhau, nhíịt lađ caâc
quöịc gia noâi tiïịng Anh
Chñnh vò tñnh chuíín mûơc vađ phöí biïịn
cuêa caâc cöng cuơ do LC biïn soaơn, nhiïìu thû
viïơn Viïơt Nam ăaô sûê duơng LCSH, trong ăoâ
coâ Thû viïơn Trung tím (TVTT) - thû viïơn
giûô vai trođ ăiïìu phöịi hoaơt ăöơng cuêa caâc thû
viïơn trûúđng thađnh viïn Ăaơi hoơc Quöịc gia
Tp Höì Chñ Minh (ĂHQG-HCM) Tuy
nhiïn, khaâc vúâi caâc quöịc gia noâi tiïịng Anh,
viïơc sûê duơng trûơc tiïịp LCSH taơi Viïơt Nam
gùơp khaâ nhiïìu khoâ khùn do trònh ăöơ tiïịng
Anh haơn chïị cuêa caê caân böơ thû viïơn vađ
ngûúđi duđng tin [1] Vò víơy, viïơc xíy dûơng
möơt böơ tiïu ăïì chuê ăïì (TĂCĂ) bùìng tiïịng Viïơt ăaô vađ ăang lađ möơt ăođi hoêi cíịp thiïịt tûđ thûơc tiïîn Ăaâp ûâng ăođi hoêi nađy, TVTT ăaô choơn phûúng thûâc khaê thi vađ tiïịt kiïơm nhíịt ăïí biïn soaơn böơ TĂCĂ khúêi ăíìu sûê duơng cho Hïơ thöịng thû viïơn ĂHQG-HCM, ăoâ lađ: tñch húơp caâc TĂCĂ trong caâc biïíu ghi ăaô coâ tûđ quaâ trònh biïn muơc 10 nùm vûđa qua cuêa TVTT, tûđ ăoâ thiïịt líơp hïơ thöịng TĂCĂ bùìng tiïịng Viïơt dûơa theo caâc nguýn tùưc do caâc hoơc giaê Haykin, Cutter, töí chûâc IFLA vađ LC ăïì xuíịt Saâu nguýn tùưc ăaô ặúơc xaâc ắnh vađ víơn duơng taơi TVTT Caâc nguýn tùưc nađy vađ caâc hûúâng díîn dûúâi ăíy coâ thïí aâp duơng ặúơc cho tíịt caê caâc thû viïơn Viïơt Nam khi tiïịn hađnh xíy dûơng hïơ thöịng TĂCĂ bùìng tiïịng Viïơt
2 Caâc nguýn tùưc xíy dûơng hïơ thöịng tiïu ăïì chuê ăïì bùìng tiïịng Viïơt
Nguýn tùưc 1: Sûê duơng vađ ngûúđi sûê duơng
Chûâc nùng quan troơng nhíịt cuêa muơc luơc lađ giuâp ngûúđi duđng tòm ặúơc tađi liïơu ăuâng vúâi ýu cíìu Vò víơy, biïn muơc phaêi giuâp taơo dûơng nïn möơt hïơ thöịng muơc luơc ăaêm ặúng ặúơc chûâc nùng nađy Theo ăïì xûúâng cuêa Hanky vađ Cutter [4, 5], vađ sau nađy ặúơc híìu hïịt caâc thû viïơn aâp duơng, nguýn tùưc sûê duơng vađ ngûúđi sûê duơng ặúơc coi lađ quan troơng nhíịt cho cöng taâc BMCĂ Nguýn tùưc nađy bao göìm hai nöơi dung: möơt lađ caâc quy tùưc cho viïơc BMCĂ phaêi hûúâng ăïịn sûơ tiïơn duơng cho ngûúđi duđng, hai lađ thuíơt ngûô duđng lađm TĂCĂ phaêi thín thuöơc vúâi ngûúđi duđng Nöơi dung cuêa nguýn tùưc nađy ăaô chi phöịi híìu hïịt nöơi dung cuêa caâc nguýn tùưc cođn laơi trong viïơc thiïịt líơp TĂCĂ
Trong caâc hûúâng díîn vïì nguýn tùưc nađy, theo Cutter [4] sûơ tiïơn duơng cho ngûúđi duđng lađ nguýn tùưc ăíìu tiïn phaêi ặúơc quan tím trûúâc khi nghô ăïịn sûơ tiïơn lúơi cho caân
Trang 3böơ biïn muơc Öng nhíịn maơnh: “Nhûông quy
tùưc ăùơt ra khöng phaêi chó lađ ăïí chuâng ta dïî
lađm viïơc, mađ caâi chñnh lađ ăïí cho ngûúđi
duđng hiïíu vađ duđng ặúơc Khi nhûông thoâi
quen cuêa ngûúđi duđng lađ phöí biïịn vađ síu sùưc
ăöịi vúâi hoơ, thò caân böơ biïn muơc khöng ặúơc
pheâp boê qua, cho duđ coâ phaêi sûêa ăöíi caê hïơ
thöịng hiïơn hađnh” [4] Haykin thò goơi
nguýn tùưc chuê ăaơo nađy lađ nguýn tùưc
“ngûúđi duđng lađ tiïu ăiïím” (“reader as a
focus”) Öng nhíịn maơnh rùìng: “Nïịu chuâng
ta biïịt hoùơc dûơ ăoaân ặúơc ngûúđi duđng seô
tòm caâi gò thò tûđ vûơng vađ cíịu truâc caâc tiïu
ăïì cíìn phaêi ặúơc töí chûâc sao cho ngûúđi
duđng seô tòm ặúơc tađi liïơu khi tra cûâu trïn
muơc luơc” [5]
Ngađy nay, thû viïơn luön ăùơt muơc tiïu lađ
hûúâng túâi ngûúđi duđng tin Tuy nhiïn, trong
möơt xaô höơi khöng ngûđng thay ăöíi, nhu cíìu
vađ thoâi quen cuêa ngûúđi duđng tin cuông vò thïị
mađ thay ăöíi theo, viïơc luön phaêi taơo sûơ tiïơn
duơng vađ quen thuöơc vúâi ngûúđi duđng tin lađ
ríịt khoâ Ăaô coâ nhûông tranh luíơn rùìng coâ
möơt “chuê thïí” goơi lađ “ngûúđi duđng” khöng,
hay lađ coâ nhiïìu ngûúđi duđng, möîi ngûúđi coâ
nhu cíìu riïng, tñnh caâch riïng Cûâ giaê thiïịt
rùìng chó coâ möơt ngûúđi lađ ngûúđi duđng cuêa
thû viïơn thöi, vađ chuâng ta seô xaâc ắnh ặúơc
ngûúđi ăoâ, nhu cíìu cuêa anh ta, thoâi quen cuêa
anh ta thò liïơu chuâng ta coâ daâm chùưc rùìng
chuâng ta seô xíy dûơng ặúơc möơt muơc luơc
luön thoêa maôn ặúơc nhu cíìu íịy, thoâi quen
íịy khöng Thíơt khoâ, búêi vò thoâi quen vađ
nhu cíìu luön thay ăöíi, con ngûúđi íịy cuêa
nùm nay seô khaâc vúâi chñnh con ngûúđi íịy
cuêa nùm sau Muơc luơc ặúơc xíy dûơng dûơa
vađo thoâi quen vađ nhu cíìu cuêa ngûúđi duđng
nùm nay coâ thïí khöng cođn thñch húơp cho
ngûúđi duđng nhûông nùm kïị tiïịp [2] Song
song ăoâ, viïơc ûâng duơng cöng nghïơ vađo biïn
muơc vađ töí chûâc tra cûâu ăođi hoêi möơt hïơ
thöịng thuíơt ngûô mađ caâc phíìn mïìm coâ thïí
hiïíu ặúơc Ăiïìu nađy cíìn ăïịn tñnh öín ắnh vađ thöịng nhíịt cuêa thuíơt ngûô nïn viïơc thay ăöíi ăïí thñch ûâng vúâi nhu cíìu thay ăöíi lađ ăiïìu ríịt khoâ khùn
Vúâi nhûông yâ kiïịn tranh luíơn nïu trïn vađ trûúâc caâc ýu cíìu cuêa cöng nghïơ thò khöng möơt hïơ thöịng tòm tin nađo coâ thïí ăaâp ûâng ặúơc moơi ăöịi tûúơng duđng tin Tuy nhiïn, muơc ăñch cöịt loôi cuêa caâc hïơ thöịng muơc luơc luön lađ ăïí cho ngûúđi duđng dïî dađng tòm ặúơc tađi liïơu, vò víơy, sûê duơng vađ ngûúđi sûê duơng víîn lađ möơt nguýn tùưc cíìn ặúơc thûơc hiïơn trong BMCĂ Ăïí lađm ặúơc viïơc nađy, thû viïơn phaêi xaâc ắnh ăöịi tûúơng ngûúđi duđng vađ caâc ăùơc ăiïím cuêa hoơ ăïí tûđ ăoâ xíy dûơng caâc TĂCĂ phuđ húơp vúâi thoâi quen vađ nhu cíìu cuêa ngûúđi duđng tin, hoùơc ñt nhíịt lađ cuêa ăöịi tûúơng ngûúđi duđng tiïu ăiïím Taơi ĂHQG-HCM ngûúđi duđng tin tiïu ăiïím lađ sinh viïn, giaêng viïn, nhađ nghiïn cûâu thuöơc caâc lônh vûơc hiïơn ăang ặúơc ăađo taơo taơi ăíy Khi choơn tiïu ăïì cho möơt chuê ăïì nađo ăoâ, cíìn cöị gùưng choơn thuíơt ngûô thöng duơng ăöịi vúâi ngûúđi duđng tiïu ăiïím cuêa chuê ăïì nađy bùìng caâch ăöịi chiïịu thuíơt ngûô tûđ caâc nguöìn tham khaêo uy tñn cuêa lônh vûơc nghiïn cûâu chuê ăïì nađy, bao göìm: tûđ ăiïín tûđ chuíín, taơp chñ chuýn ngađnh, giaâo trònh, trang web coâ uy tñn Viïơc nađy ăaêm baêo tñnh chuíín xaâc vađ phuđ húơp vúâi nhíơn thûâc cuêa ngûúđi duđng tin chuýn ngađnh Tiïu ăïì ặúơc choơn nađy ặúơc duy trò sûê duơng, vađ ặúơc thiïịt líơp tham chiïịu chó ra möịi quan hïơ tûúng ặúng vúâi caâc thuíơt ngûô ăöìng nghôa hoùơc tûúng ặúng vúâi noâ Viïơc nađy giuâp ăaêm baêo tñnh öín ắnh vađ thöịng nhíịt cuêa tiïu ăïì
Nguýn tùưc 2: Thiïịt líơp tiïu ăïì dûơa vađo vöịn tađi liïơu
Coâ hai caâch cú baên ăïí xíy dûơng nïn hïơ thöịng tûđ vûơng coâ kiïím soaât: tûđ trïn xuöịng
Trang 4(from the top down), vađ tûđ dûúâi lïn (from
the bottom up) Caâch thûâ nhíịt dûơa vađo nhíơn
ắnh cuêa chñnh nhûông ngûúđi soaơn ra hïơ
thöịng tûđ vûơng coâ kiïím soaât Hoơ seô quýịt
ắnh nhûông ăïì tađi nađo nïn thiïịt líơp tiïu ăïì,
vađ thuíơt ngûô nađo, quan hïơ qua laơi nađo nïn
duđng ăïí trònh bađy tiïu ăïì Caâch thûâ hai cùn
cûâ vađo caâc thuíơt ngûô ặúơc sûê duơng trong tađi
liïơu vađ caâc möịi quan hïơ giûôa caâc thuíơt ngûô
ặúơc thïí hiïơn trong tađi liïơu ăïí xíy dûơng hïơ
thöịng tûđ vûơng kiïím soaât Caâch thûâ hai ặúơc
goơi lađ nguýn tùưc dûơa vađo vöịn tađi liïơu Khaâi
niïơm nađy ặúơc E Wyndham Hulme khúêi
xûúâng ăíìu tiïn [7] (nguýn tùưc nađy bùìng
tiïịng Anh lađ Literary Warrant, viïơc chuýín
ngûô thađnh “dûơa vađo vöịn tađi liïơu” nhùìm lađm
roô yâ nghôa cuêa nguýn tùưc) Khaâc vúâi khung
phín loaơi, caâc böơ TĂCĂ thûúđng ặúơc thiïịt
líơp theo nguýn tùưc dûơa vađo vöịn tađi liïơu cuêa
thû viïơn Söị lûúơng vađ mûâc ăöơ cuơ thïí cuêa hïơ
thöịng TĂCĂ ặúơc phaât triïín dûơa trïn chñnh
söị lûúơng vađ ăùơc ăiïím nöơi dung cuêa tađi liïơu
coâ trong thû viïơn LCSH lađ möơt vñ duơ ăiïín
hònh cuêa viïơc aâp duơng nguýn tùưc nađy; söị
lûúơng TĂCĂ cuêa LCSH gia tùng nhanh
choâng vađ bao phuê diïơn nöơi dung ríịt röơng thïí
hiïơn söị lûúơng vađ ăùơc ăiïím nöơi dung tađi liïơu
ặúơc böí sung vađo LC
AÂp duơng nguýn tùưc nađy, thû viïơn nïn
lûơa choơn möơt lûúơng tađi liïơu nhíịt ắnh ăïí
xíy dûơng hïơ thöịng TĂCĂ taơo nïn möơt böơ
TĂCĂ khúêi ăíìu Sau ăoâ, ặa böơ khúêi ăíìu
vađo sûê duơng vađ tiïịn hađnh ăiïìu chónh theo
nhu cíìu tûđ thûơc tïị sûê duơng Bïn caơnh ăoâ,
tiïịp tuơc xíy dûơng caâc TĂCĂ cho caâc tađi
liïơu cođn laơi, ăöìng thúđi tiïịn hađnh cíơp nhíơt
TĂCĂ múâi cho caâc tađi liïơu tûđ quaâ trònh böí
sung hiïơn hađnh Taơi TVTT, böơ TĂCĂ khúêi
ăíìu ặúơc xíy dûơng bùìng caâch tñch húơp,
hiïơu ăñnh röìi thûơc hiïơn chuýín ngûô vađ kiïím
soaât caâc tiïu ăïì ăaô ặúơc sûê duơng trong quaâ
trònh biïn muơc 10 nùm vûđa qua cuêa TVTT Bûúâc tiïịp theo, ặa böơ TĂCĂ khúêi ăíìu vađo sûê duơng, cíơp nhíơt TĂCĂ múâi tûđ quaâ trònh böí sung liïn tuơc cuêa toađn Hïơ thöịng thû viïơn ĂHQG-HCM Bïn caơnh ăoâ, tiïịp tuơc tñch húơp, hiïơu ăñnh, chuýín ngûô vađ kiïím soaât caâc tiïu ăïì cođn laơi tûđ cú súê dûô liïơu biïn muơc cuêa caâc thû viïơn thađnh viïn taơo thađnh böơ TĂCĂ ăíìy ăuê Böơ nađy seô ặúơc liïn tuơc cíơp nhíơt dûơa vađo quaâ trònh biïn muơc cuêa toađn Hïơ thöịng
Nguýn tùưc 3: Tiïu ăïì thöịng nhíịt
Trong ngön ngûô tûơ nhiïn coâ ríịt nhiïìu tûđ ăöìng nghôa, tûđ gíìn nghôa; trong quy ắnh vïì cuâ phaâp cuêa ngön ngûô TĂCĂ cuông cho pheâp duđng caâc hònh thûâc khaâc nhau ăïí trònh bađy tiïu ăïì (ăún, phûâc, keâp, ăaêo, böí nghôa)
Do ăoâ, ăïí giúâi thiïơu tíịt caê tađi liïơu vïì möơt chuê ăïì coâ trong thû viïơn thò chuê ăïì ăoâ phaêi ặúơc thïí hiïơn bùìng möơt thuíơt ngûô vađ möơt hònh thûâc trònh bađy mađ thöi Nïịu khöng tuín thuê nguýn tùưc nađy seô díîn ăïịn viïơc caâc tađi liïơu vïì möơt chuê ăïì bõ phín taân dûúâi nhiïìu tiïu ăïì Ăíy lađ nguýn tùưc ăaô töìn taơi tûđ ríịt líu trong BMCĂ vađ ặúơc goơi lađ
“nguýn tùưt tiïu ăïì thöịng nhíịt” (Principle
of unity) [5]
Viïơc aâp duơng nguýn tùưc nađy cíìn tíơp trung vađo ba ýịu töị: tïn goơi chuê ăïì (duđng thöịng nhíịt möơt tûđ hay möơt cuơm tûđ cho möơt thûơc thïí, möơt víịn ăïì hay möơt khaâi niïơm), cuâ phaâp (hònh thûâc trònh bađy tûđ) vađ ýịu töị truy cíơp (choơn tûđ ặâng ăíìu trong tiïu ăïì), cuơ thïí nhû sau:
- Tïn goơi thöịng nhíịt: Khi möơt chuê ăïì
ặúơc thïí hiïơn bùìng nhiïìu thuíơt ngûô ăöìng nghôa hoùơc gíìn nghôa thò chó möơt thuíơt ngûô ặúơc choơn lađm tiïu ăïì Vñ duơ, giûôa caâc
thuíơt ngûô: Hoađn haêo, Hoađn thiïơn, Toađn myô
choơn möơt tûđ lađm tïn goơi thöịng nhíịt cho tiïu
Trang 5ăïì Cuông cíìn aâp duơng quy ûúâc viïịt chñnh
taê, vñ duơ nhû, ûu tiïn duđng i ăöịi vúâi caâc tûđ
coâ thïí duđng caê i vađ y
- Cuâ phaâp thöịng nhíịt: Ăïí coâ möơt hònh
thûâc trònh bađy tûđ thöịng nhíịt cho möơt chuê
ăïì thò phaêi choơn möơt trong caâc phûúng aân
sau: möơt tûđ, möơt cuơm tûđ, möơt cuơm tûđ ăaêo,
möơt thuíơt ngûô coâ phíìn böí nghôa trong
ngoùơc ăún, möơt chuöîi göìm tiïu ăïì chñnh vađ
caâc phuơ ăïì (tiïu ăïì phûâc) Vñ duơ, phaêi choơn
möơt trong söị nhûông caâch trònh bađy sau lađm
tiïu ăïì thöịng nhíịt: Ăaơo ặâc chñnh trõ, Ăaơo
ặâc trong chñnh trõ, Chñnh trõ - Khña caơnh
ăaơo ặâc
- Yïịu töị truy cíơp thöịng nhíịt: Yïịu töị
truy cíơp lađ tûđ ăíìu tiïn trong möơt tiïu ăïì, tûđ
nađy coâ giaâ trõ gúơi yâ nhíịt vïì nöơi dung cöịt
loôi cuêa chuê ăïì Vò víơy, cíìn cín nhùưc choơn
cuâ phaâp ăaêm baêo tûđ coâ khaê nùng gúơi yâ töịt
nhíịt ặâng ăíìu möơt TĂCĂ Cuơ thïí lađ, ăöịi
vúâi tiïu ăïì coâ hònh thûâc cuơm tûđ thò coâ thïí
giûô nguýn tríơt tûơ nhû ngön ngûô thöng
thûúđng, cuông coâ thïí ăaêo ăïí tûđ gúơi yâ nhíịt
ặâng ăíìu cuơm tûđ, nhûng chó choơn möơt
trong hai hònh thûâc mađ thöi
Khi thiïịt líơp möơt tiïu ăïì múâi, trong ba
ýịu töị kïí trïn, phíìn lûơa choơn tïn goơi thöịng
nhíịt giûôa caâc tûđ ăöìng nghôa thûúđng gùơp
nhiïìu khoâ khùn (theo IFLA, phíìn nöơi dung
nađy ặúơc coi lađ Nguýn tùưc tûđ ăöìng nghôa)
Mùơc duđ, chiïịu theo nguýn tùưc ngûúđi sûê
duơng thò tûđ nađo lađ quen thuöơc vúâi ngûúđi
duđng seô ặúơc ûu tiïn, tuy nhiïn trong nhiïìu
trûúđng húơp, viïơc lûơa choơn khöng ăún giaên,
vò víơy cíìn coâ nhûông hûúâng díîn höî trúơ sau:
Lûơa choơn giûôa caâc thuíơt ngûô ăöìng
nghôa: Khi möơt sûơ víơt hay möơt khaâi niïơm coâ
thïí ặúơc thïí hiïơn bùìng nhûông tûđ ăöìng
nghôa, thò choơn möơt thuíơt ngûô thïí hiïơn ặúơc
sûơ cín bùìng töịt nhíịt coâ thïí coâ giûôa nhûông
thuíơt ngûô, quen thuöơc vúâi ngûúđi sûê duơng vađ khöng töịi nghôa Ăöịi vúâi caâc khaâi niïơm gíìn nghôa (nhûông khaâi niïơm khöng hoađn toađn giöịng nhau nhûng chuâng laơi liïn quan ríịt chùơt cheô vúâi nhau vađ ríịt dïî quy chuâng vađo cuđng möơt chuê ăïì) thò suy xeât xem chuâng coâ khaâc biïơt nhau ăïịn mûâc phaêi coâ ăiïím truy cíơp riïng biïơt khöng, nïịu khöng thò coi chuâng nhû lađ nhûông tûđ ăöìng nghôa
Lûơa choơn giûôa thuíơt ngûô tiïịng Viïơt vađ tiïịng nûúâc ngoađi: Khi coâ thïí duđng tiïu ăïì
bùìng tiïịng Viïơt thò phaêi duđng tiïịng Viïơt (nhûông tûđ ăaô ặúơc viïơt hoaâ, nhû lađ taxi, thò ặúơc coi lađ tûđ tiïịng Viïơt); khi khöng coâ tûđ tiïịng Viïơt thïí hiïơn ặúơc chuê ăïì cuêa tađi liïơu thò coâ thïí duđng tûđ nûúâc ngoađi Tuy nhiïn, cíìn lûu yâ rùìng chó nïn duđng caâc thuíơt ngûô tiïịng nûúâc ngoađi trong caâc trûúđng húơp sau: (1) khi khaâi niïơm ặúơc du nhíơp tûđ nûúâc ngoađi vađ khöng coâ möơt thuíơt ngûô tiïịng Viïơt thïí hiïơn ặúơc ăuâng yâ nghôa cuêa khaâi niïơm, (2) khi thuíơt ngûô tiïịng nûúâc ngoađi roô rađng, chñnh xaâc, trong khi thuíơt ngûô tiïịng Viïơt thò khöng, nhíịt lađ trong trûúđng húơp caâc tïn goơi khoa hoơc
Lûơa choơn giûôa thuíơt ngûô khoa hoơc vađ tûđ phöí thöng: Trûúđng húơp lûơa choơn nađy tuđy
thuöơc vađo nhiïìu ýịu töị Nïịu ăöịi tûúơng phuơc vuơ cuêa thû viïơn ăa daơng thò cíìn ûu tiïn tûđ phöí thöng hún lađ thuíơt ngûô khoa hoơc Nïịu thû viïơn phuơc vuơ nhûông nhoâm ngûúđi duđng tin chuýn ngađnh thò nïn ûu tiïn thuíơt ngûô khoa hoơc vò chuâng thûúđng chñnh xaâc vïì mùơt ngûô nghôa vađ quen thuöơc vúâi giúâi chuýn mön; tuy nhiïn, nïịu tûđ phöí thöng ặúơc sûê duơng phöí biïịn trong tađi liïơu khoa hoơc vađ khöng töịi nghôa thò víîn ûu tiïn duđng tûđ phöí thöng Ăöịi vúâi thû viïơn ăaơi hoơc, nhû TVTT, vûđa phuơc vuơ caâc nhađ chuýn mön, vûđa phuơc vuơ sinh viïn vúâi caâc nhu cíìu tin ríịt ăa daơng, do ăoâ cíìn linh hoaơt
Trang 6aâp duơng caê hai hûúâng díîn nađy khi choơn
thuíơt ngûô lađm tiïu ăïì Cuơ thïí, ăöịi vúâi tađi
liïơu vïì caâc chuýn ngađnh ăađo taơo thò nïn aâp
duơng hûúâng díîn thûâ hai, vúâi nhûông tađi liïơu
cođn laơi thò aâp duơng hûúâng díîn thûâ nhíịt
Lûơa choơn giûôa thuíơt ngûô cuô vađ hiïơn ăaơi:
Khi taơo líơp caâc tiïu ăïì múâi thò traânh choơn
thuíơt ngûô löîi thúđi vađ ûu tiïn thuíơt ngûô hiïơn
ăaơi Viïơc nhíơn ra möơt thuíơt ngûô ăaô löîi thúđi
phuơ thuöơc vađo hiïíu biïịt vïì ngön ngûô cuêa
caâ nhín ngûúđi líơp tiïu ăïì cuông nhû khaê
nùng tham khaêo tûđ nhûông nguöìn bïn
ngoađi Tûđ ăiïín lađ möơt trong nhûông nguöìn
tham khaêo töịt, tuy nhiïn, tûđ ăiïín thûúđng
khöng chó ra hûúâng cú baên cho viïơc lûơa
choơn thuíơt ngûô Theo yâ kiïịn cuêa nhiïìu
chuýn gia, caâc bađi viïịt trong xuíịt baên
phíím ắnh kyđ (baâo, taơp chñ) lađ nguöìn ăaâng
tin cíơy nhíịt, búêi vò chuâng coâ tñnh cíơp nhíơt
cao Tuy nhiïn, khöng phaêi luâc nađo nguöìn
nađy cuông giuâp xaâc ắnh ặúơc thuíơt ngûô
hiïơn ăaơi Do ăoâ, ngûúđi lađm biïn muơc phaêi
cöị gùưng phaân ăoaân dûơa trïn nhûông nguöìn
sùĩn coâ ăïí choơn ra möơt thuíơt ngûô lađm tiïu
ăïì, vñ duơ nhû, tûđ chñnh nhûông lyâ giaêi trong
tađi liïơu ăang biïn muơc, tûđ trao ăöíi vúâi
chuýn gia, tûđ khuynh hûúâng phaât triïín
cuêa khoa hoơc Ăíy thûơc sûơ lađ möơt thaâch
thûâc ăöịi vúâi ngûúđi lađm biïn muơc Song
song vúâi viïơc choơn thuíơt ngûô hiïơn ăaơi cho
tiïu ăïì múâi cođn lađ viïơc phaêi thay ăöíi thuíơt
ngûô cho caâc tiïu ăïì ăaô coâ trong böơ TĂCĂ
khi xeât thíịy chuâng ăaô löîi thúđi
Nguýn tùưc 4: Tiïu ăïì duy nhíịt
Hïơ quaê cuêa nguýn tùưc tiïu ăïì thöịng
nhíịt (möơt chuê ăïì chó ặúơc thïí hiïơn bùìng
möơt thuíơt ngûô) lađ möơt tiïu ăïì chó ặúơc thïí
hiïơn ặúơc duy nhíịt möơt chuê ăïì Do ăoâ,
phaêi lûu yâ rùìng nïịu choơn thuíơt ngûô lađ tûđ
ăöìng ím hay cođn goơi lađ tûđ ăa nghôa lađm
TĂCĂ thò phaêi ăaêm baêo rùìng ngûúđi sûê
duơng nhíơn biïịt ặúơc chñnh xaâc TĂCĂ ăoâ ăaơi diïơn cho chuê ăïì cuơ thïí nađo bùìng caâch thuíơt ngûô ặúơc choơn lađm TĂCĂ phaêi coâ phíìn böí nghôa lađm roô yâ nghôa cuêa chuê ăïì,
vñ duơ: Cađ phï (Cíy tröìng) vađ Cađ phï (Thûâc uöịng) (theo IFLA nöơi dung nađy ặúơc goơi lađ
Nguýn tùưc tûđ ăöìng ím)
Nguýn tùưc 5: Ăõnh danh
Ăïí taơo sûơ ăöìng böơ giûôa caâc ăiïím truy cíơp lađ tïn ngûúđi, tïn cú quan, tïn töí chûâc, tïn caâc vuđng ắa lyâ, tïn taâc phíím vùn hoơc, nghïơ thuíơt trong hïơ thöịng muơc luơc thû viïơn thò tiïu ăïì chuê ăïì cuêa caâc tïn goơi nađy cíìn ặúơc trònh bađy giöịng nhû quy ắnh trong biïn muơc mö taê hoùơc trong caâc baêng tra cuêa thû viïơn Nhû víơy, khi thû viïơn sûê duơng AACR2 thò caâc tiïu ăïì tïn ngûúđi, tïn cú quan seô ặúơc trònh bađy ăuâng nhû quy ắnh cuêa böơ quy tùưc nađy
Nguýn tùưc 6: Nhíịt quaân
Viïơc giûô cho hònh thûâc trònh bađy vađ cíịu truâc (cuâ phaâp ăún, phûâc, ăaêo, keâp) cuêa caâc tiïu ăïì ặúơc nhíịt quaân lađ ýịu töị höî trúơ cho viïơc tra cûâu, búêi vò ngûúđi sûê duơng, bao göìm caê ngûúđi duđng tin vađ caân böơ thû viïơn, khöng phaêi thûúđng xuýn ăiïìu chónh caâc thoâi quen cuêa hoơ khi sûê duơng TĂCĂ Do ăoâ, khi xíy dûơng, cíơp nhíơt hoùơc chónh sûêa möơt tiïu ăïì cíìn ăaêm baêo sûơ tûúng tûơ vïì hònh thûâc trònh bađy vađ cíịu truâc so vúâi caâc tiïu ăïì ăaô coâ Vñ duơ, nïịu ăaô duđng hònh thûâc
ăaêo cho tiïu ăïì Möi trûúđng, Ö nhiïîm thò cuông nïn duđng ăaêo cho trûúđng húơp Thûâc
ùn, Ö nhiïîm
Tuy nhiïn, giûô cho caâc tiïu ăïì nhíịt quaân khöng ăún giaên vò nhiïìu lyâ do: caâc tiïu ăïì ặúơc thu thíơp trong thúđi gian dađi vađ do nhiïìu ngûúđi tham gia lûơa choơn, tñnh logic vađ thoâi quen nhíơn thûâc cuêa ngûúđi duđng tin vïì caâc chuê ăïì nhiïìu khi khöng tûúng ăöìng
Trang 7Vò víơy, ăïí ăaâp ûâng nguýn tùưc sûê duơng vađ
ngûúđi sûê duơng, coâ luâc khöng giûô ặúơc
nguýn tùưc nhíịt quaân Theo kinh nghiïơm
cuêa LC, ăïí duy trò tñnh nhíịt thò quy ắnh ra
caâc tiïu ăïì míîu, vñ duơ, quy ắnh tiïu ăïì
English language lađm míîu khi thiïịt líơp caâc
tiïu ăïì múâi cho caâc ngön ngûô khaâc Caâch
nađy khöng phaêi luâc nađo cuông khaê thi vò coâ
trûúđng húơp möơt tiïu ăïì dûơ ắnh cíơp nhíơt coâ
thïí tòm thíịy nhiïìu míîu tiïu ăïì tûúng
ặúng khaâc nhau; tuy nhiïn ăíy víîn ặúơc
coi lađ möơt kinh nghiïơm töịt cho nhiïìu
trûúđng húơp Do ăoâ, TVTT cuông quy ắnh
caâc tiïu ăïì míîu khi xeât thíịy cíìn thiïịt
Coâ thïí thíịy, ýu cíìu vïì tñnh nhíịt quaân
vađ viïơc phaêi thûúđng xuýn chónh sûêa ăaêm
baêo tñnh hiïơn ăaơi lađ nhûông muơc ăñch míu
thuíîn nhau Viïơc phaêi chónh sûêa thûúđng
xuýn, viïơc khöng ngûđng xuíịt hiïơn caâc
khaâi niïơm múâi, víịn ăïì múâi khiïịn cho tñnh
nhíịt quaân dïî bõ boê qua khi thiïịt líơp tiïu ăïì
Do ăoâ, cíìn phaêi ăaânh giaâ cíín thíơn trûúâc
khi quýịt ắnh thûơc hiïơn möơt sûơ thay ăöíi
nađo ăoâ cho hïơ thöịng tiïu ăïì ăïí traânh sûơ bíịt
tiïơn cho ngûúđi sûê duơng
3 Kïịt luíơn
Trïn ăíy lađ caâc giaêi thñch vađ hûúâng díîn cho viïơc aâp duơng saâu nguýn tùưc giuâp xíy dûơng caâc tiïu ăïì cho böơ TĂCĂ khúêi ăíìu bùìng tiïịng Viïơt taơi TVTT Saâu nguýn tùưc nađy ặúơc ăuâc kïịt dûơa trïn viïơc tham khaêo caâc nguöìn khaâc nhau vađ tûđ kinh nghiïơm cuêa quaâ trònh thûơc nghiïơm xíy dûơng böơ TĂCĂ khúêi ăíìu cho Hïơ thöịng thû viïơn ĂHQG-HCM Ăïí coâ thïí sûê duơng hiïơu quaê böơ TĂCĂ, bïn caơnh viïơc xíy dûơng caâc tiïu ăïì cođn ăođi hoêi viïơc xíy dûơng caâc tham chiïịu thïí hiïơn möịi quan hïơ giûôa caâc tiïu ăïì, cuông nhû viïơc biïn soaơn caâc hûúâng díîn ắnh tiïu ăïì cho caâc trûúđng húơp tađi liïơu khaâc nhau Caâc cöng viïơc nađy ăođi hoêi cíìn coâ caâc nguýn tùưc khaâc nûôa ắnh hûúâng cho quaâ trònh thûơc hiïơn
Coâ thïí thíịy, ăïí coâ ặúơc möơt böơ TĂCĂ tiïịng Viïơt hoađn thiïơn, sûê duơng phuđ húơp cho bíịt kyđ möơt hïơ thöịng thû viïơn nađo, cíìn coâ sûơ ăíìu tû nghiïn cûâu vúâi sûơ tham gia cuêa nhiïìu caân böơ biïn muơc Ăïí thûơc hiïơn cöng trònh nhû víơy ăođi hoêi phaêi coâ caâc nguýn tùưc phuđ húơp vađ caâc hûúâng díîn roô rađng Do ăoâ, viïơc xaâc ắnh roô caâc nguýn tùưc xíy dûơng tiïu ăïì, ặa ra caâc phín tñch vađ hûúâng díîn aâp duơng cuơ thïí lađ möơt trong nhûông ýu cíìu tiïn quýịt
1 Nguýîn Höìng Sinh, Phan Thõ Höìng Haơnh,
Nguýîn Thõ Lan (2011) Nghiïn cûâu vađ so saânh ăöịi
chiïịu nguýn tùưc vađ phûúng phaâp biïn muơc chuê ăïì
cuêa Thû viïơn Quöịc höơi Myô vúâi cöng taâc biïn muơc chuê
ăïì cuêa Thû viïơn Trung tím ĂHQG-HCM: Ăïì tađi cíịp
cú súê, Thû viïơn Trung tím, Ăaơi hoơc Quöịc gia, thađnh
phöị Höì Chñ Minh
2 Chan, Lois Mai (2005) Library of Congress
Subject Headings: Principles and application, 4th ed
Libraries Unlimited, Colorado
3 Coates, E.J (1988) Subject catalog heading
and structure, Library Association Publising, London
4 Cutter, C.A (1904) Rules for a dictionary
cat-alog, Government Printing Office, Washington, D.C
5 Haykin, D.J (1951) Subject headings: A prac-tical guide, Government Printing Office, Washington, D.C
6 Hoerman, H.L., Furniss K.A (2000) “Turning practice into principles: Comparison of the IFLA Prin-ciples Underlying Subject Heading Languages (SHLs) and the Principles Underlying the Library of Congress Subject Headings System”, Cataloging and Classification Quaterly, 29(1/2) tr 31-52
7 Hulme, E.W (1911) “Principles of Book Clas-sification”, Library Association Record 13 (1911): 445-47
Tađi liïơu tham khaêo
(Ngađy Tođa soaơn nhíơn ặúơc bađi: 14-11-2014; Ngađy phaên biïơn ăaânh giaâ: 10-03-2015; Ngađy chíịp nhíơn ăùng: 22-04-2015).