Phân tích vai trò của triết học đối với đời sống xã hội lựa chọn một tác phẩm văn học nghệ thuật và phân tích thế giới quan của tác phẩm đó dưới góc độ triết học

Thế giới quan là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin và lý tưởng xác định về thế giới và về vị trí của con người bao hàm cả cá nhân, xã hội và nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN VIỆN ĐÀO TẠO TIÊN TIẾN, CHẤT LƯỢNG CAO, POHE

BÀI TẬP LỚN

BỘ MÔN : TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

ĐỀ BÀI : Phân tích vai trò của triết học đối với đời sống xã hội Lựa chọn một

tác phẩm văn học nghệ thuật và phân tích thế giới quan của tác phẩm đó dưới góc độ triết học.

Họ và tên : Nguyễn Mỹ Linh

Mã sinh viên : 11213287 Lớp : Marketing CLC 63C

MỤC LỤC

I Phân tích vai trò của triết học đối với đời sống xã hội

1 Vai trò thế giới quan của triết học 1

2 Vai trò phương pháp luận của triết học 4

II Phân tích thế giới quan và phương pháp luận của một tác phẩm nghệ thuật dưới góc độ triết học 6 TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

I Vai trò của triết học đối với đời sống xã hội

1 Vai trò thế giới quan của triết học

Trước khi phân tích về vai trò thế giới quan của triết học, chúng ta cần nhắc lại định nghĩa của “ Thế giới quan ” Thế giới quan là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin và lý tưởng xác định về thế giới

và về vị trí của con người (bao hàm cả cá nhân, xã hội và nhân loại) trong thế giới

đó Thế giới quan theo quan điểm của Mác-Lênin được hiểu một cách ngắn gọn là

hệ thống các quan điểm của con người về thế giới, về bản thân con người và vị trí của con người trong thế giới đó Những thành phần chủ yếu của thế giới quan là tri thức, niềm tin và lý tưởng Dựa theo lịch sử phát triển của tư duy cùng với các yếu tố như thời đại, dân tộc, thế giới quan được phân loại thành các hình thức chủ yếu như: thế giới quan thần thoại, thế giới quan tôn giáo, thế giới quan khoa học

và thế giới quan triết học Trong đó, thế giới quan chung nhất, phổ biến nhất trong mọi ngành khoa học và trong toàn bộ đời sống xã hội là thế giới quan triết học

Triết học có vai trò thế giới quan bởi :

– Thứ nhất, triết học là hạt nhân lý luận của thế giới quan và bản thân triết học chính là thế giới quan, mà thế giới quan đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống của con người và xã hội loài người Bởi lẽ, những vấn đề được triết học đề

ra và tìm lời giải đáp trước hết là những vấn đề thuộc thế giới quan Cụ thể , xét

về mặt cơ sở vũ trụ quan, triết học góp phần truy tìm lời giải cho hệ vấn đề về bản thể, về vũ trụ để xây dựng mô hình vũ trụ hợp lý và tiến đến làm sáng rõ vị trí, vai trò của con người trong vũ trụ đó Về mặt cơ sở ý thức hệ, triết học góp phần tìm kiếm lời giải cho các vấn đề về xã hội, về các tầng lớp trong xã hội để xác định những lợi ích sống còn và những mục đích nhất định mà các giai tầng, xã hội nào

đó phải theo đuổi, phấn đấu không ngừng Khát vọng hướng đến lý trí của triết học kết hợp với khao khát hướng đến quyền lực chính trị của các giai cấp tạo thành cội nguồn sức mạnh tinh thần - vật chất giúp các giai cấp trong xã hội tự ý thức về sự tồn tại của mình và thời đại của mình để giải quyết

những xung đột trong xã hội, vươn lên làm chủ cuộc sống của chính mình và đóng góp sự tiến hóa hành trình lịch sử nhân loại Về cơ sở nhân sinh quan, triết học góp phần truy tìm đáp án cho các câu hỏi thắc mắc về đời người, về sự sống, cái chết, về hạnh phúc, khổ đau của mỗi con người cá nhân trong thực tại cuộc sống (vũ trụ và cộng đồng xã hội)

Một vài ví dụ về thế giới quan của con người:

Long Quân - Âu Cơ để giải thích về nguồn gốc của dân tộc với 100 anh em Hay truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh giải thích hiện tượng mưa lũ của nước ta

loại năng lực thần bí, siêu nhiên Theo Kinh thánh, Thiên Chúa là đấng đã sáng tạo ra

vũ trụ Ông Adam và bà Eva không nghe lời Thiên Chúa đã ăn trái cấm nên bị đuổi khỏi Vườn địa đàng Bởi loài người mang tội, Thiên Chúa đã giáng họ làm người và chịu khổ hình để loài người được hòa giải với Thiên Chúa

luật Trái Đất là hành tinh thứ ba tính từ Mặt Trời, đồng thời cũng là hành tinh lớn nhất trong các hành tinh đất đá của hệ Mặt Trời xét về bán kính, khối lượng và mật độ của vật chất Trái Đất còn được biết tên với các tên gọi “hành tinh xanh”, là nhà của hàng triệu loài sinh vật, trong đó có con người và cho đến nay nó là nơi duy nhất trong vũ trụ được biết đến là có sự sống

–Thứ hai, triết học có vai trò thế giới quan vì thế giới quan đúng đắn là tiền đề quan trọng để xác lập phương thức tư duy hợp lí và nhân sinh quan tích cực trong khám phá và chinh phục thế giới Tồn tại trong thế giới , dù muốn hay không con người cũng phải nhận thức thế giới và nhận thức bản thân mình Những tri thức này dần dần hình thành nên thế giới quan Khi đã hình thành, thế giới quan lại trở thành nhân tố có vai trò định hướng cho toàn bộ cuộc sống của con người, từ thực tiễn đến quá trình nhận thức thế giới cũng như tự nhận thức bản thân để từ đó xác định thái độ, lý tưởng, xây dựng lối sống, nếp nghĩ của

mình Triết học như la b giúp soi đường chỉ lối đi đúng đắn cho suy nghĩ và tư tưởng của con người bởi triết học góp phần hướng dẫn hành vi con người vượt qua những xung đột nhân cách, những ràng buộc lợi ích để vươn lên trở thành con người chân chính trước những cạm bẫy của đời thường Con người bị chi phối bởi triết học và triết học luôn có mặt trong thế giới quan của mỗi người Cụ thể, với tính cách là một loại tri thức vĩ mô , giải quyết các vấn để chung nhất của đời sống, ẩn giấu sâu trong mỗi suy nghĩ và hành vi của con người, triết học là chỗ dựa tiềm thức của cá nhân không kể trình độ hiểu biết và mức độ thừa nhận vai trò của triết học Tất cả mọi người đều phải giải quyết các quan hệ ngẫu nhiên - tất yếu hay nhân quả trong hoạt động của họ , cả trong hoạt động khoa học cũng như trong đời sống thường ngày Con người nếu đi theo định hướng của

tư duy triết học sẽ luôn có ý chí, nghị lực, cống hiến cho bản thân và xã hội cùng tiến bộ Ngược lại, khi con người có thế giới quan không đúng, lệch lạc thì sẽ làm suy giảm ý chí, trở nên thụ động trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, không xác định được đúng các mối quan hệ xã hội cũng như không nhận thức được quy luật của các đối tượng Đôi khi, chính sự hiểu biết không đúng về ý nghĩa và vai trò thế giới quan triết học đã dẫn con người đến những hành vi thiếu trách nhiệm, gây ra tổn thất và ảnh hưởng xấu đối với xã hội và cộng đồng Đăc biệt trong giai đoạn hiện đại hóa – toàn cầu hóa đất nước hiện nay, bên cạnh giải quyết những vấn đề “muôn thuở”, triết học còn giúp cho con người tìm ra lời giải đối với những vấn đề hoàn toàn mới, phát sinh trong quá trình toàn cầu hóa Không chỉ giúp con người nhìn nhận đúng đắn về thế giới quan, nhờ vào triết học, con người còn có khả năng đánh giá những biến động đang diễn ra, gợi mở hướng giải quyết, lối thoát cho vấn đề mà con người đang gặp phải trong bối cảnh mới

Tóm lại, có thể ví thế giới quan triết học có vai trò như một " thấu kính " , qua đó con người nhìn nhận thế giới xung quanh cũng như tự xem xét chính bản thân mình để xác định cho mình mục đích , ý nghĩa cuộc sống và lựa chọn cách thức hoạt động để đạt được khát khao, mong muốn đó Thế giới quan đúng đắn là tiền

đề để xác lập nhân sinh quan tích cực và trình độ phát triển của thế giới

quan là tiêu chí quan trọng về sự trưởng thành của mỗi cá nhân cũng như của mỗi cộng đồng xã hội nhất định

2 Vai trò phương pháp luận của triết học

Trước khi tìm hiểu về vai trò phương pháp luận của triết học, chúng ta sẽ nhắc lại

về định nghĩa “Phương pháp luận” Phương pháp luận là hệ thống các nguyên lý, các quan điểm là cơ sở có tác dụng chỉ đạo, xây dựng, xác định phạm vi, khả năng áp dụng các phương pháp và định hướng cho việc nghiên cứu tìm tòi cũng như lựa chọn, vận dụng phương pháp trong nhận thức và thực tiễn Hay có thể hiểu, phương pháp luận là lý luận về phương pháp, bao hàm hệ thống các phương pháp, thế giới quan của con người và sử dụng các phương pháp, nguyên tắc để giải quyết vấn đề đã đặt ra để có hiệu quả cao Phương pháp luận được chia làm hai loại chính , đó là : Phương pháp luận bộ môn (ngành) và Phương pháp luận chung (Gồm phương pháp luận chung và phương pháp luận chung nhất) Trong

đó, phương pháp luận ngành là phương pháp luận cho các ngành khoa học cụ thể như triết học, toán học, văn học, Phương pháp luận chung dùng để xác định phương pháp hay phương pháp luận của nhóm ngành có đối tượng nghiên cứu chung Phương pháp luận chung nhất khái quát các nguyên tắc, quan điểm chung nhất là cơ sở để xác định phương pháp luận chung và phương pháp luận ngành Phương pháp luận chung nhất phổ biến cho hoạt động nghiên cứu khoa học là triết học Triết học đóng vai trò là phương pháp luận quan trọng trong đời sống của con người

Triết học có vai trò phương pháp luận bởi :

–Triết học giúp con người xác lập thế giới quan đúng đắn từ đó dẫn đến sự hình thành phương pháp luận là những nguyên tắc, định hướng trong hoạt động và nhận thức để phù hợp với thế giới quan đó Phương pháp luận cũng phản ánh lại thế giới quan của mỗi chủ thể Hay nói cách khác, con người đưa ra phương pháp luận khi đã nắm vững thế giới quan Ví dụ như nếu theo thế giới quan của một quốc gia cho rằng bản tính con người là “Thiện” thì họ sẽ áp dụng thuyết Đức trị (Rule of Virtue), nghĩa là điều hành và quản lý con người bằng đạo đức

Còn nếu thế giới quan của quốc gia cho rằng bản tính con người là “Ác” thì họ sẽ

áp dụng thuyết Pháp trị (Rule of Law), tức là phải dùng luật pháp hà khắc để quản

lý và chấn chỉnh con người Triết học với tư cách là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất, không chỉ biểu hiện là một thế giới quan nhất định mà còn biểu hiện

là một phương pháp luận phổ biến chỉ đạo mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người Bởi vì, bất kỳ một lý luận triết học nào ra đời, thể hiện một quan điểm, một sự lý giải nhất định về các sự vật, hiện tượng thì đồng thời cũng bộc lộ một phương pháp xem xét cụ thể biện chứng hay siêu hình về sự vật, hiện tượng

đó Hơn nữa, lý luận triết học đó còn biểu hiện là một quan điểm chỉ đạo về phương pháp Nói cách khác, mỗi một quan điểm lý luận triết học đồng thời là một nguyên tắc trong việc xác định phương pháp, là lý luận về phương pháp Vai trò, chức năng phương pháp luận của một học thuyết triết học đối với đời sống con người càng to lớn khi học thuyết đó phản ánh đúng đắn, khoa học trạng thái tồn tại của thế giới khách quan Việc tìm hiểu, nghiên cứu triết học không chỉ góp phần xây dựng một thế giới quan đúng đắn mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành một phương pháp luận chung thật sự đúng đắn, có thể đem lại kết quả tích cực trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của mỗi con người

–Vai trò phương pháp luận của triết học còn là cơ sở cho việc đưa ra những phương án, cách xử lí một cách có nguyên tắc và thống nhất của con người Cụ thể, trên thực tế khi giải quyết một công việc nhất định, chúng ta có thể dùng nhiều phương pháp khác nhau Trong những phương pháp ấy có phương pháp phù hợp mang đến hiệu quả cao, cũng có phương pháp không thích hợp, đem lại kết quả không như mong muốn Vậy làm cách nào để lựa chọn được một phương pháp tối ưu nhất trong số những phương pháp có thể sử dụng ? Lời giải đáp cho vấn đề này làm nảy sinh ra nhu cầu tri thức về phương pháp Từ nhu cầu tri thức

về phương pháp, người ta xây dựng, khái quát thành hệ thống lý luận chặt chẽ để chỉ đạo trở lại các phương pháp cụ thể, dẫn tới sự ra đời khoa học và lý luận về phương pháp, đó chính là phương pháp luận Khi có phương pháp luận đúng đắn, con người có khả năng dựa vào đó để áp dụng phân tích các tình

huống cụ thể cần chứng minh và giải thích để đưa ra kết quả một cách thuyết phục và logic Vì vậy, triết học giúp con người hệ thống các nguyên tắc phương pháp luận chung nhất, phổ biến nhất cho hoạt động nhận thức và thực tiễn Vì vai trò quan trọng của nó nên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn không được xem thường phương pháp luận triết học Bởi nếu xem thường phương pháp luận triết học sẽ dễ rơi vào tình trạng mất phương hướng, mò mẫm lời giải, thiếu sự linh hoạt, chủ động và sáng tạo trong công việc Nhưng ngược lại, phải biết dựa trên phương pháp luận triết học một cách có cơ sở và hợp lý, không được quá lạm dụng hay ỷ lại vào vào phương pháp luận sẽ gây ra tình trạng chủ quan, dẫn tới những sai lầm không đáng có

Tóm lại, nếu thế giới quan triết học có vai trò là “cặp kính” triết học để con người xem xét, nhận thức về thế giới khác quan và nhận thức vị trí của chính mình trong thế giới thì phương pháp luận triết học chính là “kim chỉ nam” đóng vai trò như

hệ thống lý luận, quan điểm chặt chẽ để chỉ đạo và định hướng con người trong đời sống xã hội Vai trò phương pháp luận của triết học giúp chúng ta có những nhận thức, cơ sở đúng đẵn và phương pháp tối ưu nhất để có thể áp dụng trong công tác, đời sống, đưa ra kết quả như mong muốn, phù hợp với thế giới quan và mang lại hiệu quả cao trong thực tiễn

II Phân tích thế giới quan của một tác phẩm nghệ thuật dưới góc độ triết học

Như chúng ta đã biết, một tác phẩm văn chương xuất sắc, đạt được tầm nhận thức

và phản ảnh sâu sắc và có ý nghĩa khái quát cao về những vấn đề lớn, vấn đề chung của xã hội thì cũng có nghĩa đạt được những kết luận mang tính triết học,

là những tư tưởng triết học Triết học cung cấp cho văn chương lối nhìn cách nghĩ, cách rút ra những kết luận về hiện tượng và sự vật Những tư tưởng triết học thường có ý nghĩa chỉ đường cho văn chương, làm cơ sở tư tưởng cho văn chương, làm chỗ dựa tinh thần cho văn chương Những quy luật này giúp họ chẳng những đường hướng đi mà còn giúp họ vạch ra đúng đắn những gì quan trọng nhất, chủ yếu nhất trong quá trình phát triển của thế giới, và chỉ giúp họ xử

lí một cách đúng đắn những sự kiện những hiện tượng phức tạp trong đời sống Theo Lê Duẩn : "Thường thường triết học giải quyết vấn đề lí trí, nghệ thuật xây dựng tình cảm, cả hai đều phải nhất trí với nhau" Có thể nói, quan hệ giữa triết học và văn chương là quan hệ giữa ý thức tư tưởng đã được quy lại thành thế giới quan, nhân sinh quan với nghệ thuật miêu tả, phản ánh Văn học cũng được viết nên thông qua thế giới quan và phương pháp luận triết học của người cầm bút Tác phẩm “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao cũng là một áng văn tuyệt phẩm với

sự kết hợp vừa hài hoà vừa thống nhất của triết học và văn học Qua tác phẩm, độc giả càng thấm thía và như cùng đồng điệu phần nào với thế giới quan triết học của tác giả

Nam Cao là một trong những cây bút hiện thực xuất sắc của nền văn học Việt Nam thế kỷ 20 Với Nam Cao, đời là một tấm áo cũ bị xé rách tả tơi, không có gì nguyên vẹn, ngay ngắn, tròn trịa, đẹp đẽ trong văn của ông Có lẽ, đọc văn Nam Cao, ta cảm thấy xót xa không nguôi trước những số phận con người đang trượt dài trên con đường của sự tha hóa nhân cách Hướng ngòi bút vào khám phá chiều sâu cuộc sống, len vào những ngõ hẻm đường quê để cảm thông với con người, Nam Cao đã xót xa khi phát hiện ra sự tha hóa con người đang diễn ra khắp nơi Kiểu con người tha hóa đó điển hình là nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên

Trong đó, ta thấy được Thế giới quan của tác giả Nam Cao về con người lúc bấy giờ như sau: Bản chất con người vốn là thiện nhưng con người trong xã hội đương thời bị tha hóa, đánh mất đi phẩm chất cao quý nhất của mình là nhân phẩm và thiện lương

Trong tác phẩm “Chí phèo” của nhà văn Nam Cao, nhân vật Chí Phèo được xây dựng là một điển hình về bi kịch của con người Việt Nam trong xã hội phong kiến xưa Theo tác phẩm, con người có bản tính thiện, do hoàn cảnh mà mới sa vào cái ác Ban đầu, tuy là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch cũ, nhưng Chí được sống trong sự đùm bọc của những người lao động lương thiện như anh đi thả ống

lươn, bác phó cối, người đàn bà góa mù Vì vậy, Chí là người lao động lương thiện Điều đó thể hiện qua các chi tiết như :

làm ăn chân chính, muốn được làm việc bằng chính sức mình

cày thuê cuốc mướn, vợ dệt vải…: Chí đã từng có ước mơ, có khát vọng hạnh phúc giống như bao người khác Dù đó chỉ là những mong muốn rất đỗi bình dị, nhỏ bé nhưng cũng chứng tỏ Chí là người có ý thức và tình cảm

Chứng tỏ Chí có ý thức về nhân phẩm, có lòng tự trọng, biết là điều mình làm làkhông chính đáng, là trái với đạo đức và sự tự tôn của mình

giờ thôi khao khát hòa nhập lại cộng đồng Điều đó thể hiện qua tiếng chửi đổng cả làng của Chí, hắn muốn mọi người chú ý đến mình, muốn nhận được sự quan tâm, đón nhận của mọi người Hắn khát khao được cảm nhận hơi ấm của tình người

–Sau này, khi gặp Thị Nở, sự lương thiện lại một lần nữa quay lại trong Chí:

đi chợ Những âm thanh của đời sống thường ngày như tiếng chuông hồi tỉnh, đánh thức bản tính lương thiện của Chí Phèo

Thị Nở, ước muốn giản dị năm xưa quay trở lại với Chí Phèo

và tự kết liễu cuộc đời mình Như vậy Chí chết để giữ nguyên bản chất con người, chết trên ngưỡng cửa làm người

=> Bản chất con người Chí luôn là một người lương thiện