SỰ GIA TĂNG VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA – TỪ THỰC TIỄN CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

L ỜI MỞ ĐẦU Văn hóa đóng vai trò đặc biệt trong sự phát triển của mỗi quốc gia dân tộc, nó góp phần ổn định xã hội, là cơ sở phát triển các lĩnh vực khác nhau từ chính trị, kinh tế - xã

H ỌC VIỆN NGOẠI GIAO

Môn: Văn hóa Việt Nam và hội nhập quốc tế

Đề tài

Giảng viên hướng dẫn : TS Trần Thị Hồng Thúy

TS Đào Ngọc Tuấn Sinh viên thực hiện : Bùi Diệu Linh

Lớp : TTQT48C1 - A

Mã sinh viên : TTQT48C1-1400

Hà N ội, 12/2021

M ỤC LỤC

L ỜI MỞ ĐẦU 3

N ỘI DUNG I Khái ni ệm văn hóa, toàn cầu hóa 1 Văn hóa 4

1.1 Khái niệm 4

1.2 Đặc trưng 6

2 Toàn cầu hóa 6

1.1 Khái niệm 6

1.2 Các loại hình toàn cầu hóa 7

II Tác động của toàn cầu hóa tới văn hóa 1 Tác động tích cực 8

2 Tác động tiêu cực 9

3 Kết luận 10

III Sự gia tăng vai trò của văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa – từ thực tiễn của một số quốc gia trên thế giới và Việt Nam 1 Sự gia tăng vai trò của văn hóa trong lĩnh vực chính trị 10

2 Sự gia tăng vai trò của văn hóa đối với kinh tế 12

3 Sự gia tăng vai trò của văn hóa trong các mối quan hệ hợp tác 14

K ẾT LUẬN I Đánh giá 15

II Hành động 15

DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

L ỜI MỞ ĐẦU

Văn hóa đóng vai trò đặc biệt trong sự phát triển của mỗi quốc gia dân tộc, nó góp phần ổn định xã hội, là cơ sở phát triển các lĩnh vực khác nhau từ chính trị, kinh tế - xã hội đến bản thân con người Trong đời sống, các cá nhân tiếp nhận

nền văn hóa và trở thành con người xã hội Đặc biệt, vai trò và ảnh hưởng của văn hóa lại càng trở nên rõ nét trong bối cảnh hội nhập quốc tế ở khắp các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam

Làn sóng toàn cầu hóa đã tác động đến tất cả các quốc gia trên thế giới, đem đến cả cơ hội và thách thức mới đối với phát triển toàn cầu, trong đó có phát triển văn hóa Chính vì thế, việc nắm bắt được vai trò của văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế - xã hội

là căn bản và thiết yếu, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức

hiện nay

Việc tìm hiểu và nhận thức được vai trò ngày càng gia tăng của văn hóa trong

thực tiễn các quốc gia và Việt Nam hội nhập thế giới giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về văn hóa cũng như ảnh hưởng của văn hóa đến các lĩnh vực khác Theo đó, bài tiểu luận nhằm mục đích tìm hiểu kiến thức tổng quan và về văn hóa và toàn cầu hóa; chỉ ra các tác động của toàn cầu hóa lên văn hóa; phân tích ảnh hưởng của văn hóa lên một số lĩnh vực trong tiến trình

hội nhập – liên hệ từ tình hình các quốc gia trên thế giới đến thực tiễn tại Việt Nam; đồng thời từ đó đưa ra những đánh giá và đề xuất giải pháp, hành động phù hợp

Sinh viên thực hiện hy vọng rằng, nội dung tiểu luận sẽ góp phần mở rộng thông tin, kiến thức về văn hóa và vai trò to lớn của văn hóa trong tiến trình hội nhập;

từ đó mọi người có cái nhìn tổng quát hơn về vấn đề toàn cầu hóa văn hóa trên

thế giới và cả Việt Nam, đồng thời cũng góp phần đề xuất những hành động cụ thể và phù hợp với bối cảnh thực tiễn

Sinh viên th ực hiện

N ỘI DUNG

I KHÁI NI ỆM VĂN HÓA, TOÀN CẦU HÓA

1 Văn hóa

1.1 Khái ni ệm

Văn hóa là khái niệm mang nội hàm tương đối rộng với rất nhiều cách tiếp cận khác nhau, liên quan đến hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần của con người hình thành thông qua quá trình tương tác với xã hội, tự nhiên và bản thân trong thực tiễn Do đó, quan niệm về văn hóa cho đến hiện nay vẫn còn rất trừu tượng

và chưa có một định nghĩa nào có thể bao quát hết được nội dung của nó; đặc

biệt, khi nhìn nhận vị trí của văn hóa trong sự phát triển của thế giới, mỗi cá nhân/tổ chức lại có những cách nhìn nhận khác nhau, và điều đó một phần quan

trọng phụ thuộc vào quan niệm về văn hóa Vào năm 1952, Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn – hai nhà văn hóa học Hoa Kỳ, thông qua nghiên cứu về khái

niệm văn hóa được đề cập trong nhiều lĩnh vực, đã thống kê được không dưới

150 định nghĩa khác nhau về văn hóa Tính đến thời điểm hiện nay, số lượng định nghĩa này đã tăng lên rất nhiều, với khoảng hơn 300 định nghĩa được tiếp

cận dưới những góc nhìn khác nhau

Theo Tiến sĩ Phạm Thái Việt đề cập trong “Đại cương về Văn hóa Việt Nam”, nhìn chung, định nghĩa về văn hóa có thể được phân chia thành các loại chính như sau:

- Các định nghĩa miêu tả: trong đó trọng tâm được đặt vào việc liệt kê tất cả

những gì mà khái niệm văn hóa bao hàm Người tiêu biểu cho định nghĩa như vậy về văn hóa là E B Tylor

- Các định nghĩa lịch sử: trong đó nhấn mạnh các quá trình kế thừa xã hội,

truyền thống (chẳng hạn E Sapir) Các định nghĩa kiểu này dựa trên việc giả định về tính ổn định và bất biến của văn hóa, bỏ qua tính tích cực của con người trong phát triển và cải biến văn hóa

- Các định nghĩa chuẩn mực: hướng vào quan niệm về lý tưởng và giá trị

Chẳng hạn W Thomas coi văn hóa là các giá trị vật chất và xã hội của bất kỳ nhóm người nào (các thiết chế, tập tục, tâm thế, phản ứng cư xử)

- Các định nghĩa tâm lý học: trong đó nhấn mạnh vào quá trình thích nghi với

môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, lối ứng xử của con người

Chẳng hạn W Sumner và A Keller định nghĩa: “Tổng thể những sự thích nghi của con người với các điều kiện sinh sống của họ chính là văn hóa, hay văn minh,… Những sự thích nghi này được bảo đảm bằng con đường kết hợp những

thủ thuật như biến đổi, chọn lọc và truyền đạt bằng kế thừa”

- Các định nghĩa cấu trúc: chú trọng tới tổ chức cấu trúc của văn hóa R Linton

chú trọng đến hai khía cạnh của văn hóa: “a/ Văn hóa suy cho cùng là các phản ứng lặp lại ít nhiều có tổ chức của các thành viên xã hội; b/ Văn hóa là sự kết

hợp giữa lối ứng xử mà người ta học được và các kết quả ứng xử mà các thành

tố của nó được các thành viên của xã hội đó tán thành và truyền lại nhờ kế thừa”

- Các định nghĩa nguồn gốc: trong đó văn hóa được xác định từ góc độ nguồn

gốc của nó Nhà xã hội học P Sorokin định nghĩa: “Với nghĩa rộng nhất của

từ, văn hóa chỉ tổng thể những gì được tạo ra, hay được cải biến bởi hoạt động

có ý thức hay vô thức của hai hay nhiều cá nhân tương tác với nhau và tác động đến lối ứng xử của nhau”

Hay gần đây, UNESCO cũng đã đưa ra một định nghĩa chính thức về văn hóa:

“Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc

sống (của mỗi cá nhân và các cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ, cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự

khẳng định bản sắc riêng của mình”

Tuy nhiên, định nghĩa này của UNESCO mới chỉ được coi là chuẩn mực tạm

thời bởi văn hóa là hiện tượng bao trùm lên mọi mặt đời sống vật chất và tinh

thần con người, mỗi định nghĩa chỉ có thể thâu tóm một phương diện của khái niệm này Vì thế, với mỗi một nhà nghiên cứu, họ lại có một cách tiếp cận riêng

về khái niệm này Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật,

những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử

dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” Với cách hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì con người sáng tạo và phát minh ra Như vậy, có thể hiểu văn hóa là sản phẩm, là thành quả của loài người, nó được tạo ra và phát triển trong mối tương tác giữa con người và xã hội Thông qua quá trình xã hội hóa, văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; văn hóa thể hiện trình độ phát triển của con người và của xã hội qua phương thức

tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra Tuy rằng khó có bất kỳ định nghĩa nào có thể bao hàm toàn bộ nội dung của văn hóa nhưng có thể khẳng định phần nào quy mô

và sức ảnh hưởng của văn hóa đến mỗi nền văn minh, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa

1.2 Đặc trưng

Theo Tiến sĩ Phạm Thái Việt, với tư cách là một chỉnh thể, văn hóa mang trong

nó những đặc trưng cố hữu sau:

- Văn hóa là cái phân biệt con người với động vật, văn hóa là đặc trưng riêng

của xã hội loài người

- Văn hóa không được kế thừa về mặt sinh học (di truyền), mà phải học tập, giao tiếp

- Văn hóa là cách ứng xử đã được mẫu thức hóa

2 Toàn c ầu hóa

2.1 Khái ni ệm

Từ khi xuất hiện vào những năm 1960, “toàn cầu hóa” dần trở thành một trong

những khái niệm được sử dụng rộng rãi nhất và là xu thế chung của thế giới Với thuật ngữ này, có nhiều cách lý giải đã được đưa ra nhằm giải thích khái

niệm

Theo Sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 thuộc Chương trình giáo dục Phổ thông Việt Nam, toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, những ảnh hưởng tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, dân tộc trên thế giới

Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Phạm Thái Việt, toàn cầu hóa có thể hiểu theo một

số định nghĩa như sau:

- Toàn cầu hóa là một quá trình phức tạp, thể hiện và dưới dạng những dòng tư tưởng, tư bản, kỹ thuật, và hàng hóa ở quy mô lớn, đang tăng tốc và khuếch trương trên toàn thế giới và gây ra những biến đổi căn bản trong xã hội của chúng ta

- Toàn cầu hóa là một quá trình không thể đảo ngược và là sự hợp nhất giữa

các khuynh hướng như: quá trình quốc tế hóa toàn bộ đời sống xã hội, sự phụ thuộc lẫn nhau xuyên quốc gia của các công ty, sự phối hợp hành động của các

tổ chức quốc tế khác nhau, và kèm theo đó là quá trình tự do hóa các hình thức giao dịch kinh tế và xã hội hết sức đa dạng Toàn cầu hóa không chỉ mở ra các kênh mới của quá trình lưu chuyển các nguồn tài chính, trí tuệ, con người và

vật chất một cách tự do xuyên biên giới; mà đồng thời còn tạo ra những biến đổi sâu sắc mang tính bản chất đối với đời sống cũng như hoạt động của mỗi

quốc gia (nói riêng) và các dân tộc (nói chung)

- Toàn cầu hóa là sự hình thành nên một trật tự thế giới tùy thuộc lẫn nhau của các quan hệ siêu quốc tế và xuyên quốc gia Những mối liên hệ này đang chuyển hóa mạnh mẽ các cơ chế giải quyết vấn đề nội bộ sang một cơ chế thống nhất chung cho toàn nhân loại

Nói cách khác, toàn cầu hóa có thể hiểu là một hiện tượng gắn liền với sự gia tăng về số lượng cũng như cường độ của các cơ chế, tiến trình và hoạt động nhằm thúc đẩy gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia trên thế giới cũng như sự hội nhập kinh tế và chính trị ở cấp độ toàn cầu

Cũng như khái niệm văn hóa, toàn cầu hóa không có một định nghĩa cố định;

bởi toàn cầu hóa có thể diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, miễn là thông qua quá trình đó, khoảng cách giữa các quốc gia được thu hẹp lại trên các lĩnh

vực từ kinh tế, chính trị đến xã hội, văn hóa

2.2 Các lo ại hình toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa có thể hiểu là sự kết nối về nhiều mặt giữa các quốc gia, thường được chia thành ba thể thức chính:

- Toàn c ầu hóa kinh tế: đề cập đến sự chuyển động kinh tế vĩ mô mang tầm vóc

thế giới Đó là sự hội nhập thế giới ngày càng gia tăng và sự phụ thuộc lẫn nhau

của các nền kinh tế quốc gia, khu vực và địa phương trên toàn thế giới

- Toàn c ầu hóa chính trị: đề cập đến các cuộc thương thuyết, đối thoại và hợp

tác giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới nhằm hướng tới hòa bình,

ổn định, phát triển

- Toàn c ầu hóa văn hóa: đề cập đến việc truyền tải các giá trị văn hóa trên toàn

thế giới theo cách mở rộng và tăng cường quan hệ xã hội

II TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA TỚI VĂN HÓA

1 Tác động tích cực

Xét trên phương diện tích cực, sự không phân biệt ranh giới giữa các quốc gia,

sự “cởi mở” về mọi phương diện đời sống xã hội đã khiến quá trình toàn cầu hóa trở nên hữu ích và cần thiết đối với nhân loại trong thời đại hiện nay Đặc

biệt về văn hóa, có thể nói, toàn cầu hóa đã tác động tương đối toàn diện đến

mọi mặt của đời sống tinh thần dân tộc, thông qua việc tiếp xúc với phong tục,

tập quán, ngôn ngữ, nghệ thuật và các nét đặc trưng cấu thành bản sắc dân tộc

Sự tiếp xúc và giao lưu đó đã làm giảm dần những khác biệt, tạo điều kiện cho các nền văn hóa được hiểu biết lẫn nhau, các dân tộc có điều kiện nhìn nhận lại chính mình khi so sánh, đối chiếu với văn hóa nhân loại; từ đó mà lối sống của con người cũng trở nên phong phú, đa dạng và cởi mở hơn

Giao lưu văn hóa ngày càng được mở rộng là điều kiện tốt để giới trẻ được mở rộng tầm nhìn, tiếp cận, hưởng thụ sản phẩm, thành tựu văn hóa đa dạng hơn trong thời kỳ hội nhập Hơn nữa, để thích ứng với môi trường toàn cầu hóa, con người phải sáng tạo, năng động và có khả năng thích ứng nhanh với sự biến động của xã hội, thời cuộc, sự phát triển của khoa học công nghệ Đây có thể coi là thời cơ nhưng cũng đồng thời là thách thức lớn, đòi hỏi mỗi cá nhân phải

tự hoàn thiện bản thân, tích cực, chủ động, sáng tạo Với người Việt Nam nói riêng, đặc biệt là những người trẻ, chúng ta đã chủ động học tập, trau dồi phẩm

chất đạo đức của thời đại công nghiệp, hiện đại Đây có lẽ là một trong những tác động tích cực nhất của toàn cầu hóa đến lối sống của con người, cho phép

họ năng động hơn, tích cực quan tâm đến các vấn đề xã hội hơn; biết sống có

trách nhiệm với vận mệnh quốc gia, dân tộc; biết hướng tới lý tưởng cao cả; biết nhìn ra thế giới… để tự thay đổi, hoàn thiện bản thân

Gần đây, UNESCO cùng với các tổ chức tiến bộ đã cùng đặt lại vấn đề văn hóa

và giao lưu văn hoá, khẳng định lại vị trí của văn hóa so với kinh tế và chính

trị trong sự phát triển chung của nhân loại và của mỗi dân tộc Cùng với xu thế

tự do thương mại, xu thế toàn cầu hóa về văn hóa đang góp phần làm cho các nước trên thế giới xích lại gần nhau Do đó, các nhà chính trị phải chấp nhận

những nguyên tắc đối thoại chung trên phạm vi toàn cầu Như vậy toàn cầu hóa nói chung và toàn cầu hóa về văn hóa nói riêng buộc các quốc gia phải cùng nhau hợp tác, cùng nhau xây dựng một thế giới chung hòa bình và ổn định, trong đó giá trị cá nhân không được phép bỏ qua

2 Tác động tiêu cực

Tuy nhiên, xu thế toàn cầu hóa cũng mang lại nhiều vấn đề khiến các quốc gia phải mau chóng tìm biện pháp giải quyết nếu không muốn bị hòa tan về văn hóa Toàn cầu hóa là hiện tượng, là xu hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người nên bên cạnh những mặt tích cực vẫn chứa đựng nhiều mâu thuẫn về tư tưởng, quan điểm, nội dung… Một trong số đó là tác động nhiều chiều khiến quan niệm sống, đặc biệt của giới trẻ có phần “bung mở”, rộng rãi, phóng túng, thậm chí coi thường giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống Để cổ súy cho cái

gọi là “mới”, là “mốt”, một bộ phận người dân đã quay lưng lại với giá trị văn hóa gia đình, dân tộc truyền thống Những phong tục tập quán, những thói quen thưa gửi, chào hỏi bị cho là phức tạp, rườm rà, rắc rối và cổ hủ Từ suy nghĩ

lệch lạc, tất yếu dẫn đến chối bỏ hoặc quên đi truyền thống văn hóa của cộng đồng, theo đó là hệ quả lệch chuẩn về các giá trị đạo đức

Cũng phải nói rằng, trước vấn đề toàn cầu hóa thì phản ứng của mỗi quốc gia

là không giống nhau Trong quá trình toàn cầu hóa về văn hóa, người được hưởng lợi nhiều nhất là nhân loại nhưng vẫn không ít kẻ bị thua thiệt Đó là những lực lượng kinh tế, tôn giáo khác nhau, với những lý do ích kỷ hay lạc hậu nào đó, muốn duy trì quyền lực và lợi ích của mình bằng phương thức cai trị cũ Thế giới ngày nay vẫn phải chứng kiến những xung đột sắc tộc, tôn giáo như các cuộc xung đột kéo dài ở Trung Đông, vùng Vịnh, nhiều nước châu Á, châu Phi, vùng Ban Căng hay ở Đông Timor, Những phản ứng cực đoan như

khủng bố, xung đột sắc tộc hay xung đột về tôn giáo như vậy phản ánh tình trạng lạc hậu, bảo thủ về văn hóa của một bộ phận nhân loại và nó tác động trở lại kinh tế và chính trị Điều đó thực ra cũng là tất yếu bởi khi các nền văn hóa xâm nhập lẫn nhau, những giá trị phổ biến xâm nhập vào những giá trị cá biệt, những vùng cá biệt sẽ gây ra những phản ứng trong đó có những phản ứng cực đoan Do các đặc thù chính trị, đặc thù địa lý mà những phản ứng luôn luôn khác nhau và nếu thái quá thì trở thành những phản ứng cực đoan

Có thể nói, ba nguy cơ chính đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam được Tiến sĩ Đinh Ngọc Thạch nêu ra: Sự xáo trộn tự phát trong sáng

tạo và hưởng thụ văn hóa, chủ nghĩa lãng mạn ngây thơ dẫn đến hiện tượng tha hóa bản sắc, nghịch lý giữa tính mở của không gian giao tiếp và sự biệt hóa ngày càng sâu sắc giữa các cá nhân, các nhóm xã hội, các dân tộc và các khu

vực Toàn cầu hóa có thể tạo nên những biến thái mới, làm thay đổi các chuẩn mực, các giá trị…và nuốt chửng cả một nền văn hóa, nếu nền văn hóa ấy không

đủ sức vượt qua thách thức Trong đó, hệ quả nặng nề nhất là nền văn hóa của

một dân tộc bị đồng hóa bởi các nền văn hóa khác lớn mạnh hơn

3 K ết luận

Như vậy, toàn cầu hóa là một xu thế khách quan, chắc chắn khi tham gia vào quá trình này sẽ xuất hiện nhiều tác động tích cực lẫn tiêu cực đến con người

và nền văn hóa của mỗi quốc gia Ngoài những ảnh hưởng, tác động nêu trên,

chắc chắn vẫn còn những phương diện có thể tốt hoặc xấu mà toàn cầu hóa đã đem lại Điều này được nhận diện và trở thành mối quan tâm chung của cả thế

giới và của cả Nhà nước Việt Nam nói riêng trong quản lý, định hướng xây

dựng và phát triển của mỗi quốc gia

III S Ự GIA TĂNG VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH TOÀN C ẦU HÓA – TỪ THỰC TIỄN CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN

TH Ế GIỚI VÀ VIỆT NAM

1 S ự gia tăng vai trò của văn hóa trong lĩnh vực chính trị

“Chính trị” trong ngôn ngữ phương Tây là “khoa học và nghệ thuật giành, giữ

và thực thi quyền lực” Còn ở phương Đông, bản thân từ “chính trị” trong nguyên nghĩa đã bao hàm ý cai trị, quản lý đất nước, xã hội theo chính đạo