KIỂU NHÂN VẬT “CON RỐI” TRONG VĂN XUÔI M LERMONTOV* TS Trần Thúy Hoàn1, TS Lê Thị Thu Hiền2 Tóm tắt Đối với độc giả yêu văn học Nga ở Việt Nam, tác phẩm của nhà thơ, nhà văn Nga vĩ đại Mikhain Iurevich Lermontov (1814 1841) có một sức hấp dẫn đặc biệt Đường đời cũng như đường thơ của Lermontov không dài, tuy chỉ với hơn mười năm hoạt động sáng tạo nghệ thuật, Lermontov đã để lại cho nhân dân Nga một di sản văn học vô giá với hơn 400 bài thơ trữ tình, ba tiểu thuyết, một số bút ký, truyện, trường[.]
Trang 1TS Trần Thúy Hoàn 1 , TS Lê Thị Thu Hiền 2
Tóm tắt: Đối với độc giả yêu văn học Nga ở Việt Nam, tác phẩm của nhà
thơ, nhà văn Nga vĩ đại Mikhain Iurevich Lermontov (1814 - 1841) có một sức hấp dẫn đặc biệt Đường đời cũng như đường thơ của Lermontov không dài, tuy chỉ với hơn mười năm hoạt động sáng tạo nghệ thuật, Lermontov đã để lại cho nhân dân Nga một di sản văn học vô giá với hơn 400 bài thơ trữ tình, ba tiểu thuyết, một số bút ký, truyện, trường ca
và kịch So với thơ, văn xuôi Lermontov tuy số lượng tác phẩm được viết không nhiều và phần nửa trong số đó chưa được hoàn thiện, song nó có giá trị to lớn, góp phần hình thành và phát triển chủ nghĩa hiện thực tâm
lý trong văn học Nga lên đến đỉnh cao Bằng cảm quan hiện thực sắc sảo
và bút pháp mỉa mai, châm biếm, Lermontov đã vẽ nên một bức tranh chân thực về xã hội Nga thế kỷ XIX với thế giới nhân vật đông đảo, phong phú, trong thế giới ấy kiểu nhân vật “con rối” đứng ở vị trí trung tâm, có vai trò quan trọng Dụng công xây dựng kiểu nhân vật này nhà văn thông qua
đó khái quát cuộc sống nhàm tẻ, nhạt nhẽo, ngưng trệ của xã hội thượng lưu Nga đương thời Nhân vật “con rối” được đặt trong những “sân khấu rối” khiến người đọc cảm nhận cuộc đời con người giống như một tấn trò, một vở hài kịch, bằng cách đó nhà văn gửi gắm khát vọng tìm đường, đổi thay của thanh niên Nga đương thời.
Từ khóa: kiểu nhân vật “con rối”, văn xuôi Lermontov, văn xuôi Nga.
1 MỞ ĐẦU
Đối với độc giả yêu văn học Nga ở Việt Nam, Mikhain Iurevich Lermontov (1814 - 1841) là một trong những tên tuổi rất được yêu
* Nghiên cứu này được tài trợ từ nguồn kinh phí đề tài cấp Bộ cho Đề tài khoa học,
Mã số: B.2019-SP2-07.
1 Sở GD&ĐT Bắc Giang.
2 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.
Trang 2thích Cuộc đời ngắn ngủi, thời gian dành cho việc sáng tác văn chương không nhiều nhưng Lermontov đã để lại di sản văn học vô giá với hơn
400 bài thơ trữ tình, ba tiểu thuyết, một số bút ký, truyện vừa, truyện ngắn, trường ca và kịch đưa tên tuổi ông vào hàng những tác gia lớn, tiêu biểu của văn học cổ điển Nga Tuy chỉ dành khoảng mười năm cho việc sáng tác văn xuôi, nhưng như lời Belinsky khẳng định, trong lĩnh vực này Lermontov không hề kém so với thơ ca, thậm chí, theo lời Gogol, “Lermontov – nhà văn sẽ cao hơn Lermontov – nhà thơ” Văn xuôi Lermontov bộc lộ khả năng khái quát hiện thực sắc sảo và đi sâu miêu tả tâm lý con người một cách sâu sắc Chính ở đây người đọc nhận thấy, kế tục Pushkin, thế hệ hậu sinh Lermontov có phần còn đi xa hơn bậc tiền bối trong thiên hướng “bắt bệnh” con người thời đại và khám
phá “lịch sử tâm hồn” con người Bởi thế Một anh hùng thời đại được
đánh giá là cuốn tiểu thuyết hiện thực tâm lý xã hội đầu tiên trong văn
học Nga Sáng tác của Lermontov và phong cách miêu tả tâm lí của ông
có ảnh hưởng không nhỏ đến những nhà văn xuất sắc thế hệ sau như Dostoievsky, Tolstoy, Chekhov
Nhân vật trong văn xuôi của Lermontov vô cùng phong phú, góp phần làm sinh động bức tranh thế giới của nhà văn Mặc dù số lượng tác phẩm văn xuôi không nhiều và có tới gần nửa trong số đó chưa được hoàn thành, nhưng nhà văn trẻ đã bộc lộ thiên hướng đi sâu khái quát thời đại thông qua thế giới nhân vật đông đảo, thuộc nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội từ quý ông, quý bà, quý cô thượng lưu quý tộc đến những sơn nữ hoang dã, ngây thơ, những kẻ buôn lậu lầm lụi nhọc nhằn, những người công chức nhỏ bé; từ những sĩ quan quý tộc kiêu hãnh, phù phiếm đến những thiếu úy già chân chất, cần mẫn; từ người ca sĩ nghèo khổ đến những bác sĩ hay triết lý siêu hình Trong thế giới ấy còn có cả những người ăn mày trong đám dân chúng nổi dậy chém giết, những họa sĩ theo đuổi lý tưởng ảo vọng huyền bí, những bóng ma ảo ảnh, Tỉ lệ xuất hiện của nhân vật thuộc giới quý tộc, sĩ quan chiếm khoảng 55%; nhân vật thường dân (bao gồm công chức nhỏ bé, dân chúng, ca sĩ, người hầu, nô
tì, ăn mày, kẻ buôn lậu,…) chiếm khoảng 39%; còn lại là nhân vật khác
(bóng ma, ảo ảnh (trong Shtoss), nhà du hành (trong Một anh hùng thời đại), người kỵ sĩ cưỡi ngựa thần kỳ (trong Ashik Kerib)), chiếm khoảng
6% Lấy tiêu chí phân chia là đời sống tâm lý con người và phương thức
Trang 3miêu tả, chúng tôi cho rằng có thể chia toàn bộ thế giới nhân vật của Lermontov thành hai kiểu chính đó là nhân vật có đời sống nội tâm sâu sắc và nhân vật không có đời sống nội tâm, xuất hiện như những “cái bóng không hồn”, chúng tôi gọi đây là kiểu nhân vật “con rối” (búp bê, mặt nạ) Trong bài viết, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến kiểu nhân vật thứ hai bởi những biểu hiện khá thú vị, độc đáo, mới lạ của nó Dưới ngòi bút tài hoa của Lermontov kiểu nhân vật này khiến ta cảm nhận cuộc đời giống như một sân khấu – “sân khấu rối”
Văn xuôi Lermontov đến với bạn đọc Việt Nam khá muộn Năm
1957, kỷ niệm 40 năm Cách mạng Tháng Mười, Hiệp định Hợp tác hữu nghị Văn hóa Việt – Xô được ký kết mở ra thời kỳ mới đầy triển vọng cho sự giao lưu văn học hai nước, nhiều tác phẩm văn xuôi cổ điển của
Nga đến với bạn đọc miền Bắc Việt Nam Năm 1959, lần đầu tiên tiểu thuyết Một anh hùng thời đại của Lermontov được giới thiệu trong giáo trình Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX của Hoàng Xuân Nhị; nhưng phải đến năm 1960, bản dịch Một anh hùng thời đại của Phạm Thuỷ Ba (qua
ngôn ngữ trung gian là tiếng Pháp) mới chính thức ra mắt bạn đọc Việt Nam Năm 1986, trong không khí đổi mới văn học, rất nhiều tác phẩm văn xuôi cổ điển Nga tiếp tục được dịch và xuất bản tại Việt Nam, tiểu
thuyết Một anh hùng thời đại được tái bản với số lượng kỷ lục: 68.700 bản dưới tên gọi Tiểu thư Meri tại một nhà xuất bản địa phương – Hội
Văn học nghệ thuật Nghĩa Bình Ngoài bản dịch này, ở Việt Nam còn
bản dịch thứ hai của Anh Trúc (1992) cũng mang tên Một anh hùng thời đại, dịch từ nguyên bản tiếng Nga Cho tới nay, đây là tác phẩm văn xuôi
duy nhất của Lermontov được dịch ở Việt Nam Hai tác phẩm khác được
nhắc đến trong Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX là tiểu thuyết Vadim, Công tước phu nhân Ligovskaya; còn những tác phẩm khác như Shtoss, Ashik Kerib, Người Kavkaz, Phong cảnh Moskva, Tôi muốn kể cho bạn
chưa hề được nhắc tới ở Việt Nam Nghiên cứu về Lermontov, các tác
giả Hoàng Xuân Nhị, Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Hải Hà, Đỗ Hải Phong,
Phạm Thị Thu Hà, Thanh Hoa, Văn Khôi, Thúy Toàn, Trần Vĩnh Phúc,… chủ yếu giới thiệu cuộc đời, con đường sáng tác thơ, trường ca và tập
trung vào tiểu thuyết đỉnh cao trong sáng tác của ông: Một anh hùng thời đại Về tiểu thuyết này, các tác giả cũng mới chỉ dừng ở việc giới thiệu
các phương diện nội dung và nghệ thuật như cốt truyện, tư tưởng, chủ
Trang 4đề, tính cách nhân vật trung tâm - bức chân dung con người thời đại, một
số nhân vật thứ yếu, vấn đề quan hệ giữa tác giả và nhân vật trung tâm, những đánh giá về ngôn ngữ, kết cấu, nghệ thuật trần thuật, miêu tả tâm
lý nhân vật Giáo trình Văn học Nga thế kỷ XIX của Đỗ Hồng Chung cũng chỉ giới thiệu khái quát nội dung hai tiểu thuyết Vadim và Công tước phu nhân Ligovskaya Hai bài báo trên Văn nghệ năm 2001 (số 49 và 52),
nhân 160 năm ngày mất của nhà văn cũng chỉ cung cấp một số thông tin
về đời tư, những giả thuyết mới về cuộc đấu súng dẫn tới cái chết thương tâm của nhà văn trẻ Bởi vậy, trong phạm vi nghiên cứu của bài viết này,
ngoài bản dịch tiểu thuyết Một anh hùng thời đại, chúng tôi sẽ khảo sát
các tác phẩm văn xuôi khác của Lermontov trên nguyên bản tiếng Nga và
đi sâu nghiên cứu một kiểu nhân vật khá thú vị trong văn xuôi Lermontov
là nhân vật “con rối”, xuất hiện trong những không gian tương ứng - những “sân khấu rối”
2 NỘI DUNG
2.1 Hành trình sáng tạo văn xuôi và quan niệm nghệ thuật về con người của Lermontov
Sau một thời gian sáng tác thơ và trường ca, Lermontov bắt đầu đến với những thử nghiệm văn xuôi, nghiên cứu những vấn đề xã hội lớn lao, tìm cách diễn tả đầy đủ, chân thực về hiện thực xã hội Nga đ ương thời Chặng đ ường mư ời năm văn xuôi của Lermontov từ khoảng 1832 đến 1841 thường được các nhà nghiên cứu xác định mở đầu với tác
phẩm Vadim, tiếp sau đó là Công tước phu nhân Ligovskaya và Một anh hùng thời đại Nhưng trong các tài liệu để lại của Lermontov, các
nhà nghiên cứu còn tìm thấy một số tác phẩm và phác thảo chưa hoàn
thành như Ashik Kerib, Người Kavkaz, Phong cảnh Moskva, Tôi muốn
kể cho bạn , Shtoss và rất nhiều những kế hoạch, cốt truyện, phác thảo
dự kiến Chỉ với bấy nhiêu thôi, Lermontov cũng đủ đư ợc giới phê bình Nga đánh giá là văn hào vĩ đại, có đóng góp lớn lao cho văn xuôi Nga thế kỷ XIX
Phần lớn tác phẩm văn xuôi của Lermontov đến với bạn đọc ở Nga chỉ sau khi nhà văn qua đời Lúc nhà văn còn sống có duy nhất tiểu thuyết
Một anh hùng thời đại được ra mắt công chúng Lermontov bắt đầu viết
Trang 5Một anh hùng thời đại từ năm 1838 và kết thúc vào 1839 Trong năm
1839 và đầu năm 1840 trên báo “Ký sự Tổ quốc” có đăng ba truyện ngắn
của Lermontov là: Bela, Người theo thuyết định mệnh và Taman Đến tháng 5 năm 1840, cuốn sách Một anh hùng thời đại ra mắt bạn đọc gồm
ba truyện ngắn đã đăng và hai truyện ngắn khác: Maksim Maksimưch và Công tước tiểu thư Meri Đây không phải là một tập truyện gồm năm tác
phẩm, mà là một tiểu thuyết hoàn chỉnh với năm chương, kết cấu chặt chẽ và được xuyên suốt bởi một nhân vật trung tâm Pechorin Cuốn tiểu thuyết ra đời đã tạo nên một làn sóng dư luận mạnh mẽ với những ý kiến trái chiều về ý nghĩa tác phẩm và tính cách nhân vật trung tâm – người được nhà văn gọi là “một anh hùng thời đại”
Các tác phẩm văn xuôi khác của Lermontov được công bố lẻ tẻ
ở những thời điểm khác nhau sau khi nhà thơ đã qua đời Năm 1845
tờ Hôm qua và hôm nay in hai truyện của Lermontov là Shtoss và Tôi muốn kể cho bạn dưới một cái tiêu đề chung là Từ những tài liệu của người quá cố Hai đoạn văn từ những truyện vừa đầu tiên Năm 1846, một tác phẩm khác của Lermontov là Ashik Kerib cũng được in trên báo
đó Tiểu thuyết Vadim được in năm 1873 trên tờ Người đưa tin châu Âu
số 10; tiểu thuyết Công tước phu nhân Ligovskaya in trên tờ Người đưa tin nước Nga số 1, năm 1882 Tác phẩm Phong cảnh Moskva lần đầu tiên được công bố năm 1891 trong Tuyển tập Lermontov dưới sự chủ
biên của P.A.Viscovatov (tập 5, từ trang 435 – 438) Tác phẩm được in
muộn nhất, vào đầu thế kỷ XX là Người Kavkaz năm 1928 trên số 4 tạp chí Những ngày qua Dựa trên phương diện thể loại, theo chúng tôi,
có thể chia văn xuôi của Lermontov thành ba loại gồm: bút ký (Phong cảnh Moskva, Người Kavkaz), truyện (Shtoss, Ashik Kerib, Tôi muốn
kể cho bạn) và tiểu thuyết (Vadim, Công tước phu nhân Ligovskaya, Một anh hùng thời đại) Trên phương diện đề tài, có thể chia thành những tác phẩm có đề tài về lịch sử (Vadim); đề tài miêu tả cuộc sống của giới thượng lưu đương thời (Công tước phu nhân Ligovskaya, Một anh hùng thời đại, Tôi muốn kể cho bạn); đề tài khai thác từ văn học dân gian (Ashik Kerib - tác giả gọi là Truyện dân gian Thổ Nhĩ Kỳ);
đề tài về cuộc sống, con người vùng Kavkaz (Người Kavkaz); đề tài miêu tả hiện thực kết hợp với yếu tố hoang đường, kì ảo (Shtoss); đề tài tình yêu quê hương, đất nước (Phong cảnh Moskva) Bên cạnh đó, nếu
Trang 6phân loại theo sự trọn vẹn của kết cấu, có thể chia thành tác phẩm hoàn thành (Một anh hùng thời đại, Ashik Kerib, Phong cảnh Moskva, Người Kavkaz) và chưa hoàn thành (Vadim, Công tước phu nhân Ligovskaya, Tôi muốn kể cho bạn, Shtoss).
Hành trình sáng tác văn xuôi của Lermontov có thể khái quát lại qua
3 giai đoạn sau: Từ năm 1830 đến 1835: Vadim (khoảng 1832), Phong cảnh Moskva (1834) Từ năm 1836 đến 1840: Công tước phu nhân Ligovskaya (1836), Tôi muốn kể cho bạn (1836), Ashik Kerib (1837), Một anh hùng thời đại (1838-1839) Từ sau 1840: Người Kavkaz và Shtoss (khoảng năm 1841) Đặc biệt, nghiên cứu Lermontov chúng tôi nhận thấy văn xuôi của ông có sự vận động và bước biến chuyển trong
dòng chảy chung của văn xuôi Nga đương thời, đó là xu hướng sáng tác chuyển từ chủ nghĩa lãng mạn sang chủ nghĩa hiện thực và đạt tới đỉnh
cao với tiểu thuyết hiện thực tâm lý đầu tiên trong văn học Nga - Một anh hùng thời đại, góp phần đặt nền móng vững chắc cho văn xuôi hiện
thực tâm lý trong văn học Nga
Có thể nói trong lĩnh vực văn xuôi, Lermontov đã thử nghiệm ở khá nhiều thể loại và nhiều đề tài khác nhau, nhưng có lẽ hấp dẫn hơn
cả với nhà văn chính là đề tài về cuộc sống con người đương thời, tác giả trẻ muốn khái quát bức tranh cuộc sống xã hội với những tip người
cụ thể, nhất là khái quát đặc điểm con người thời đại với lịch sử tâm hồn
của nó Chính trong văn xuôi, tiếp nối truyền thống Pushkin, Lermontov
đã nâng hình tượng “con người thừa” và “con người nhỏ bé” phát triển trong một bối cảnh thời đại mới, hoàn thiện hơn những ý tưởng, trăn trở
còn dang dở ở Pushkin Pechorin, nhân vật chính trong Một anh hùng thời đại mà tiền thân là Pechorin trong Công tước phu nhân Ligovskaya
được coi là một bước phát triển mới của hình tượng “con người thừa”
Evgheni Oneghin của Pushkin, Krashinsky trong Công tước phu nhân Ligovskaya là manh nha hình tượng người công chức nhỏ bé, trăn trở
vì nghèo đói và bị lăng nhục, vùi dập sẽ được tiếp tục phát triển sắc nét
ở Dostoievsky và Chekhov sau này Như vậy bên cạnh khuynh hướng hiện thực xã hội mà Gogol mở ra cho văn xuôi Nga thế kỉ XIX còn có khuynh hướng thứ hai đó là hiện thực tâm lí mà vai trò người mở đường không ai khác chính là Lermontov
Trang 7Trong Lời nói đầu bản in lần thứ hai tiểu thuyết Một anh hùng thời đại, Lermontov đã giải thích mục đích viết tác phẩm của mình là để
biện minh và trả lời giới phê bình rằng “hắn chỉ muốn mô tả một con người đương đại như hắn hiểu, và thật là không may cho hắn, và cho các ngài nữa, hắn mô tả đúng như một con người hắn thường gặp luôn” [3,10], dụng ý của nhà văn qua cuốn tiểu thuyết là dựng lên bức chân dung không phải chỉ của một người, mà là chân dung con người điển hình của thời đại. Cũng trong Lời nói đầu cuốn nhật ký của Pechorin ta
thấy có đoạn: “Lịch sử một tâm hồn con người dù là một tâm hồn nhỏ
bé nhất, chưa hẳn đã kém thú vị và bổ ích hơn lịch sử của cả một dân tộc” [3,96] Giữa những năm đen tối, ngột ngạt dưới chế độ hà khắc của Nga hoàng đầu thế kỷ XIX, cách nói như vậy quả là “đại ngôn” song
nó cho thấy bản lĩnh của nhà văn trẻ trong vai trò tiên phong mở đường cho một thời đại mới trong văn học Cũng có thể coi đây là tuyên ngôn của Lermontov về chủ nghĩa hiện thực tâm lý trong văn học Nga thế kỷ XIX Với Lermontov, thông qua lịch sử tâm hồn một con người có thể soi thấu lịch sử một thế hệ, một thời đại, một dân tộc, chính vì thế bằng
cả sự nghiệp văn xuôi của mình, nhà văn đã tái hiện lịch sử tâm hồn con người với chiều sâu tâm lý không cùng của nó Quan niệm nghệ thuật về con người này chi phối đến toàn bộ hệ thống hình tượng cũng như thế giới nghệ thuật của Lermontov Bên cạnh đó, qua suy nghĩ của
nhân vật Pechorin (Taman), ta cũng có thể thấy rõ hơn quan niệm của
nhà văn: “Xin thú thật là tôi vốn có thành kiến rất nặng nề đối với tất
cả những người mù, chột, điếc, câm, cụt chân, cụt tay, gù Tôi nhận thấy con người ta bao giờ cũng có một mối liên hệ kỳ lạ thế nào đó giữa ngoại hình và nội tâm, tuồng như nếu mất đi một bộ phận thì tâm hồn cũng sẽ mất đi một cảm xúc nào đó” [3,99] Như vậy, theo Lermontov, con người đúng nghĩa phải có sự hài hòa giữa ngoại hình và nội tâm Những đường nét bên ngoài bao giờ cũng là biểu hiện nào đó của nội tâm sâu kín, đôi khi nó là “lớp vỏ lạnh” bao bọc bên trong một tâm hồn nồng nhiệt
2.2 Kiểu nhân vật “con rối” và phương thức miêu tả
Chúng ta đều biết, con rối vốn là một vật thể vô tri, vô giác hoạt động bởi người điều khiển rối; nó được dùng trong nghệ thuật múa
Trang 8rối, một hình thức nghệ thuật sân khấu cổ xưa Chúng tôi định danh kiểu nhân vật “con rối” trong văn xuôi của Lermontov với ý nghĩa đó
là những nhân vật được nhà văn miêu tả chỉ với một số nét ngoại hình tiêu biểu và đi cùng với ngoại hình ấy bên trong là một thế giới nội tâm trống rỗng Đây là những nhân vật xuất hiện như một thứ đồ chơi, vật trang trí và cũng có thể gọi là kiểu nhân vật “búp bê” (кукла), những
“manơcanh”, những cái “mặt nạ” (маскеp) được “phủ che bằng lịch sự”, hay “những chiếc bóng không hồn” như chính lời Lermontov từng
phê phán trong bài thơ Ngày 1 tháng giêng và vở kịch Vũ hội hóa trang
Trong văn xuôi Lermontov, “con rối” đó là những hình người, nhưng thật ra không có tâm hồn, chỉ là những vỏ bọc trống rỗng mà thôi Kiểu
nhân vật này xuất hiện trong cả ba tiểu thuyết Vadim, Công tước phu nhân Ligovskaya và Một anh hùng thời đại, đó là những con người
thuộc giới quý tộc thượng lưu giàu có, sang trọng ở Peterburg hay ở tỉnh
lẻ, nông thôn Những quý tộc địa phương, người vợ Palitsưn, lão hàng
xóm xuất hiện trong bữa tối ở nhà Palitsưn (Vadim); những vị khách
thượng lưu có mặt ở nhà hát, những buổi tiệc, những vũ hội liên miên
từ nhà Pechorin sang nhà Ligovsky, từ nhà bá tước V sang nhà nam tước R** (Công tước phu nhân Ligovskaya); hay những quý ông, quý bà, quý cô và những sĩ quan đủ loại (Một anh hùng thời đại), tất cả những
con người này hiện lên trên sân khấu cuộc đời như những “con rối”, họ chẳng làm gì chỉ đắm chìm trong tiệc tùng, vũ hội xa hoa với những câu chuyện phiếm nhạt nhẽo và đơn điệu Kiểu nhân vật này được nhà văn miêu tả bằng bút pháp chấm phá một vài đường nét ngoại hình, một vài điệu bộ, cử chỉ và lời nói ngây ngô khiến họ hiện lên như những bức chân dung biếm họa, thông qua đó ta thấy đây là một đám người trống rỗng, lòe loẹt, vô hồn giống như những sân khấu rối mà thôi Đây chính
là đối tượng mỉa mai, châm biếm của nhà văn Kiểu nhân vật này hoàn toàn đối lập với kiểu nhân vật “nội tâm” - được nhà văn khắc họa không chỉ có ngoại hình, mà còn có đời sống nội tâm với những cảm giác, cảm xúc, những vận động tâm lý tinh tế và vô cùng phức tạp, thậm chí cả những vang động vô thức trong tâm hồn
Xây dựng kiểu nhân vật “con rối”, Lermontov sử dụng phương thức mô tả biếm họa thiên về tô đậm, phóng đại những nét hài hước, thậm chí có phần kệch cỡm của ngoại hình, cử chỉ, điệu bộ, lời nói, sự
Trang 9vênh lệch giữa trang phục (thường rất kiểu cách, hào nhoáng) và bản chất con người (thường là trống rỗng) Diện mạo của những nhân vật này luôn được nhà văn miêu tả với một vài nét hài hước đặc biệt nào
đó, có thể là một khuyết tật tức cười, kèm theo lời nhận xét, bình luận,
so sánh của người kể chuyện mang tính giễu cợt, khiến những bức chân dung ít chi tiết trở nên vô cùng sinh động Chẳng hạn, từ điểm nhìn
của Pechorin (Công tước phu nhân Ligovskaya), những quan khách,
quý ông, quý bà, quý cô, những sĩ quan quý tộc đều hiện lên với bộ dạng tức cười Pechorin quan sát họ từ điểm nhìn của người ngoài cuộc (dù anh ta có tham dự trong đó) Anh ta giấu kín thái độ khinh bỉ của mình trong cái nhìn, những lời nhận xét hài hước hay những câu nói
ám chỉ mỉa mai Đám khách thượng lưu quý tộc hiện lên chỉ với một vài đường nét, điểm nhấn làm nổi bật vẻ sang trọng một cách hài hước,
đó là một người tóc hung đeo cây thánh giá, một nhà ngoại giao “chải chuốt”, hay “старушка, разряженная, как кукла, с седыми бровями
и черными пуклями” (“một bà già trưng diện như con búp bê với
hàng lông mày bạc và những búp tóc xoăn đen”) [6,145], “сидела дама лет 30-ти, чрезвычайно свежая и моложавая, в малиновом токе, с перьями, и с гордым видом, потому что она слыла неприступною добродетелью” (“một madam khoảng ba mươi tuổi, vô cùng tươi tắn, trẻ trung đội mũ màu đỏ thắm gắn lông chim, dáng điệu kiêu hãnh vì
cô ấy nổi tiếng là người tốt bụng khó gần”) [6,145] với “ее невинные зубки жевали кусок рябчика с самым добродетельным старанием” (“đôi môi ngây thơ của cô đang nhai cục xương gà với sự cần mẫn nhất”) [6,147] Trong thế giới của những “con rối” ấy còn có cả những
sĩ quan, những vị quan khách để tóc kiểu Pháp, râu mép kiểu Tây Ban Nha, vị công sứ, huân tước người Anh, những nhà ngoại giao, những chàng trai trẻ, hào hoa là bạn khiêu vũ của những người đàn bà quý tộc Trong vai của những “con rối” tất cả khiến cho vũ hội thêm rực rỡ Trong đám đông “con rối” ấy, nhà văn đặc tả chân dung một người trẻ tuổi – Gorshenko - và gọi đó là một trong những bức chân dung điển hình của xã hội Peterburg với “английского покроя фрак висел на плечах его как на вешалке Жесткий атласный галстух подпирал его угловатый подбородок Рот его, лишенный губ, походил на
отверстие, прорезанное перочинным ножичком в картонной
Trang 10маске, щеки его, впалые и смугловатые, местами были испещрены
мелкими ямочками, следами разрушительной оспы” (“cái áo đuôi tôm cắt kiểu Anh khoác trên vai anh như là trên mắc áo Cái cà vạt láng bóng thô cứng chống đỡ cái cằm xương xẩu của anh ta Cái mồm anh
ta, môi sứt tựa như cái khe hở bị khoét bởi con dao nhíp trong cái mặt
nạ các tông, cái má anhta hóp và đen sạm, chỗ này chỗ khác đầy những nốt nhỏ ly ti, dấu hiệu phá hoại của bệnh đậu mùa”) [6,152] Trong tiểu
thuyết Một anh hùng thời đại ta cũng bắt gặp cách miêu tả kiểu nhân vật
“con rối” với một vài nét chấm phá hài hước như vậy khi tác giả dụng công làm nổi bật đám khách quý tộc đi nghỉ ở vùng suối khoáng Dưới ngòi bút châm biếm của nhà văn, những người đàn bà to béo người đầy những nốt ruồi đỏ hồng với y phục sang trọng, nước da sần sùi loang
lổ và “chuỗi hạt che lấp cái mụn cóc to nhất trên cổ” [3,164] hay chàng
sĩ quan cận vệ người cứng như que củi hay tay đại úy long kỵ, mặc áo đuôi tôm, ria mép dài với đôi mắt xám đục như chứa đầy mưu mô,… hiện lên thật sinh động Anh chàng Grushnhitsky được mọi người đặc biệt chú ý bởi vẻ bề ngoài, chiếc áo capot lính dày cộp và chiếc huân chương Thánh Giooc mà anh ta khoác trên người và dáng đi tập tễnh với cái nạng vì chân đau khiến nhìn anh ta trở nên thật tội nghiệp Bộ quân phục của Grushnhitsky được miêu tả với “đôi cầu vai rộng quá khổ cong lên như đôi cánh bé xíu của thần ái tình” [3,191] bó cứng lấy người làm cho anh ta nom thật tức cười Đi cùng với nó là đôi ủng kêu cót két, “chiếc khăn quàng đen to đùng quấn xung quanh chiếc cổ giả cao nhất trần đời với bộ lông cứng đỡ dưới cằm anh ta, chiếc khăn
cứ thò ra ngoài cổ áo tới phân nửa versok, như thế mà anh ta vẫn cho
là chưa đủ: anh ta còn kéo nó lên tận mang tai” [3,192] Grushnhitsky còn sức cả nửa lọ nước hoa lên cà vạt, khăn mùi xoa và ống tay áo Trong bộ dạng này con người thấp bé, ngăm đen và chân đi cà nhắc ấy
cứ bám theo Meri – tiểu thư xinh đẹp, quý phái, kiêu kỳ - làm thành một cặp tương phản, sự chênh lệch khiến anh ta trông càng trở nên tội nghiệp Ta có thể dễ dàng nhận thấy chân dung Grushnhitsky chính là
sự tiếp tục chân dung Gorshenko trong tiểu thuyết Công tước phu nhân Ligovskaya.
Tính chất “rối” của những nhân vật này không chỉ thể hiện qua những bức chân dung hài hước, mà còn ở những cử chỉ, điệu bộ, hành