TRƯỜNG PHÁI VIỆT NAM HỌC ST PETERSBURG (LENINGRAD) TRONG LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VIỆT NAM Ở NƯỚC NGA GS TSKH Kolotov Vladimir Nikolaevich1 Tóm tát Việc dạy và học tiếng Việt (An Nam) bắt đầu ở Leningrad vào nửa đầu thập niên 30 của thế kỷ XX Giáo sư Yu K Shchutsky đóng vai trò quan trọng trong quá trình này Ông đã soạn những cuốn sách giáo khoa đầu tiên về ngôn ngữ An Nam Vào cuối những năm 1930, ông cũng như nhiều nhà phương Đông khác, đã bị đàn áp, dẫn đến việc phải chấm dứt việc dạy tiếng An Nam S[.]
Trang 1GS TSKH Kolotov Vladimir Nikolaevich 1
Tóm tát: Việc dạy và học tiếng Việt (An Nam) bắt đầu ở Leningrad vào
nửa đầu thập niên 30 của thế kỷ XX Giáo sư Yu.K Shchutsky đóng vai trò quan trọng trong quá trình này Ông đã soạn những cuốn sách giáo khoa đầu tiên về ngôn ngữ An Nam Vào cuối những năm 1930, ông cũng như nhiều nhà phương Đông khác, đã bị đàn áp, dẫn đến việc phải chấm dứt việc dạy tiếng An Nam Sau Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, nhờ công lao của giáo sư Nikolay Đ Andreev mà chương trình nghiên cứu Việt Nam, cũng như các nước Đông Nam Á khác được khôi phục lại Không lâu sau
đó, vào giữa những năm 1950, GS Nguyễn Tài Cẩn được cử từ Hà Nội sang Leningrad để tổ chức giảng dạy tiếng Việt tại Đại học Tổng hợp Leningrad Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là người đặt nền móng vững chắc cho việc nghiên cứu về Việt Nam và cho đến nay trường phái này vẫn đang được phát triển tại Đại học Tổng hợp St Petersburg.
Từ khóa: Việt Nam học tại Leningrad, Việt Nam học tại St.Petersburg,
Yu.K Shchutsky, Nguyễn Tài Cẩn.
Theo PGS A.A Sokolov, sự nghiệp nghiên cứu Việt Nam tại Nga bắt đầu từ năm 1863, khi K.M Stanyukovich (1843-1903) đã đến thăm Nam Kỳ và viết một báo cáo khá chi tiết về chuyến đi của mình - “Người Pháp ở Nam Kỳ”, trong đó ông mô tả quá trình thực dân Pháp chiếm đóng Nam Kỳ và cuộc kháng chiến của Việt Nam Đây là nguồn tư liệu đầu tiên bằng tiếng Nga về lịch sử Việt Nam
1 Trưởng tổ bộ môn Lịch sử các nước Viễn Đông, Khoa Phương Đông, Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia St Petersburg (Nga), Giám đốc Viện Hồ Chí Minh, v.kolotov@spbu.ru.
Trang 2264 70 NĂM HỢP TÁC VIỆT - NGA VỀ GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC
Viktor Golubev (1878-1945) tốt nghiệp khoa Vật lý và Toán học của Đại học Tổng hợp St Petersburg (1901), từ năm 1920 đến năm
1945, ông sống ở Đông Dương Ông trở thành thành viên tích cực của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (L’École française d’Extrême-Orient (EFEO)) Ông xuất bản nhiều công trình nghiên cứu về khảo cổ học và văn hóa cổ của Việt Nam và Campuchia
St.Petersburg chiếm một vị trí đặc biệt trong việc thiết lập và phát triển mối quan hệ Nga - Việt Ai cũng biết rằng chính Petrograd đã là thành phố đầu tiên của Nga mà Nguyễn Ái Quốc đặt chân đến vào năm
1923 sau khi đọc bài về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I Lênin Từ lúc đó, người ta thường nói đến hai nước của chúng ta trong khuôn khổ quốc tế cộng sản Nhiều nhà cách mạng Việt Nam có trình độ chuyên môn cao đã được đào tạo trong hệ thống của quốc tế cộng sản và họ là những người đặt nền móng cho Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) và Nhà nước Việt Nam ngày nay
Leningrad trở thành thành phố đầu tiên của Liên Xô, nơi bắt đầu dạy tiếng An Nam từ năm 1931, hồi đó người ta gọi tiếng Việt như thế Đầu tiên, để thực hiện nhiệm vụ này, đồng chí J Minin (tên thật
là Nguyễn Khánh Toàn) được cử từ Mátxcơva tới Viện Phương Đông Leningrad (LVI) Ông đã dạy ngôn ngữ này cho các nhà Đông phương học Leningrad quan tâm đến việc nghiên cứu Việt Nam Sau này, Nguyễn Khánh Toàn (1905 - 1993) đã trở thành một nhà khoa học lỗi lạc của Việt Nam Từ năm 1946 ông làm Thứ trưởng Bộ Giáo dục trong chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và từ năm
1965 đến năm 1982, ông lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam Vào tháng 11/2019 trong chuyến thăm Trường Đại học Tổng hợp St.Petersburg thì thông tin về giáo viên đầu tiên dạy tiếng Việt bên bờ sông Neva chính xác là Viện sĩ Nguyễn Khánh Toàn đã được chuyển tới Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh là GS Nguyễn Xuân Thắng, người trước đây đứng đầu Viện Khoa học Xã hội Việt Nam như Viện sĩ Nguyễn Khánh Toàn
Trang 3Viện sĩ Nguyễn Xuân Thắng tại buổi làm việc với Hiệu trưởng
Trường Đại học Tổng hợp St.Petersburg, viện sĩ thông tấn N.M Kropachev
(Nguồn: Đại học St Petersburg)
Trong một tài liệu bí mật được tìm thấy trong kho lưu trữ của St.Petersburg, được một nhân viên của Comintern V.Ya Vasilyeva ký với nội dung nói về việc cử các đồng chí Minin và cô Artsybasheva đến Viện Phương Đông Leningrad để giúp đỡ tổ chức dạy và học tiếng An Nam vào năm 1931
Vào năm 1933, J Minin (Nguyễn Khánh Toàn) soạn cuốn sách viết tay đầu tiên về tiếng An Nam tại Mátxcơva
Chuyên gia Nga nổi tiếng về Việt Nam A.A Sokolov lưu ý rằng
“Từ đầu những năm 1930, các công trình ngôn ngữ riêng lẻ về tiếng Việt, mà sau đó được gọi là Annamite hoặc Annam, bắt đầu được xuất bản ở Liên Xô Tác giả của công trình khoa học đầu tiên này là Yu.K Shchutsky, một chuyên gia giỏi về nhiều ngôn ngữ phương Đông, tác
giả của bản dịch nổi tiếng bằng tiếng Nga của cuốn Kinh Dịch cổ điển
Trung Quốc” Theo A.A Sokolov “Chính sự xuất hiện của những ấn
phẩm khoa học và giáo dục như vậy cho phép chúng tôi kết luận rằng ngay sau đó ở Leningrad, việc nghiên cứu thực tế về tiếng Việt đã bắt đầu, dường như dành cho các chuyên gia đào tạo về Đông Dương”
Trang 4266 70 NĂM HỢP TÁC VIỆT - NGA VỀ GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC
Tài liệu bí mật được tìm thấy trong kho lưu trữ của St Petersburg
Việc đào tạo những chuyên gia Nga về Việt Nam học đầu tiên được thực hiện tại cơ sở của Viện Phương Đông Leningrad mang tên Yenukidze (1920-1938) Theo các tài liệu được tìm thấy trong kho lưu trữ của St.Petersburg, vào tháng 8 năm 1931, Khoa Lịch sử đấu tranh giai cấp ở phương Đông đã được thành lập, nơi các sinh viên ngoài các môn học khác thì đã nghiên cứu cả lịch sử Đông Dương
Trang 5Sắc lệnh thành lập các tổ bộ môn tại Viện Phương Đông Leningrad mang tên Yenukidze Tài liệu được tìm thấy trong kho lưu trữ của St.Petersburg
Các cơ quan thời đó làm việc để nghiên cứu tình hình chính trị ở Đông Dương cần đào tạo các chuyên gia có kiến thức về tiếng Việt Đánh giá qua các tài liệu đã gửi cho chúng tôi, một trong những sinh
Trang 6268 70 NĂM HỢP TÁC VIỆT - NGA VỀ GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC
viên tốt nghiệp đầu tiên của Viện Phương Đông Leningrad là ông Ya.Z Novikov, mà sau đó làm Trưởng phòng nhân sự của NIINKP (Viện nghiên cứu khoa học về các vấn đề thuộc địa và dân tộc) thì vào ngày
30 tháng 9 năm 1938, ông đã ký giấy chứng nhận chuyến đi công tác mang tính lịch sử cho sinh viên Lin (Hồ Chí Minh), sau đó nhà cách mạng Việt Nam về nước qua Trung Quốc
Giáo viên Liên Xô đầu tiên dạy tiếng Việt (An Nam)
là Giáo sư Yu.K Shchutsky (1899-1938)
Trong tiểu sử của nhà đa ngôn ngữ Leningrad và nhà Đông phương học Yu.K Shchutsky nổi tiếng (ông biết 18 ngoại ngữ), vào ngày 23 tháng 9 năm 1934 đã nhấn mạnh rằng ông “trong vòng 3 năm đã dạy các khóa học đặc biệt về tiếng Nam Trung Quốc (tiếng Quảng Đông)
và tiếng An Nam (lần đầu tiên ở Liên Xô)” Vì mục đích giáo dục và
phương pháp luận, ông đã soạn thảo để xuất bản cuốn Sách giáo khoa
tiếng An Nam (1934) và cuốn Cấu trúc của tiếng An Nam (1936)
Theo các giáo viên hiện đang giảng dạy tiếng Việt tại Đại học Tổng hợp St.Petersburg, các sách hướng dẫn này được biên soạn ở trình độ phương pháp luận cao Cuốn sách giáo khoa đầu tiên được viết tay theo kiểu chữ cái và ấn bản thứ hai đã được in trong nhà in
Trang 7Tiểu sử của GS Yu.K Shchutsky Tài liệu được tìm thấy trong kho lưu trữ
của St.Petersburg
Trong mấy năm, những chuyên gia đầu tiên có kiến thức về tiếng
An Nam đã được đào tạo, những người này được cử đến làm việc tại các bộ và ban ngành của Liên Xô (Comintern v.v.) Vào giữa những năm 1930, ông A.S Yenukidze bị xét lại và bị xử bắn (được phục hồi danh dự vào năm 1959) Sau đó, Viện Phương Đông Leningrad mang tên ông, cũng bị ảnh hưởng bởi làn sóng xét lại đã bị giải thể vào năm
1938, các giáo viên bị đàn áp và việc đào tạo bị dừng lại Lúc này, làn sóng trấn áp cũng ảnh hưởng đến Yu.K Shchutsky, ông bị bắt năm
1937 và bị xử bắn vào năm 1938 Các cuộc đàn áp không chỉ đã làm suy giảm đáng kể tiềm lực khoa học trong ngành Đông Phương học
Trang 8270 70 NĂM HỢP TÁC VIỆT - NGA VỀ GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC
của Liên Xô, mà còn trong lĩnh vực nghiên cứu về Việt Nam, nói đơn giản là bị phá hủy
Ngay sau Thế chiến II, những sai lầm trước đó đã trở nên rõ ràng
và vào năm 1949, Khoa Phương Đông được khôi phục tại Đại học Quốc gia Leningrad Khoa Phương Đông được thành lập vào năm 1854 theo sắc lệnh của Hoàng Đế Nicholai I
Năm 1955, theo đề nghị của GS N.D Andreev (1920-1997) việc nghiên cứu về Đông Nam Á được triển khai và ngành Ngữ văn học Việt Nam đầu tiên được thành lập tại Tổ bộ môn Ngữ văn Trung Quốc của Khoa Đông phương học, thuộc Đại học Quốc gia Leningrad “Sau
đó Inessa Zimonina (cô ấy là người đầu tiên, duy nhất muốn học tiếng Việt), Valery Panfilov, Elena Kirillova và Roza Ardashova ghi danh vào nhóm học tiếng Việt Hai người đầu tiên trở thành nhà Ngữ văn Việt Nam học và dịch giả nổi tiếng Nhà Ngôn ngữ học N.D Andreev (người
tự học tiếng Việt) là người Thầy đầu tiên và sau đó là nhà khoa học nổi tiếng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nguyễn Tài Cẩn đã dạy cho các sinh viên Nga Tiếng Việt”
Là một trong những chuyên gia Nga về Việt Nam học hàng đầu, PTS E.V Kobelev đã nhớ lại là vào giữa những năm 1950, trong cuộc gặp với N.S Khrushchev, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – Hồ Chí Minh cảm ơn nhà lãnh đạo Liên Xô đã tạo điều kiện đào tạo cán bộ Việt Nam tại Liên Xô và đề nghị cử các sinh viên Liên Xô sang nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa học tiếng Việt Đề xuất có tầm nhìn
xa này đã nhận được sự ủng hộ và ngay sau đó nhóm sinh viên đầu tiên gồm ba thành viên người Nga đã được cử đi thực tập tiếng Việt tại Việt Nam, trong đó có E.V Kobelev và V.S Panfilov Kể từ đó và cho đến nay, chương trình đào tạo này nhìn chung không có vấn đề gì, khá ổn định, nhờ đó các sinh viên trẻ Nga về Việt Nam học có cơ hội thực tập
10 tháng tại Việt Nam và nâng cao chất lượng kiến thức tiếng Việt Vào giữa những năm 50, tại Đại học Quốc gia Leningrad, GS.N.D Andreev (1920–1997) bắt đầu giảng dạy tiếng Việt Năm 1955, nhà ngôn ngữ học nổi tiếng Nguyễn Tài Cẩn (1926-2011) được cử đến Đại học Quốc gia Leningrad để đặt nền móng cho việc dạy và học
Trang 9tiếng Việt, các nghiên cứu khoa học về tiếng Việt và đảm bảo tính liên tục trong việc đào tạo những cán bộ có trình độ cao về Việt Nam học Sinh viên của GS - V.S Panfilov (1938-2010) và PGS I.S Bystrov (1926-2004) đã phát triển một cách sáng tạo trường phái Việt Nam học Leningrad/ St.Petersburg trong hơn nửa thế kỷ qua Trong thời gian qua, họ đã đào tạo hàng chục cán bộ có trình độ chuyên môn cao, am hiểu tiếng Việt, có nhiều đóng góp cho khoa học và hoạt động thực tiễn trên các lĩnh vực
Phương pháp dạy tiếng Việt hiện đại do họ phát triển vẫn được sử dụng thành công trong quá trình đào tạo sinh viên
A I Mukhlinov (1928–1989) và B N Melnichenko (1935–2018) trong nhiều năm đã giảng dạy các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam
và các môn khác về đất nước học Vào cuối những năm 1990, GS V.N.Kolotov sau khi tốt nghiệp hai chuyên ngành (Ngữ văn Trung Quốc
và Lịch sử các nước Viễn Đông) đã bắt đầu làm việc tại Khoa Phương Đông Đó là điều kiện để tiến hành đợt tuyển sinh đầu tiên chuyên về Lịch sử Việt Nam vào năm 1998 Từ năm 1998, cô Nguyễn Thị Minh Hạnh (tốt nghiệp Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) bắt đầu dạy tiếng Việt, văn học Việt Nam tại Khoa Phương Đông
Hiện nay, các cựu sinh viên của các thế hệ tiền bối vẫn đang tiếp bước những truyền thống này tại Đại học Tổng hợp St.Petersburg: giảng viên cao cấp K.S Efremenko, GS V.N Kolotov, PGS E.Yu Knorozova, giảng viên cao cấp Nguyễn Thị Minh Hạnh Ngành Việt Nam học tại St.Petersburg cũng đang được phát triển tại chi nhánh của Học viện Kinh tế cao cấp St.Petersburg nhờ nỗ lực của các cựu sinh viên tốt nghiệp Đại học Tổng hợp St Petersburg là PGS N.V Grigorieva và E.O Starikova
Năm 2017, bộ sách Tiếng Việt Khóa học ngữ âm đã được xuất bản:
giới thiệu phương pháp hiện đại hóa để phát âm tiếng Việt dựa trên phương pháp do GS Nguyễn Tài Cẩn biên soạn vào giữa những năm 1950 Trong 89 năm qua kể từ khi bắt đầu và 65 năm kể từ khi khôi phục việc nghiên cứu Việt Nam tại Leningrad / St.Petersburg, hàng chục chuyên gia đã được đào tạo thành công trong các lĩnh vực khoa học,
Trang 10272 70 NĂM HỢP TÁC VIỆT - NGA VỀ GIÁO DỤC VÀ KHOA HỌC
giáo dục, ngoại giao, kinh tế Họ đóng góp quan trọng những kiến thức của mình vào việc củng cố và phát triển các mối quan hệ giữa hai nước Việc Viện Hồ Chí Minh đầu tiên và duy nhất trên thế giới ngoài Việt Nam được thành lập tại Đại học St Petersburg vào tháng 5 năm
2010 với sự hỗ trợ của cơ sở nghiên cứu hàng đầu Việt Nam – Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh là sự công nhận vai trò đặc biệt của Đại học Tổng hợp St Petersburg đối với việc nghiên cứu Việt Nam Cuộc triển lãm độc đáo về các nền văn hóa cổ Việt Nam lần đầu tiên trong mối quan hệ Nga – Việt được khai mạc vào tháng 5 năm 2019 tại Viện Bảo tàng Quốc gia Hermitage Tuy nhiên ít người biết rằng đây
là sáng kiến của Viện Hồ Chí Minh từ 3 năm trước Hồi đó, trong ngày
lễ kỷ niệm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, GS Kolotov – Giám đốc Viện Hồ Chí Minh tại Trường Đại học Quốc gia St Petersburg và Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Nguyễn Tất Giáp đã đến phòng làm việc của Trưởng khoa Phương Đông là Viện
sĩ M.B Piotrovsky, mà cũng là Giám đốc Hermitage, trong cuộc trò chuyện thân mật, họ đã đi đến kết luận về việc cần thiết tổ chức cuộc triển lãm đầu tiên trong lịch sử về các nền văn hóa cổ của Việt Nam Kết quả, sau 3 năm, để tổ chức cuộc triển lãm này, các viện bảo tàng của Việt Nam đã mang tới 299 hiện vật! Còn hiện vật thứ 300 là cuốn sách
Báu vật song Hồng giới thiệu đến cuộc triển lãm
Theo số liệu thống kê ban đầu thì gần 1 triệu khách đã đến tham quan triển lãm này (chiếm 1/4 du khách của Hermitage) Người dân Nga đều biết về nền văn hóa cổ phong phú và tình hữu nghị bền chặt của hai nước Việt Nam - Liên bang Nga
