XUNG�ĐỘT�PHÁP�L U ẬT � GIỮA� CÔNG�KHAI,� MINH�BẠCH,�TRÁCH�NHIỆM�GIẢI�TRÌNH� VÀ�QUY�N�Bí�MẬT�THÔNG�TIN�ở�VIỆT�NAM � Ths �Nguyễn�Phương�Vyl� Dẫn�nhập Công�khai,�minh�bạch�và�ưách�nhi�m�giải�tr�nh�đ�ng�vai�trò�như�nh�ng�thành�tố�cơ� bản,�thiết�yếu�của�mô�h�nh�quản�trị�hi�n�đại �Nh�ng�thu�t�ng��này�mang�tâm�tư�của�nh�ng� người�sáng�tạo�ra�n�,�với�mục�tiêu�thiết�l�p�và�duy�tr��h��thống�thông�tin�c�i�m�,�thông� suốt �Điều�này�cũng�phù�hợp�với�xu�thế�tất�yếu�của�Cách�mạng�công�ngh[.]
Trang 1XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT GIỮA
CÔNG KHAI, MINH BẠCH, TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH
VÀ QUY N Bí MẬT THÔNG TIN ở VIỆT NAM Ths Nguyễn Phương Vyl
Dẫn nhập
Công khai, minh bạch và ưách nhi m giải tr nh đ ng vai trò như nh ng thành tố cơ bản, thiếtyếu của mô h nh quản trị hi n đại Nh ng thu t ng này mang tâm tư của nh ng người sáng tạo ra n , với mục tiêu thiết l p và duy tr h thống thông tin c i m , thông suốt Điều này cũng phù hợp với xu thế tất yếu của Cách mạng công nghi p 4.0 hi n nay
Nh ng nám gần đây, hàng chục ngàn doanh nghi p Vi t Nam kh i sựvà kiến thiết các mô
h nh kinh doanh thông qùa nền tảng cơ bản là “kết nối và chia sẻ” Kết nối và chia sẻ cũng
tr thành từ kh a mà khu vực tư nhân quan tâm và trông đợi nhất từ h thống chính trị, đặc bi t là Chính phủ, các bộ, ngành, các cấp quản lýtừ trung ương đến địa phương Công khai, minh bạch và trách nhi m giải tr nh chính là nh ng công cụ h trợ đắc lực cho sự kết nối và chia sẻ trong mô h nh Nhà nước hi n đại Kết nối và chia sẻ đây được cụ thể h a bằng các giải pháp g p phần sáng tỏ, thông suốt thông tin, d li u gi a các cơ quan nhà nước với nhau cũng như gi a cơ quan nhà nước với người dân, doanh nghi p Tuy nhiên,
vi c thông tin được dễ dàng tiếp c n và lan tỏa kéo theo không ít nh ng h lụy K nguyên công ngh và số h a dường như đang làm vấn đề bảo m t thông tin tr nến mong manh hơn bao giờ hết Thông tin của một cá nhân hay một pháp nhân bị rò rỉ ra bến ngoài c thể dẫn đến nh ng thi t hại không thể lường trước vê' v t chất cũng như tinh thần Mâu thuẫn nảy sinh gi a lýthuyếtkết nối chia sẻ với sự tồn tại của nh ng loại thông tin dường như không thể tiết lộ Câu hỏi đặt ra là c hay không sự xung đột pháp lu t gi a công khai, minh bạch và trách nhi m giảitr nh với quyển bí m t thông tin, cụ thể ưong bối cảnh Vi t Nam hi n nay? Bàiviết này g p phần giải đáp câu hỏi đ
1 Viện Chiếntư cvà Khoa học Thanh tra, Thanh tra Chính phủ.
Trang 2Cốngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nước
1 Cơ sở pháp lý về công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quy n bí mật thông tỉn
1.1 Cơsởpháp lý quốc tể
a) Công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình
Vấn để công khai, minh bạch đã được đê' c p đến ngay từ thời kỳ La Mã c đại, tuy nhiên phương thức và mục đích sử dụng các công cụ này c đôi nét khác bi t so với thời đại ngày nay Các thiết chế quản trị của nhà nước La Mã đã tiến hành điều tra các t chức xã hội, qua đ lưu gi và sắp xếp theo thứ b c kinh tế, chính trị và số lượng quân đội được nắm gi b i các thành viên trong xã hội1 Ý thức vê' vi c điều tra, nắm bắt thông tin xã hội được nhắc đến một lẩn n a trong thời kỳ Phục hưng> đề c p trong
“Sáu Quyển sách của nền Cộng hòa” Hoạt động này nhằm mục đích kiểm soát các hoạt động, lu t tục trong xã hội, sự dư thừa tài sản của giới quý tộc đ ng thời chống tham nhũng trên cơ s minh bạch hoạt động quản trị Tư duy tiếp c n và sử dụng yếu
tố công khai, minh bạch thời kỳ này là hết sức thú vị C thể hiểu nôm na là nhà nước c đại đã sử dụng các công cụ này để nắm bắt rõ ràng và tường t n hơn nh ng
g diễn ra trong xã hội, kiểm soát xà hội để phục vụ hoạt động quản trị Tuy nhiên
n cũng mang ý nghĩa hai chiều b i minh bạch thông tin về người dân, xã hội đồng thời sẽ g p phần giám sát hoạt động của chính các quan chức nhà nước Logic này đáng để chúng ta suy ngẫm, b i dường như các thu t ng công khai, minh bạch, trách nhi m giải tr nh hi n nay đang c xu hướng chỉ ám chỉ đến cơ quan quản lý nhà nước Mục 2 của bài viết sẽ quay lại với vấn đề ỉi u c đặt ra trách nhi m công khai, minh bạch, giải tr nh với đối tượng là chủ thể khu vực tư?
Năm 1776, Thụy Điển đã l p nên chức quan Nghị sĩ Hội đồng kiểm soát hành chính và tư pháp địa phương (Ombudsperson), qua đ l t lại và phát triển khái
ni m công khai theo chiều hướng nhà nước với nhân dân Một đạo u t được ban
bố quy định quyền của người dân được tiếp c n các tài li u nắm gi b i cơ quan hành chính
Cách mạng Pháp sau khi thành công vào năm 1799 đã đưa ra quy định vê' chế
độ “Công báo” theo đ tất cả các lu t, nghị định hay quy định của nhà nước n i chung phải được công khai với nhân dân dựa trên nguỵên tắc “không ai bị loại trừ khỏi pháp lu t” Chế độ Công báo được duy tr và áp dụng đến t n ngày nay đối với
1Bern, D Gouverner sans gouverner une archéoỉogie politique de ỉa statistique, Paris, Presses universitaires de France (2009).
62
Trang 3KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TỂ Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
tất cả các văn bản pháp lu t cũng như văn bản pháp quy Nhà nước cách mạng đồng thời cũng đảm bảo vi c công khai đại chúng các cuộc tranh lu n gi a các Hội đồng trong nhà nước1
Lu t vể công khai, minh bạch, trách nhi m giải tr nh được phát triển lên một nấc thang mới vào thế k XX Tại Mỹ, Lu t Tự do thông tin (Freedom of Information Act) năm 1966 ghi nh n như một trong nh ng văn bản quy phạm pháp lu t đầu tiên liên quan đến minh bạch tài ii u và văn bản hành chính, được ban bố dưới thời kỳ T ng thống Lyndon B Johnson Đạo lu t này được soạn thảo trong bối cảnh giới chức trách
Mỹ hứng chịu rất nhiều áp lực vể đòi hỏi thông tin từ phía người dân Người dân Mỹ thời kỳ đ c nhu cầu rất lớn trong vi c tiếp c n các tài li u liên quan đến nh ng vấn
để chính quyền Mỹ đang giải quyết, bao gồm cả thông tin về chiến tranh Vi t Nam
Sự ức chế của người dân tích tụ sau nh ng khoảng thời gian dài “mù mịt thông tin”
đã dẫn đến h quả ỉà không chỉ hoạt động quản trị nhà nước b nh thường mà ngay
cả chính sách công vể đối ngoại cũng đã tr thành chủ đề mà người dân đỏi hỏi phải công khai, minh bạch
Trong thời đại ngày nay, công khai, minh bạch và trách nhi m giải tr nh là nh ng vấn để được đê' c p rất nhiều trong các đạo lu t của các quốc gia Đặc bi t, một số nước, công khai, minh bạch và trách nhi m giải tr nh được nâng tầm tr thành một đạo lu t riêng Xét từ g c độ iu t nội địa, Vương quốc Anh c Lu t Minh bạch của chính quyền địa phương2 Nội dung chính của đạo ỉu t này gồm: Nh ng thông tin phải được công bố; Thông tin được khuyến nghị công bố; Bảng t m tắt toàn bộ thông tin sẽ được công bố; Phát hi n và ngăn ngừa gian n; và D li u tài sản nhà xã hội sẽ được công bố Đối với Thụy Điển, c i m và minh bạch là nh ng nền tảng quan trọng trong xã hội dân chủ của quốc gia này C bốn đạo ỉu t cơ bản tạo nên Hiến pháp Thụy Điển: Văn ki n của Chính phủ (the Instrument of Government), Lu t Tự do báo chí (the Freedom ofthe Press Act), Lu t Cơ bản về tự do bày tỏ (the Fundamental Law on Freedom of Expression) và Lu t Kếvị (the Act of Succession)3 Nh ng đạo lu t này chỉ đứng sau Hiến pháp và được ưu tiên hơn các văn bản pháp lu t khác ỏ Thụy Điển Các đạo lu t này thường được xuất hi n rất sớm các nước châu Âu, nơi mà quyền b nh
1Aỉexandre Piraux, Vai trò kép của minh bạch trong nên hành chỉnh (La double nature de la transparence dans l’administration), CRAIG (Centre de Recherche en Action publique, Integration et Gouvernance) (2015) 2Lu t Minh bạch của chính quyền địa phương năm 2015.
3 Sweden.se, ‘OPENNESS SHAPES SWEDISH SOCIETY’ (.Sweden Sverige, 28/6/20Ỉ8) <https://sweden se/society/opennessshapesswedishsociety/?fbclid=IwARlrRA2dCeSTw7fsJYXujucBZBsAFPjwiVdc5b WrOIkI7Í4eYjrgs9po9w> truy c p ngày 16/9/2019.
Trang 4Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nước
đẳng, công khai và trách nhi m giải tr nh được thực thi nhằm mục đích hướng tới một Chính phủ minh bạch
Công khai (openness) và minh bạch (transparency) được nhắc đến rất nhiều trong Công ước cùa Liến hợp quốc về chống tham nhũng như công khai thủ tục mua sắm và hợp đồng mua sắm tài sản công; công khai báo cáo tài chính và tiêu chuẩn kế toán, kiểm toán; công khai các hồ sơ ngân hàng, tài chính, thương mại hoặc tịch thu; công khai các bản sao của hồ sơ, tài li u hay thông tin của Chính phủ1 và minh bạch trong khu vực công; minh bạch trong vi c cho các ứng cử viên vào các chức vụ nhà nước cũng như vi c tài trợ cho các đảng chính trị; minh bạch và phòng ngừa xung đột lợi ích; minh bạch trong trách nhi m quản lý tài chính công; minh bạch trong s sách
kế toán, chứng từ, báo cáo tài chính hoặc các tài li u khác liên quan đến thu, chi công,
và phòng ngừa vi c giả mạo nh ng tài li u này; minh bạch gi a các t chức tư nhân; minh bạch trong các quy tr nh ra quyết định Điều này khẳng định, cộng đồng quốc
tế cũng đã ghi nh n ý nghĩa của công khai, minh bạch trong vi c bảo đảm sự giám sát của xã hội đối với vi c thực thi quyển lực công2 Công ước Liên hợp quốc vể chống tham nhũng cũng đề c p đến bí m t thông tin cá nhân khi ban hành nh ng thủ tục hoặc quy định cho phép công chúng, khi thích hợp, c được thông tin vê' t chức, quá
tr nh thực hi n và ra quyết định của các cơ quan hành chính nước m nh, cũng như các thông tin vể quyết định và hành vi pháp lý liên quan đến công chúng3 Hi n nay,
Lu t nội địa về quyền tự do thông tin được ban hành trên 82 quốc gia và vùng ỉãnh
th trên thế giới4
b) Quyền bí mật thông tin
Dù xuất hi n lâu đời trên thế giới nhưng trong công ước quốc tế và pháp lu t của một số quốc gia chủ yếu chi quy định vê' quyền riêng tư mà ít quy định về quyền bí m t đời tư hay quyển bí m t thông tin C thể hiểu một cách chung nhất, quyền riêng tư
là quyền bảo v đời sống của cá nhân mà các cá nhân, t chức khác không được xâm
nh p hay cồng bố thông tin Nội dung cơ bản của quyển riêng tư gồm c : sự riêng tư về thông tin cá nhân, cơ thể, thông tin liên lạc và nơi cư trú5 Vể quyền bí m t thông tin>
ỉ Công ước cùa Liên hợp quốc vê' chống tham nhũng năm 2003.
2Nguyễn Tuấn Khanh, ‘Công khai, minh bạch trong khu vực công nước ta hi n nay’ trong Tài li u Hội thảo
Nh ng vấn để pháp ỉý đặt ra trong phòng, chống tham nhũng Vi t Nam hi n nay (2019), tr.173.
3Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng năm 2003, Điểu 10, điểm (a).
4 Wikipedia, ‘Freedom of information laws by country’ <https://en.wikipedia.org/wiki/Freedom_of_infor mationJaws_by_country?fbdid=IwAR2gG3MxkNp7zGG7bRML6d5PKttm_UqPWdEFh"FOea89GOV7Fv VJoAbAl9Ư> truy c p ngày 16/9/2019;
5Lu t Dương Gia, ‘Quy định vể quyển bí m t đời tư trong các vãn bản quy phạm pháp lu t’ <https://luatdu.ong
Trang 5chưa c văn bản nào đưa ra khỏi ni m nhưng xột về ng nghĩa c thể thấy, nội dung của quyền riờng tư rộng hơn nội dung của quyền bớ m t thụng tin Vi v y, chỳng ta c thể khai thỏc nh ng quy định về bớ m t thụng tin trong quyển riờng tư một số cụng ước quốc tế Cụng ước quốc tế về cỏc quyền dõn sự và chớnh trị c hi u lực trờn lónh
th Vi t Nam V v y, mỗi cỏ nhõn đều được Nhà nước Vi t Nam bảo v về nh ng điều riờng tư trong đời sống cỏ nhõn, gia đ nh, nơi và thư tớn Cụ thể:
Tuyờn ngũn quốc tế về nhõn quyển năm 1948 (UDHR), tại Điều 12 ghi nh n:
“Khụng ai phải chịu sự can thi p một cỏch tuỳ ti n vào cuộc sống riờng tư, gia đ nh, nơi hoặc thư tớn, cũng như bị xỳc phạm đanh dự hoặc uy tớn cỏ nhấn; mọi người đểu
c quyển được phỏp lu t bảo v chống lại sự can thi p và xõm phạm như v y”
Cụng ước quốc tế về cỏc quyền dõn sự và chớnh trị năm 1966 (ICCPR), tại Điều
17 nờu rằng: “Khụng ai bị can thi p một cỏch tuỳ ti n hoặc bất hợp phỏp vào đời sống riờng tư, gia đ nh, nhà , thư tớn, hoặc bị xõm phạm bất hợp phỏp đến danh dự và uy tớn Mọi người đểu c quyển được phỏp lu t bảo v chống lại nh ng can thi p hoặc xõm phạm như v y”
Từ quy định trờn, c thể suy ra rằng, nh ng bớ m t thụng tin được bảo v theo hai văn bản lu t quốc tế trờn là nh ng bớ m t về tư li u cỏ nhõn và gia đ nh, nơi và nơi làm vi c, thụng tin liờn lạc; được bảo v trước mọi hành vi can thi p như hành vi thu th p, phỏt tỏn thụng tin; theo dừi, xõm phạm nơi , nơi làm vi c; xõm nh p, kiểm soỏt, giả mạo trong thụng tin liờn lạc
1.2 Cơ sởphỏp lý trong nước
a) Cụng khai minh bạch trỏch nhiệm giải trỡnh
Do nh ng yếu tố đặc thự từ hoàn cảnh lịch sử, cỏc thu t ng cụng khai, minh bạch và trỏch nhi m giải tr nh xuất hi n tương đối muộn Vi t Nam í ni m chung nhất về quyền được thụng tin của người dõn được ghi nh n lần đẩu tiờn tại Điều 69 Hiến phỏp năm 1992, theo đ “cụng dõn c quyền tự do ngụn lu n, tự do bỏo chớ; c quyền được thụng tin theo quy định của phỏp lu t” Đến Hiến phỏp năm 2013, quyền này được đ i tờn thành “quyền tiếp c n thụng tin” (Điểu 25)
Cụ thể hoỏ quy định của Hiến phỏp, đồng thời nội lu t hoỏ một số quy định trong cỏc điểu ư c quốc tế mà Vi t Nam là thành viờn, nhiều văn bản phỏp lu t đó
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ Cụngkhai, minh bạch và trỏch nhiệm giải trỡnh trong quản trị nhà nước
gia.vn/quyưdinhưveưquyenưbiưmatưdoiướuưtrongưcacưvanưbanưquyưphamưphap'luat/?ớbclid=IwAR05YRDnư H7SLnưdnqhMsB3NTARuvS0ưRNyPvVAcưlxDVGPW99uGS9rHMVnc> truy c p ngày 21/9/2019.
Trang 6được ban hành c quy định vê' quyền được thông tin và trách nhi m của các cơ quan nhà nước trong vi c cung cấp thông tin do cơ quan nhà nước đang nắm gi (các thông tin vê'môi trường, thông tin về quy hoạch, về xây dựng, về đất đai, vế các dự
án, về v sinh, an toàn thực phẩm, về chi tiêu ngân sách ), chẳng hạn như Lu t Báo chí năm 1989 (sửa đ i, b sung năm 1999) và Lu t Báo chí năm 2016; Nghị định
số 29/1998/NĐCP ngày 11/5/1998 và Nghị định 79/2003/NĐCP ngày 07/7/2003 của Chính phủ về vi c ban hành Quy chế thực hi n dân chủ xã, Pháp l nh Thực
hi n dân chù xã, phường, thị trấn năm 2007; Quyết định số 181/2003/QĐTTg ngày 04/9/2003 của Thủ tướng Chính phủ về vi c ban hành Quỵ chế thực hi n cơ chế “một cửa” tại các cơ quan hành chính nhà nước địa phương; Lu t Ban hành văn bản quỵ phạm pháp lu t năm 2015; Lu t Xuất bản năm 2012; Lu t Kiểm toán Nhà nước năm 2015; Lu t Phòng, chống tham nhũng năm 2018; Lu t Thực hành tiết ki m và chống lãng phí năm 2013, Lu t Nhà năm 2014 Vi c quy định trách nhi m cồng khai, minh bạch và cung cấp thông tin của cơ quan nhà nước trong các văn bản pháp lu t được ban hành sau này càng rõ ràng, cụ thể hơn so với các văn bản được ban hành trước N i b t nhất trong h thống thể chế chính sách liên quan đến quyền thống tin của người dân, các nhà l p pháp Vi t Nam đã thông qua Lu t Tiếp
c n thông tin số 104/2016/QH13 vào ngày 06/4/2016, c hi u lực từ ngày 01/7/2018
Lu t c 05 chương và 37 điều Theo đ , tất cả công dân đều b nh đẳng và sẽ không
c sự phân bi t đối xử trong quyền truy c p thồng tin Đ ng thời, Lu t cũng li t kê
14 loại thông tin được công khai tiếp c n và các dạng thông tin không thể truy c p (đ ng nghĩa với vi c không thể công khai) Ngoài ra còn c , Nghị định số 13/2018/ NĐCP ngày 23/01/2018 của Chính phủ quy định chi tiết và bi n pháp thi hành Lu t Tiếp c n thông tin; Thông tư số 46/2018/TTBTC ngày 14/5/2018 của Bộ Tài chính quy định chi tiết chi phí thực tế để in, sao, chụp và gửi thông tin quy định tại khoản 2 Điều 12 Lu t Tiếp c n thông tin; Thông tư số 64/2018/TTBQP ngày 15/5/2018 của
Bộ Quốc phòng quy định thực hi n cung cấp thông tin trong Bộ Quốc phòng; Thồng
tư số 02/2019/TTBNV ngày 24/01/2019 của Bộ Nội vụ quy định tiêu chuẩn d li u thông tin đầu vào và yêu cầu bảo quản tài li u lưu tr đi n tử quy định về bảo quản
cơ s d li u tài li u lưu tr cũng đê' c p rất nhiều đến bảo m t thông tin và trách nhi m của nh ng người quản lý thông tin
T m lại, pháp lu t Vi t Nam hi n nay đã xây dựng và đang t n tại một h thống
cơ s pháp ỉý nhất định liên quan đến trách nhi m công khai, minh bạch, giải tr nh xủa các cơ quan, t chức, đơn vị nhà nước Vấn để cẩn xem xét là nh ng công cụ này đang được triển khai ra sao trong đời sống thực tiễn
Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nưổc
66
Trang 7b) Quyền bí mật thông tin
Trong h thống pháp ỉu t hi n hành của Vi t Nam chưa c thu t ng “quyền bí
m t thông tin” Tuy nhiên, khía cạnh thông tin của cá nhân, đời tư và bí m t đời tư của mỗi người đã được pháp lu t bảo v , xem đ là bất khả xâm phạm
Hiến pháp năm 1992 quy định cồng dân c quyền bất khả xâm phạm về chỗ ; thư tín, đi n thoại, đi n tín được bảo đảm an toàn và bí m t; vi c tiếp c n và sử dụng
nh ng phương thức truyền tải thông tin này cũng như vi c khám xét chỗ của người khác phải được thực hi n theo quy định cùa pháp lu t Như v y, xét vế' bí m t đời
tư, Hiến pháp năm 1992 mới chỉ quy định quyền được bảo đảm an toàn, bí m t đối với thư tín, đi n thoại, đi n tín, chưa n i đến quyền về thông tin cá nhân Khắc phục
nh ng hạn chế trên, Điều 21 Hiến pháp nám 2013 đã quy định: “Mọi người c quyền bất khả xâm phạm vể đời sống riêng tư, bí m t cá nhân và bí m t gia đ nh; c quyển bảo v danh dự, uy tính của m nh” Ngoài ra, Điều này còn quy định thông tin bí m t gia đ nh được pháp lu t bảo đảm an toàn và khẳng định mọi người c quyền bất khả xâm phạm về bí m t gia đ nh
Sau Hiến pháp, quyền bí m t thông tin được đề c p đến trong Bộ lu t Dân sự, gắn liền với khái ni m c ý nghĩa ph quát hơn là quyền bí m t cá nhân Sự xuất hi n của khái ni m này là điểm nhấn quan trọng, phản ánh quan điểm và tr nh độ l p pháp Vi t Nam thời kỳ hi n đại Theo đ , nhân tố con người, quyền con người được đê' cao, thể
hi n thông qua các cống cụ bảo đảm thực hi n, phản ánh rõ nét bản chất cốt lõi của Nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, v Nhân dân Điều 38 Bộ lu t Dân
sự năm 2015 đã quy định quyền về đời sống riêng tư, bí m t cá nhân, bí m t gia đ nh Đây c thể coi là kết quả của quá tr nh pháp điển h a nh ng thành tố của quyền con người được quy định trong các công ước quốc tế kết hợp với các quy định vể quyển công dân trong các đạo lu t cơ bản Vi t Nam Thông tin riêng tư của các cá nhân tr thành một chế định được pháp lu t tư bảo v không chỉ trong phạm vi lãnh th quốc gia, mà còn trong trường hợp lưu trú (th m chí ngay cả khi không cần lưu trú) tại một quốc gia khác Trong thời bu i bùng n công ngh số, quyên bí m t thồng tin th t sự không chỉ giới hạn trong phạm vi một quốc gia mà còn là vấn đề mang tính toàn cầu Quyển bí m t thông tin cá nhân cũng được đề c p trong một văn bản pháp lu t quan trọng khác là Lu t Báo chí Khoản 3,4 Điều 5 Nghị định số 51/2002/NĐCP ngày 26/4/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Lu t Báo chí đã nêu rõ: “Không được đăng, phát ảnh của cá nhân mà khòng chú thích rõ ràng hoặc làm ảnh hướng đến
uy tín, danh dự của cá nhân đ ” Lu t Báo chí năm 2016 cũng quy định một trong
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trinh trongquản trị nhà nước
Trang 8Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nước
nh ng hành vi bị nghiêm cấm là “tiết lộ thông tin thuộc danh mục bí m t nhà nước, bí
m t đời tư của cá nhân và bí m t khác theo quy định của pháp lu t” (khoản 5 Điểu 9)
Lu t Phòng, chống tham nhũng năm 2018 tuy quy định nghĩa vụ minh bạch tài sản của cán bộ, công chức và nh ng đối tượng phải kê khai theo quy định của pháp
lu t, nhưng không quên nhấn mạnh nhi m vụ của cơ quan kiểm soát tài sản, thu nh p
là phải “gi bí m t thống íin thu th p được trong quá tr nh kiểm soát tài sản, thu nh p (điểm b khoản 1 Điểu 31)
Ngoài nh ng văn bản nêu trên, quyền bí m t đời tư còn được đề c p trong một số văn bản pháp lu t chuyên ngành khác như Bộ lu t Tố tụng dân sự và Bộ lu t Tố tụng
h nh sự, Lu t Xuất bản, Lu t Bảo v sức khoẻ nhân dân, Lu t Quản lý thuế, Lu t An toàn thông tin mạng, Lu t An ninh mạng Tất cả tạo nên h thống cơ s pháp lý đảm bảo quyền bí m t đời tư của cá nhân
2 Thực tiễn xung đột pháp luật về công khaỉ> minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền bí mật thông tin ồViệt Nam
2,1 Xung ột pháp luật giữa công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền bí m ật ờitư, bímật thông tin cá nhân vềtài sản
Xét về ng nghĩa, bản thân các cụm thu t ng trên đã chứa đựng nh ng mâu thuẫn Ở đây, mục tiêu của công khai, minh bạch, giải tr nh thực chất là để thông tin khồng còn “nằm trong b ng tối”, trong khi đ , pháp lu t bảo v bí m t đời tư cá nhân đồng nghĩa với tính chất không íhể tiết lộ, công khai của các dạng thông tin này
Pháp lu t thực định tồn tại nhiều dạng thông tin thuộc phạm trù bí m t cá nhân được Nhà nước bảo v như bí m t thư tín, đi n tín, đi n thoại; bí m t gia đ nh,
bí m t đời sống riêng tư Trong số đ , vấn đề nhạy cảm nhất khi “va chạm” với quy định công khai, minh bạch, giải tr nh là bí m t thông tin tài sản
Mặc dù pháp lu t Vi t Nam cũng như pháp lu t nhiều quốc gia trên thế giới không quy định trực tiếp về vi c thông tin tài sản thuộc phạm trù bí m t của cá nhân> nhưng thực tế chứng minh rằng đây là một trong nh ng loại thông tin quan trọng nhất mà con người không muốn tiết lộ Nếu một chuyên gia tài chính được hỏi về bí m t của sự giàu
c , họ sẽ trả lời rằng: Thực ra chẳng c bí m t nào cả, sự giàu c là kết quả của quá tr nh làm vi c chăm chỉ, sống dưới nhu cầu và tiết ki m từng đồng xu Nh n định này n i ỉên một mâu thuẫn thú vị trong thực tế: Nhiêu người giàu c trên thế giới hi n nay c một cuộc sống giản dị, th m chí đạm bạc C yẻ vô lý khi nh ng người c rẫt nhiều tiền lại không thích tiêu tiền Tuy nhiên, điều này c thể được giải thích bằng nhiểu nguyên
Trang 9nhân: một phẩn, khi đã s h u khối tài sản kh ng lồ, giá trị mà người ta quan tâm không còn b hẹp trong vấn đề v t chất Một nguyên nhân khác quan trọng hơn đ là, phần lớn con người không muốn người khác biết họ c bao nhiêu tiền, s h u bao nhiêu loại tài sản Lu n điểm này tr nên thuyết phục hơn đối với nh ng người mà sự giàu c của họ không thuyết phục được niềm tin của xã hội đại chúng Ở Vi t Nam, không ai hoài nghi
vể gia sản của Bill Gates, Warren Buffet hay gần hơn là ông chủ t p đoàn Vingroup Phạm
Nh t Vượng Nhưng không ít người đặt dấu hỏi vể sự giàu c của một số công chức, viên chức địa bàn m nh đang sinh sống Tài sản của cán bộ, công chức nhà nước chính là điểm đến đầu tiên của xung đột pháp lu t: minh bạch hay bảo v bí m t tài sản?
Minh bạch tài sản của cán bộ, công chức ỉà vấn để được xã hội rất quan tâm trong thời gian gần đây Xã hội loài ngưòi hi n nay được (hoặc bị) chi phối b i công ngh số, mà trong đ tốc độ và quy mô lan truyền tin tức nhiều khi vượt xa khả năng làm chủ của con người Đặt giả định ngay cả khi pháp lu t Vi t Nam khồng quy định công khai, minh bạch tài sản, thu nh p mang tính chất bắt buộc áp dụng cho cán
bộ, công chức, th người dân một mức độ nào đấy, theo nh ng phương thức khác nhau, c thể “truy lùng” “phán đoán” một quan chức A hay B giàu c cỡ nào Ví dụ,
dư lu n từng xôn xao trước câu chuy n con một số lãnh đạo, nguyên lãnh đạo s
h u khối tài sản khủng, như con của nguyên lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước mới 22
tu i đã s h u bi t phủ rộng vài ngh n m2, con gái lãnh đạo một bộ chưa đến 30 tu i cũng s h u khối tài sản hơn 200 t đồng1 Do thiếu công khai, minh bạch nên xã hội thường ngầm hiểu và suy đoán tài sản đến từ nh ng nguồn bất chính Do v y, ngay cả khi chưa c nh ng quy định pháp lu t c liên quan th vi c gi bí m t tài sản của cá nhân đã không hề dễ dàng
Trong bối cảnh đ , Nhà nước dường như đã “làm kh ” thêm nh ng người lao động trong cơ quan, bộ máy của m nh Theo Lu t Phòng, chống tham nhũng năm
2018, nh ng đối tượng sau đây c nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nh p:
Cán bộ, công chức;
Sĩquan Công an nhân dân; sĩ quan Quân đội nhân dân, quân nhân chuyên nghi p;
Người gi chức vụ từ Ph trư ng phòng và tương đương tr lên công tác tại đơn vị sự nghi p cống l p, doanh nghi p nhà nước, người được cử làm đại di n phần vốn nhà nước tại doanh nghi p;
KỶ YỂU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾ Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
1Châu An, ‘Con quan chức s h u tài sản “khủng”: ĐBQH hỏi từ đâu?’<https://baodatvlet.vn/chinhtrixahoi/ tintucthoisu/conquanchucsohuutai'Sankhungdbqhhoitudau3346053/> truy c p ngày 22/9/2019.
Trang 10Côngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nước
Người ứng cử đại biểu Quốc hội, người ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân Trrfcfr lcbi bãtt h à n h "Luầt păm 701 & Aiu“ v 1“ il u w l1 iiíiiiii iiwiU) VIVV vv/iig rvvL iu llúiii liii xiaiiii jL/iiiap ili&l \ r ị ề r t nơ )r f 10 năm tV»i ’hnnỊ' 1nAf phòng, chống tham nhũng cho thấy vi c kê khai tài sản, thu nh p của cán bộ, công chức chưa th t sự hi u quả Nhiều bản kê khai còn mang tính h nh thức, chưa giúp cho các cơ quan chức năng kiểm soát được biến động về tài sản của người kê khai Trong 4.859 trường hợp kê khai trong 10 năm (20062016), Chính phủ phát hi n và
xử lý 17 người kê khai không trung thực; năm 2017 xác minh được 78 trường hợp,
xử lý 05 người vi phạm vể kê khai và 8 tháng đầu năm 2018 xác minh được 44 trường hợp, phát hi n được 06 người c hành vi vi phạm vê' kê khai tài sản, thu nh p1 Công khai, minh bạch tài sản, thu nh p của cán bộ, công chức là công cụ quan trọng g p phẩn tăng cường tính liêm chính của bộ máy nhà nước, gia tăng khả năng giám sát, phòng ngừa các hành vi làm giàu bất chính của nh ng người c chức vụ Tuy nhiên, thực íế triển khai với hi u quả còn hạn chế của hoạt động này Vi t Nam c thể được lý giải một phẩn chính b i công cụ này xung đột với quyền bí m t thông tin cá nhân, làm ảnh hư ng th m chí xâm phạm đời sống riêng tư của chủ s h u tài sản
Ở điểm này, dường như pháp lu t vê' phòng, chống tham nhũng đã c sự xung đột với pháp lu t dân sự, th m chí là pháp lu t về quyền con người Điều đ là b i, suy cho cùng, cán bộ, công chức haỵ các đối tượng c nghĩa vụ kê khai theo Lu t Phòng, chống tham nhũng cũng c tư cách như một cá nhân trong xã hội, và v thế họ hoàn toàn được hư ng nh ng quyển buộc người khác phải tôn trọng và được pháp lu t bảo v
Như đã phân tích trên, con người cơ bản không muốn cống khai của cải, v t chất m nh s h u, đặc bi t khi khối lượng tài sản của họ lớn Ở một quốc gia chịu ảnh
hư ng b i ván minh lúa nước, tính chất cộng đồng làng xã vốn đã là nét đặc trưng trong lịch sử dân tộc Vi t Nam, thể hi n qua câu ngạn ng : “Chuy n trong nhà chưa
tỏ ngoài ngõ đã thông” đã được bao đời người dân thừa nh n và coi như ỉẽ thường
t nh trong cuộc sống Tuy nhiên, sự c i m , giao thoa văn h a, h quả tất yếu của thời
kỳ hội nh p quốc tế và toàn cầu h a đã thaỵ đ i đáng kể tư duy của người Vi t Nam Quyển riêng tư, đặc bi t về thông tin tài sản, thu nh p ngày càng được quan tâm và để cao trong xã hội ngày nay
C một thực tế là trong nhiểu trường hợp, lý do khiến công chức giàu c ỉên hoàn toàn không phải bất minh Tài sản biến động tăng thêm c thể đến từ nh ng lý
1Báo cáo số 461/BCCP ngày 18/10/2017 của Chính phủ về cồng tác phòng, chống tham nhũng năm 2017 và Báo cáo số 354/BCCP ngày 30/8/2018 của Chính phù về cồng tác phòng, chống tham nhũng năm 2018.
70